Parva.Adhyaya 12.120

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारतपूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः

rājavṛttānyanekāni tvayā proktāni bhāratapūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ

तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्वैर्दृष्टं सतां मतम्प्रणयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ

tadeva vistareṇoktaṃ pūrvairdṛṣṭaṃ satāṃ matampraṇayaṃ rājadharmāṇāṃ prabrūhi bharatarṣabha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षत्रे परं मतम्तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते

rakṣaṇaṃ sarvabhūtānāmiti kṣatre paraṃ matamtadyathā rakṣaṇaṃ kuryāttathā śṛṇu mahīpate

यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनःतथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित्

yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥtathā bahuvidhaṃ rājā rūpaṃ kurvīta dharmavit

तैक्ष्ण्यं जिह्मत्वमादान्त्यं सत्यमार्जवमेव चमध्यस्थः सत्त्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति

taikṣṇyaṃ jihmatvamādāntyaṃ satyamārjavameva camadhyasthaḥ sattvamātiṣṭhaṃstathā vai sukhamṛcchati

यस्मिन्नर्थे हितं यत्स्यात्तद्वर्णं रूपमाविशेत्बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति

yasminnarthe hitaṃ yatsyāttadvarṇaṃ rūpamāviśetbahurūpasya rājño hi sūkṣmo'pyartho na sīdati

नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखीश्लक्ष्णाक्षरतनुः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः

nityaṃ rakṣitamantraḥ syādyathā mūkaḥ śaracchikhīślakṣṇākṣaratanuḥ śrīmānbhavecchāstraviśāradaḥ

आपद्द्वारेषु यत्तः स्याज्जलप्रस्रवणेष्विवशैलवर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत्

āpaddvāreṣu yattaḥ syājjalaprasravaṇeṣvivaśailavarṣodakānīva dvijānsiddhānsamāśrayet

अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद्धर्मध्वजोपमाम्नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचरेच्चाप्रमादतःलोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाप्लवन्

arthakāmaḥ śikhāṃ rājā kuryāddharmadhvajopamāmnityamudyatadaṇḍaḥ syādācareccāpramādataḥloke cāyavyayau dṛṣṭvā vṛkṣādvṛkṣamivāplavan

मृजावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भावानि चरणैः क्षिपेत्जातपक्षः परिस्पन्देद्रक्षेद्वैकल्यमात्मनः

mṛjāvānsyātsvayūthyeṣu bhāvāni caraṇaiḥ kṣipetjātapakṣaḥ parispandedrakṣedvaikalyamātmanaḥ

दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षान्विधूनयेत्काननेष्विव पुष्पाणि बर्हीवार्थान्समाचरेत्

doṣānvivṛṇuyācchatroḥ parapakṣānvidhūnayetkānaneṣviva puṣpāṇi barhīvārthānsamācaret

उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फीतान्नरेन्द्रानचलोपमान्श्रयेच्छायामविज्ञातां गुप्तं शरणमाश्रयेत्

ucchritānāśrayetsphītānnarendrānacalopamānśrayecchāyāmavijñātāṃ guptaṃ śaraṇamāśrayet

प्रावृषीवासितग्रीवो मज्जेत निशि निर्जनेमायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत्न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना

prāvṛṣīvāsitagrīvo majjeta niśi nirjanemāyūreṇa guṇenaiva strībhiścālakṣitaścaretna jahyācca tanutrāṇaṃ rakṣedātmānamātmanā

चारभूमिष्वभिगमान्पाशांश्च परिवर्जयेत्पीडयेच्चापि तां भूमिं प्रणश्येद्गहने पुनः

cārabhūmiṣvabhigamānpāśāṃśca parivarjayetpīḍayeccāpi tāṃ bhūmiṃ praṇaśyedgahane punaḥ

हन्यात्क्रुद्धानतिविषान्ये जिह्मगतयोऽहितान्नाश्रयेद्बालबर्हाणि सन्निवासानि वासयेत्

hanyātkruddhānativiṣānye jihmagatayo'hitānnāśrayedbālabarhāṇi sannivāsāni vāsayet

सदा बर्हिनिभः कामं प्रसक्तिकृतमाचरेत्सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतंगान्गहनेष्विवएवं मयूरवद्राजा स्वराष्ट्रं परिपालयेत्

sadā barhinibhaḥ kāmaṃ prasaktikṛtamācaretsarvataścādadetprajñāṃ pataṃgāngahaneṣvivaevaṃ mayūravadrājā svarāṣṭraṃ paripālayet

आत्मवृद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणःआत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्यावतारणम्बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम्

ātmavṛddhikarīṃ nītiṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥātmasaṃyamanaṃ buddhyā parabuddhyāvatāraṇambuddhyā cātmaguṇaprāptiretacchāstranidarśanam

परं चाश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत्आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत्सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यविचारकः

paraṃ cāśvāsayetsāmnā svaśaktiṃ copalakṣayetātmanaḥ parimarśena buddhiṃ buddhyā vicārayetsāntvayogamatiḥ prājñaḥ kāryākāryavicārakaḥ

निगूढबुद्धिर्धीरः स्याद्वक्तव्ये वक्ष्यते तथासंनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिःस्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके

nigūḍhabuddhirdhīraḥ syādvaktavye vakṣyate tathāsaṃnikṛṣṭāṃ kathāṃ prājño yadi buddhyā bṛhaspatiḥsvabhāvameṣyate taptaṃ kṛṣṇāyasamivodake

अनुयुञ्जीत कृत्यानि सर्वाण्येव महीपतिःआगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च

anuyuñjīta kṛtyāni sarvāṇyeva mahīpatiḥāgamairupadiṣṭāni svasya caiva parasya ca

क्षुद्रं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविशारदम्स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः

kṣudraṃ krūraṃ tathā prājñaṃ śūraṃ cārthaviśāradamsvakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ

अप्यदृष्ट्वा नियुक्तानि अनुरूपेषु कर्मसुसर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायता

apyadṛṣṭvā niyuktāni anurūpeṣu karmasusarvāṃstānanuvarteta svarāṃstantrīrivāyatā

धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत्ममायमिति राजा यः स पर्वत इवाचलः

dharmāṇāmavirodhena sarveṣāṃ priyamācaretmamāyamiti rājā yaḥ sa parvata ivācalaḥ

व्यवसायं समाधाय सूर्यो रश्मिमिवायताम्धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये

vyavasāyaṃ samādhāya sūryo raśmimivāyatāmdharmamevābhirakṣeta kṛtvā tulye priyāpriye

कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणःमध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितेन्द्रियान्

kulaprakṛtideśānāṃ dharmajñānmṛdubhāṣiṇaḥmadhye vayasi nirdoṣānhite yuktāñjitendriyān

अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान्स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिणः

alubdhāñśikṣitāndāntāndharmeṣu pariniṣṭhitānsthāpayetsarvakāryeṣu rājā dharmārtharakṣiṇaḥ

एतेनैव प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम्युक्तः समनुतिष्ठेत तुष्टश्चारैरुपस्कृतः

etenaiva prakāreṇa kṛtyānāmāgatiṃ gatimyuktaḥ samanutiṣṭheta tuṣṭaścārairupaskṛtaḥ

अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणःआत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधैव वसुंधरा

amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥātmapratyayakośasya vasudhaiva vasuṃdharā

व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथार्थश्चापि निग्रहःगुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश्च स राजा राजधर्मवित्

vyaktaścānugraho yasya yathārthaścāpi nigrahaḥguptātmā guptarāṣṭraśca sa rājā rājadharmavit

नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवोत्पतन्चारांश्च नचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या न संज्वरेत्

nityaṃ rāṣṭramavekṣeta gobhiḥ sūrya ivotpatancārāṃśca nacarānvidyāttathā buddhyā na saṃjvaret

कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत्अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान्

kālaprāptamupādadyānnārthaṃ rājā prasūcayetahanyahani saṃduhyānmahīṃ gāmiva buddhimān

यथा क्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदःतथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम्

yathā krameṇa puṣpebhyaścinoti madhu ṣaṭpadaḥtathā dravyamupādāya rājā kurvīta saṃcayam

यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्धितं धर्मकामयोःसंचयानुविसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान्

yaddhi guptāvaśiṣṭaṃ syāttaddhitaṃ dharmakāmayoḥsaṃcayānuvisargī syādrājā śāstravidātmavān

नाल्पमर्थं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान्बुद्ध्यावबुध्येदात्मानं न चाबुद्धिषु विश्वसेत्

nālpamarthaṃ paribhavennāvamanyeta śātravānbuddhyāvabudhyedātmānaṃ na cābuddhiṣu viśvaset

धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरग्र्या; धैर्यं शौर्यं देशकालोऽप्रमादःस्वल्पस्य वा महतो वापि वृद्धौ; धनस्यैतान्यष्ट समिन्धनानि

dhṛtirdākṣyaṃ saṃyamo buddhiragryā; dhairyaṃ śauryaṃ deśakālo'pramādaḥsvalpasya vā mahato vāpi vṛddhau; dhanasyaitānyaṣṭa samindhanāni

अग्निस्तोको वर्धते ह्याज्यसिक्तो; बीजं चैकं बहुसाहस्रमेतिक्षयोदयौ विपुलौ संनिशाम्य; तस्मादल्पं नावमन्येत विद्वान्

agnistoko vardhate hyājyasikto; bījaṃ caikaṃ bahusāhasrametikṣayodayau vipulau saṃniśāmya; tasmādalpaṃ nāvamanyeta vidvān

बालोऽबालः स्थविरो वा रिपुर्यः; सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात्कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत; कालज्ञाता पार्थिवानां वरिष्ठः

bālo'bālaḥ sthaviro vā ripuryaḥ; sadā pramattaṃ puruṣaṃ nihanyātkālenānyastasya mūlaṃ hareta; kālajñātā pārthivānāṃ variṣṭhaḥ

हरेत्कीर्तिं धर्ममस्योपरुन्ध्या;दर्थे दीर्घं वीर्यमस्योपहन्यात्रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा; तस्माच्छत्रौ नैव हेडेद्यतात्मा

haretkīrtiṃ dharmamasyoparundhyā;darthe dīrghaṃ vīryamasyopahanyātripurdveṣṭā durbalo vā balī vā; tasmācchatrau naiva heḍedyatātmā

क्षयं शत्रोः संचयं पालनं चा;प्युभौ चार्थौ सहितौ धर्मकामौअतश्चान्यन्मतिमान्संदधीत; तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत

kṣayaṃ śatroḥ saṃcayaṃ pālanaṃ cā;pyubhau cārthau sahitau dharmakāmauataścānyanmatimānsaṃdadhīta; tasmādrājā buddhimantaṃ śrayeta

बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति; बलं बुद्ध्या वर्धते पाल्यमानम्शत्रुर्बुद्ध्या सीदते वर्धमानो; बुद्धेः पश्चात्कर्म यत्तत्प्रशस्तम्

buddhirdīptā balavantaṃ hinasti; balaṃ buddhyā vardhate pālyamānamśatrurbuddhyā sīdate vardhamāno; buddheḥ paścātkarma yattatpraśastam

सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः; सत्त्वेनाल्पेनाप्लुते हीनदेहःयथात्मानं प्रार्थयतेऽर्थमानैः; श्रेयःपात्रं पूरयते ह्यनल्पम्

sarvānkāmānkāmayāno hi dhīraḥ; sattvenālpenāplute hīnadehaḥyathātmānaṃ prārthayate'rthamānaiḥ; śreyaḥpātraṃ pūrayate hyanalpam

तस्माद्राजा प्रगृहीतः परेषु; मूलं लक्ष्म्याः सर्वतोऽभ्याददीतदीर्घं कालमपि संपीड्यमानो; विद्युत्संपातमिव मानोर्जितः स्यात्

tasmādrājā pragṛhītaḥ pareṣu; mūlaṃ lakṣmyāḥ sarvato'bhyādadītadīrghaṃ kālamapi saṃpīḍyamāno; vidyutsaṃpātamiva mānorjitaḥ syāt

विद्या तपो वा विपुलं धनं वा; सर्वमेतद्व्यवसायेन शक्यम्ब्रह्म यत्तं निवसति देहवत्सु; तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम्

vidyā tapo vā vipulaṃ dhanaṃ vā; sarvametadvyavasāyena śakyambrahma yattaṃ nivasati dehavatsu; tasmādvidyādvyavasāyaṃ prabhūtam

यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः; शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती चवसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं; तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम्

yatrāsate matimanto manasvinaḥ; śakro viṣṇuryatra sarasvatī cavasanti bhūtāni ca yatra nityaṃ; tasmādvidvānnāvamanyeta deham

लुब्धं हन्यात्संप्रदानेन नित्यं; लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैतिसर्वो लुब्धः कर्मगुणोपभोगे; योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति

lubdhaṃ hanyātsaṃpradānena nityaṃ; lubdhastṛptiṃ paravittasya naitisarvo lubdhaḥ karmaguṇopabhoge; yo'rthairhīno dharmakāmau jahāti

धनं भोज्यं पुत्रदारं समृद्धिं; सर्वो लुब्धः प्रार्थयते परेषाम्लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे; तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत लुब्धान्

dhanaṃ bhojyaṃ putradāraṃ samṛddhiṃ; sarvo lubdhaḥ prārthayate pareṣāmlubdhe doṣāḥ saṃbhavantīha sarve; tasmādrājā na pragṛhṇīta lubdhān

संदर्शने सत्पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत्आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वानर्थांस्तु सूदयेत्

saṃdarśane satpuruṣaṃ jaghanyamapi codayetārambhāndviṣatāṃ prājñaḥ sarvānarthāṃstu sūdayet

धर्मान्वितेषु विज्ञातो मन्त्री गुप्तश्च पाण्डवआप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राज्यसंग्रहे

dharmānviteṣu vijñāto mantrī guptaśca pāṇḍavaāpto rājankulīnaśca paryāpto rājyasaṃgrahe

विधिप्रवृत्तान्नरदेवधर्मा;नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्याइमान्विदध्याद्व्यनुसृत्य यो वै; राजा महीं पालयितुं स शक्तः

vidhipravṛttānnaradevadharmā;nuktānsamāsena nibodha buddhyāimānvidadhyādvyanusṛtya yo vai; rājā mahīṃ pālayituṃ sa śaktaḥ

अनीतिजं यद्यविधानजं सुखं; हठप्रणीतं विविधं प्रदृश्यतेन विद्यते तस्य गतिर्महीपते;र्न विद्यते राष्ट्रजमुत्तमं सुखम्

anītijaṃ yadyavidhānajaṃ sukhaṃ; haṭhapraṇītaṃ vividhaṃ pradṛśyatena vidyate tasya gatirmahīpate;rna vidyate rāṣṭrajamuttamaṃ sukham

धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता;न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान्गुणेषु दृष्टानचिरादिहात्मवा;न्सतोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान्

dhanairviśiṣṭānmatiśīlapūjitā;nguṇopapannānyudhi dṛṣṭavikramānguṇeṣu dṛṣṭānacirādihātmavā;nsato'bhisaṃdhāya nihanti śātravān

पश्येदुपायान्विविधैः क्रियापथै;र्न चानुपायेन मतिं निवेशयेत्श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं; न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते

paśyedupāyānvividhaiḥ kriyāpathai;rna cānupāyena matiṃ niveśayetśriyaṃ viśiṣṭāṃ vipulaṃ yaśo dhanaṃ; na doṣadarśī puruṣaḥ samaśnute

प्रीतिप्रवृत्तौ विनिवर्तने तथा; सुहृत्सु विज्ञाय निवृत्य चोभयोःयदेव मित्रं गुरुभारमावहे;त्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः

prītipravṛttau vinivartane tathā; suhṛtsu vijñāya nivṛtya cobhayoḥyadeva mitraṃ gurubhāramāvahe;ttadeva susnigdhamudāharedbudhaḥ

एतान्मयोक्तांस्तव राजधर्मा;न्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्वअवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन; सर्वो हि लोकोत्तमधर्ममूलः

etānmayoktāṃstava rājadharmā;nnṛṇāṃ ca guptau matimādadhatsvaavāpsyase puṇyaphalaṃ sukhena; sarvo hi lokottamadharmamūlaḥ