पर्व.अध्याय 12.119

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवं शुनासमान्भृत्यान्स्वस्थाने यो नराधिपःनियोजयति कृत्येषु स राज्यफलमश्नुते

evaṃ śunāsamānbhṛtyānsvasthāne yo narādhipaḥniyojayati kṛtyeṣu sa rājyaphalamaśnute

न श्वा स्वस्थानमुत्क्रम्य प्रमाणमभि सत्कृतःआरोप्यः श्वा स्वकात्स्थानादुत्क्रम्यान्यत्प्रपद्यते

na śvā svasthānamutkramya pramāṇamabhi satkṛtaḥāropyaḥ śvā svakātsthānādutkramyānyatprapadyate

स्वजातिकुलसंपन्नाः स्वेषु कर्मस्ववस्थिताःप्रकर्तव्या बुधा भृत्या नास्थाने प्रक्रिया क्षमा

svajātikulasaṃpannāḥ sveṣu karmasvavasthitāḥprakartavyā budhā bhṛtyā nāsthāne prakriyā kṣamā

अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छतिस भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलमुपाश्नुते

anurūpāṇi karmāṇi bhṛtyebhyo yaḥ prayacchatisa bhṛtyaguṇasaṃpannaṃ rājā phalamupāśnute

शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोर्जितःव्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा

śarabhaḥ śarabhasthāne siṃhaḥ siṃha ivorjitaḥvyāghro vyāghra iva sthāpyo dvīpī dvīpī yathā tathā

कर्मस्विहानुरूपेषु न्यस्या भृत्या यथाविधिप्रतिलोमं न भृत्यास्ते स्थाप्याः कर्मफलैषिणा

karmasvihānurūpeṣu nyasyā bhṛtyā yathāvidhipratilomaṃ na bhṛtyāste sthāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā

यः प्रमाणमतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपःभृत्यान्स्थापयतेऽबुद्धिर्न स रञ्जयते प्रजाः

yaḥ pramāṇamatikramya pratilomaṃ narādhipaḥbhṛtyānsthāpayate'buddhirna sa rañjayate prajāḥ

न बालिशा न च क्षुद्रा न चाप्रतिमितेन्द्रियाःनाकुलीना नराः पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा हितैषिणा

na bāliśā na ca kṣudrā na cāpratimitendriyāḥnākulīnā narāḥ pārśve sthāpyā rājñā hitaiṣiṇā

साधवः कुशलाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसूयकाःअक्षुद्राः शुचयो दक्षा नराः स्युः पारिपार्श्वकाः

sādhavaḥ kuśalāḥ śūrā jñānavanto'nasūyakāḥakṣudrāḥ śucayo dakṣā narāḥ syuḥ pāripārśvakāḥ

न्यग्भूतास्तत्पराः क्षान्ताश्चौक्षाः प्रकृतिजाः शुभाःस्वे स्वे स्थानेऽपरिक्रुष्टास्ते स्यू राज्ञो बहिश्चराः

nyagbhūtāstatparāḥ kṣāntāścaukṣāḥ prakṛtijāḥ śubhāḥsve sve sthāne'parikruṣṭāste syū rājño bahiścarāḥ

सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनो भवेत्असिंहः सिंहसहितः सिंहवल्लभते फलम्

siṃhasya satataṃ pārśve siṃha eva jano bhavetasiṃhaḥ siṃhasahitaḥ siṃhavallabhate phalam

यस्तु सिंहः श्वभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतःन स सिंहफलं भोक्तुं शक्तः श्वभिरुपासितः

yastu siṃhaḥ śvabhiḥ kīrṇaḥ siṃhakarmaphale rataḥna sa siṃhaphalaṃ bhoktuṃ śaktaḥ śvabhirupāsitaḥ

एवमेतैर्मनुष्येन्द्र शूरैः प्राज्ञैर्बहुश्रुतैःकुलीनैः सह शक्येत कृत्स्नां जेतुं वसुंधराम्

evametairmanuṣyendra śūraiḥ prājñairbahuśrutaiḥkulīnaiḥ saha śakyeta kṛtsnāṃ jetuṃ vasuṃdharām

नावैद्यो नानृजुः पार्श्वे नाविद्यो नामहाधनःसंग्राह्यो वसुधापालैर्भृत्यो भृत्यवतां वर

nāvaidyo nānṛjuḥ pārśve nāvidyo nāmahādhanaḥsaṃgrāhyo vasudhāpālairbhṛtyo bhṛtyavatāṃ vara

बाणवद्विसृता यान्ति स्वामिकार्यपरा जनाःये भृत्याः पार्थिवहितास्तेषां सान्त्वं प्रयोजयेत्

bāṇavadvisṛtā yānti svāmikāryaparā janāḥye bhṛtyāḥ pārthivahitāsteṣāṃ sāntvaṃ prayojayet

कोशश्च सततं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभिःकोशमूला हि राजानः कोशमूलकरो भव

kośaśca satataṃ rakṣyo yatnamāsthāya rājabhiḥkośamūlā hi rājānaḥ kośamūlakaro bhava

कोष्ठागारं च ते नित्यं स्फीतं धान्यैः सुसंचितम्सदास्तु सत्सु संन्यस्तं धनधान्यपरो भव

koṣṭhāgāraṃ ca te nityaṃ sphītaṃ dhānyaiḥ susaṃcitamsadāstu satsu saṃnyastaṃ dhanadhānyaparo bhava

नित्ययुक्ताश्च ते भृत्या भवन्तु रणकोविदाःवाजिनां च प्रयोगेषु वैशारद्यमिहेष्यते

nityayuktāśca te bhṛtyā bhavantu raṇakovidāḥvājināṃ ca prayogeṣu vaiśāradyamiheṣyate

ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी मित्रसंबन्धिसंवृतःपौरकार्यहितान्वेषी भव कौरवनन्दन

jñātibandhujanāvekṣī mitrasaṃbandhisaṃvṛtaḥpaurakāryahitānveṣī bhava kauravanandana

एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः प्रज्ञा चाभिहिता मयाश्वा ते निदर्शनं तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

eṣā te naiṣṭhikī buddhiḥ prajñā cābhihitā mayāśvā te nidarśanaṃ tāta kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi