Parva.Adhyaya 12.121

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनःईश्वरश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम्

ayaṃ pitāmahenokto rājadharmaḥ sanātanaḥīśvaraśca mahādaṇḍo daṇḍe sarvaṃ pratiṣṭhitam

देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम्यक्षरक्षःपिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः

devatānāmṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanāmyakṣarakṣaḥpiśācānāṃ martyānāṃ ca viśeṣataḥ

सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम्सर्वव्यापी महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो

sarveṣāṃ prāṇināṃ loke tiryakṣvapi nivāsināmsarvavyāpī mahātejā daṇḍaḥ śreyāniti prabho

इत्येतदुक्तं भवता सर्वं दण्ड्यं चराचरम्दृश्यते लोकमासक्तं ससुरासुरमानुषम्

ityetaduktaṃ bhavatā sarvaṃ daṇḍyaṃ carācaramdṛśyate lokamāsaktaṃ sasurāsuramānuṣam

एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभको दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः

etadicchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabhako daṇḍaḥ kīdṛśo daṇḍaḥ kiṃrūpaḥ kiṃparāyaṇaḥ

किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथंप्रभुःजागर्ति स कथं दण्डः प्रजास्ववहितात्मकः

kimātmakaḥ kathaṃbhūtaḥ katimūrtiḥ kathaṃprabhuḥjāgarti sa kathaṃ daṇḍaḥ prajāsvavahitātmakaḥ

कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति परिपालयन्कश्च विज्ञायते पूर्वं कोऽपरो दण्डसंज्ञितःकिंसंस्थश्च भवेद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते

kaśca pūrvāparamidaṃ jāgarti paripālayankaśca vijñāyate pūrvaṃ ko'paro daṇḍasaṃjñitaḥkiṃsaṃsthaśca bhaveddaṇḍaḥ kā cāsya gatiriṣyate

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहार्यो यथा च सःयस्मिन्हि सर्वमायत्तं स दण्ड इह केवलः

śṛṇu kauravya yo daṇḍo vyavahāryo yathā ca saḥyasminhi sarvamāyattaṃ sa daṇḍa iha kevalaḥ

धर्मस्याख्या महाराज व्यवहार इतीष्यतेतस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्ववहितात्मनःइत्यर्थं व्यवहारस्य व्यवहारत्वमिष्यते

dharmasyākhyā mahārāja vyavahāra itīṣyatetasya lopaḥ kathaṃ na syāllokeṣvavahitātmanaḥityarthaṃ vyavahārasya vyavahāratvamiṣyate

अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितःसुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मनाप्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः

api caitatpurā rājanmanunā proktamāditaḥsupraṇītena daṇḍena priyāpriyasamātmanāprajā rakṣati yaḥ samyagdharma eva sa kevalaḥ

अथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुराजन्म चोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत्

athoktametadvacanaṃ prāgeva manunā purājanma coktaṃ vasiṣṭhena brahmaṇo vacanaṃ mahat

प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुःव्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते

prāgidaṃ vacanaṃ proktamataḥ prāgvacanaṃ viduḥvyavahārasya cākhyānādvyavahāra ihocyate

दण्डात्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्ततेदैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोच्छिखः

daṇḍāttrivargaḥ satataṃ supraṇītātpravartatedaivaṃ hi paramo daṇḍo rūpato'gnirivocchikhaḥ

नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजःअष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान्

nīlotpaladalaśyāmaścaturdaṃṣṭraścaturbhujaḥaṣṭapānnaikanayanaḥ śaṅkukarṇordhvaromavān

जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदःएतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरावरः

jaṭī dvijihvastāmrāsyo mṛgarājatanucchadaḥetadrūpaṃ bibhartyugraṃ daṇḍo nityaṃ durāvaraḥ

असिर्गदा धनुः शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरःमुसलं परशुश्चक्रं प्रासो दण्डर्ष्टितोमराः

asirgadā dhanuḥ śaktistriśūlaṃ mudgaraḥ śaraḥmusalaṃ paraśuścakraṃ prāso daṇḍarṣṭitomarāḥ

सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानिचित्दण्ड एव हि सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान्

sarvapraharaṇīyāni santi yānīha kānicitdaṇḍa eva hi sarvātmā loke carati mūrtimān

भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथाघातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत

bhindaṃśchindanrujankṛntandārayanpāṭayaṃstathāghātayannabhidhāvaṃśca daṇḍa eva caratyuta

असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदःश्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः

asirviśasano dharmastīkṣṇavartmā durāsadaḥśrīgarbho vijayaḥ śāstā vyavahāraḥ prajāgaraḥ

शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्रश्च शास्ता प्राग्वचनं गतःधर्मपालोऽक्षरो देवः सत्यगो नित्यगो ग्रहः

śāstraṃ brāhmaṇamantraśca śāstā prāgvacanaṃ gataḥdharmapālo'kṣaro devaḥ satyago nityago grahaḥ

असङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवंकरःनामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर

asaṅgo rudratanayo manujyeṣṭhaḥ śivaṃkaraḥnāmānyetāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira

दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुःशश्वद्रूपं महद्बिभ्रन्महापुरुष उच्यते

daṇḍo hi bhagavānviṣṇuryajño nārāyaṇaḥ prabhuḥśaśvadrūpaṃ mahadbibhranmahāpuruṣa ucyate

यथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वतीदण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः

yathoktā brahmakanyeti lakṣmīrnītiḥ sarasvatīdaṇḍanītirjagaddhātrī daṇḍo hi bahuvigrahaḥ

अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबलेदौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ

arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau balābaledaurbhāgyaṃ bhāgadheyaṃ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau

कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणःअप्रसादः प्रसादश्च हर्षः क्रोधः शमो दमः

kāmākāmāvṛturmāsaḥ śarvarī divasaḥ kṣaṇaḥaprasādaḥ prasādaśca harṣaḥ krodhaḥ śamo damaḥ

दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभयेहिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषाविषम्

daivaṃ puruṣakāraśca mokṣāmokṣau bhayābhayehiṃsāhiṃse tapo yajñaḥ saṃyamo'tha viṣāviṣam

अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृत्यानां च प्रपञ्चनम्मदः प्रमादो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ

antaścādiśca madhyaṃ ca kṛtyānāṃ ca prapañcanammadaḥ pramādo darpaśca dambho dhairyaṃ nayānayau

अशक्तिः शक्तिरित्येव मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौविनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च भारत

aśaktiḥ śaktirityeva mānastambhau vyayāvyayauvinayaśca visargaśca kālākālau ca bhārata

अनृतं ज्ञाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव चक्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ

anṛtaṃ jñājñatā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva caklībatā vyavasāyaśca lābhālābhau jayājayau

तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथाविराद्धिश्चैव राद्धिश्च कार्याकार्ये बलाबले

tīkṣṇatā mṛdutā mṛtyurāgamānāgamau tathāvirāddhiścaiva rāddhiśca kāryākārye balābale

असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव चअपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह

asūyā cānasūyā ca dharmādharmau tathaiva caapatrapānapatrape hrīśca saṃpadvipacca ha

तेजः कर्मणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिस्तत्त्वबुद्धिताएवं दण्डस्य कौरव्य लोकेऽस्मिन्बहुरूपता

tejaḥ karmaṇi pāṇḍityaṃ vākśaktistattvabuddhitāevaṃ daṇḍasya kauravya loke'sminbahurūpatā

न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम्भयाद्दण्डस्य चान्योन्यं घ्नन्ति नैव युधिष्ठिर

na syādyadīha daṇḍo vai pramatheyuḥ parasparambhayāddaṇḍasya cānyonyaṃ ghnanti naiva yudhiṣṭhira

दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाःराजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम्

daṇḍena rakṣyamāṇā hi rājannaharahaḥ prajāḥrājānaṃ vardhayantīha tasmāddaṇḍaḥ parāyaṇam

व्यवस्थापयति क्षिप्रमिमं लोकं नरेश्वरसत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते

vyavasthāpayati kṣipramimaṃ lokaṃ nareśvarasatye vyavasthito dharmo brāhmaṇeṣvavatiṣṭhate

धर्मयुक्ता द्विजाः श्रेष्ठा वेदयुक्ता भवन्ति चबभूव यज्ञो वेदेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः

dharmayuktā dvijāḥ śreṣṭhā vedayuktā bhavanti cababhūva yajño vedebhyo yajñaḥ prīṇāti devatāḥ

प्रीताश्च देवता नित्यमिन्द्रे परिददत्युतअन्नं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः

prītāśca devatā nityamindre paridadatyutaannaṃ dadāti śakraścāpyanugṛhṇannimāḥ prajāḥ

प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताःतस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च

prāṇāśca sarvabhūtānāṃ nityamanne pratiṣṭhitāḥtasmātprajāḥ pratiṣṭhante daṇḍo jāgarti tāsu ca

एवंप्रयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतःरक्षन्प्रजाः प्रजागर्ति नित्यं सुविहितोऽक्षरः

evaṃprayojanaścaiva daṇḍaḥ kṣatriyatāṃ gataḥrakṣanprajāḥ prajāgarti nityaṃ suvihito'kṣaraḥ

ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्त्वं वित्तं प्रजापतिःभूतात्मा जीव इत्येव नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः

īśvaraḥ puruṣaḥ prāṇaḥ sattvaṃ vittaṃ prajāpatiḥbhūtātmā jīva ityeva nāmabhiḥ procyate'ṣṭabhiḥ

अददद्दण्ड एवास्मै ध्रुवमैश्वर्यमेव चबले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः

adadaddaṇḍa evāsmai dhruvamaiśvaryameva cabale nayaśca saṃyuktaḥ sadā pañcavidhātmakaḥ

कुलबाहुधनामात्याः प्रज्ञा चोक्ता बलानि चआहार्यं चाष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर

kulabāhudhanāmātyāḥ prajñā coktā balāni caāhāryaṃ cāṣṭakairdravyairbalamanyadyudhiṣṭhira

हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव चदैशिकाश्चारकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम्

hastino'śvā rathāḥ pattirnāvo viṣṭistathaiva cadaiśikāścārakāścaiva tadaṣṭāṅgaṃ balaṃ smṛtam

अष्टाङ्गस्य तु युक्तस्य हस्तिनो हस्तियायिनःअश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये

aṣṭāṅgasya tu yuktasya hastino hastiyāyinaḥaśvārohāḥ padātāśca mantriṇo rasadāśca ye

भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाःकोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च

bhikṣukāḥ prāḍvivākāśca mauhūrtā daivacintakāḥkośo mitrāṇi dhānyaṃ ca sarvopakaraṇāni ca

सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह यद्विदुःराज्यस्य दण्ड एवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च

saptaprakṛti cāṣṭāṅgaṃ śarīramiha yadviduḥrājyasya daṇḍa evāṅgaṃ daṇḍaḥ prabhava eva ca

ईश्वरेण प्रयत्नेन धारणे क्षत्रियस्य हिदण्डो दत्तः समानात्मा दण्डो हीदं सनातनम्राज्ञां पूज्यतमो नान्यो यथाधर्मप्रदर्शनः

īśvareṇa prayatnena dhāraṇe kṣatriyasya hidaṇḍo dattaḥ samānātmā daṇḍo hīdaṃ sanātanamrājñāṃ pūjyatamo nānyo yathādharmapradarśanaḥ

ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय चभर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथापरःतस्माद्यः सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः

brahmaṇā lokarakṣārthaṃ svadharmasthāpanāya cabhartṛpratyaya utpanno vyavahārastathāparaḥtasmādyaḥ sahito dṛṣṭo bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ

व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यतेमौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथापरः

vyavahārastu vedātmā vedapratyaya ucyatemaulaśca naraśārdūla śāstroktaśca tathāparaḥ

उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणःज्ञेयो न स नरेन्द्रस्थो दण्डप्रत्यय एव च

ukto yaścāpi daṇḍo'sau bhartṛpratyayalakṣaṇaḥjñeyo na sa narendrastho daṇḍapratyaya eva ca

दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतःव्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः

daṇḍapratyayadṛṣṭo'pi vyavahārātmakaḥ smṛtaḥvyavahāraḥ smṛto yaśca sa vedaviṣayātmakaḥ

यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शकःधर्मप्रत्यय उत्पन्नो यथाधर्मः कृतात्मभिः

yaśca vedaprasūtātmā sa dharmo guṇadarśakaḥdharmapratyaya utpanno yathādharmaḥ kṛtātmabhiḥ

व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदिष्टो युधिष्ठिरत्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः

vyavahāraḥ prajāgoptā brahmadiṣṭo yudhiṣṭhiratrīndhārayati lokānvai satyātmā bhūtivardhanaḥ

यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनःव्यवहारश्च यो दृष्टः स धर्म इति नः श्रुतःयश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः

yaśca daṇḍaḥ sa dṛṣṭo no vyavahāraḥ sanātanaḥvyavahāraśca yo dṛṣṭaḥ sa dharma iti naḥ śrutaḥyaśca vedaḥ sa vai dharmo yaśca dharmaḥ sa satpathaḥ

ब्रह्मा प्रजापतिः पूर्वं बभूवाथ पितामहःलोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम्समनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत्

brahmā prajāpatiḥ pūrvaṃ babhūvātha pitāmahaḥlokānāṃ sa hi sarveṣāṃ sasurāsurarakṣasāmsamanuṣyoragavatāṃ kartā caiva sa bhūtakṛt

ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणःतस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम्

tato no vyavahāro'yaṃ bhartṛpratyayalakṣaṇaḥtasmādidamavocāma vyavahāranidarśanam

माता पिता च भ्राता च भार्या चाथ पुरोहितःनादण्ड्यो विद्यते राज्ञां यः स्वधर्मे न तिष्ठति

mātā pitā ca bhrātā ca bhāryā cātha purohitaḥnādaṇḍyo vidyate rājñāṃ yaḥ svadharme na tiṣṭhati