Parva.Adhyaya 12.122

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamaṅgeṣu rājā dyutimānvasuhoma iti śrutaḥ

स राजा धर्मनित्यः सन्सह पत्न्या महातपाःमुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणपूजितम्

sa rājā dharmanityaḥ sansaha patnyā mahātapāḥmuñjapṛṣṭhaṃ jagāmātha devarṣigaṇapūjitam

तत्र शृङ्गे हिमवतो मेरौ कनकपर्वतेयत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणमादिशत्

tatra śṛṅge himavato merau kanakaparvateyatra muñjavaṭe rāmo jaṭāharaṇamādiśat

तदाप्रभृति राजेन्द्र ऋषिभिः संशितव्रतैःमुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः

tadāprabhṛti rājendra ṛṣibhiḥ saṃśitavrataiḥmuñjapṛṣṭha iti proktaḥ sa deśo rudrasevitaḥ

स तत्र बहुभिर्युक्तः सदा श्रुतिमयैर्गुणैःब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशोऽभवत्

sa tatra bahubhiryuktaḥ sadā śrutimayairguṇaiḥbrāhmaṇānāmanumato devarṣisadṛśo'bhavat

तं कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानितःअभ्यागच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः

taṃ kadācidadīnātmā sakhā śakrasya mānitaḥabhyāgacchanmahīpālo māndhātā śatrukarśanaḥ

सोऽभिसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम्दृष्ट्वा प्रकृष्टं तपसा विनयेनाभ्यतिष्ठत

so'bhisṛtya tu māndhātā vasuhomaṃ narādhipamdṛṣṭvā prakṛṣṭaṃ tapasā vinayenābhyatiṣṭhata

वसुहोमोऽपि राज्ञो वै गामर्घ्यं च न्यवेदयत्अष्टाङ्गस्य च राज्यस्य पप्रच्छ कुशलं तदा

vasuhomo'pi rājño vai gāmarghyaṃ ca nyavedayataṣṭāṅgasya ca rājyasya papraccha kuśalaṃ tadā

सद्भिराचरितं पूर्वं यथावदनुयायिनम्अपृच्छद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते

sadbhirācaritaṃ pūrvaṃ yathāvadanuyāyinamapṛcchadvasuhomastaṃ rājankiṃ karavāṇi te

सोऽब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमम्वसुहोमं महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन

so'bravītparamaprīto māndhātā rājasattamamvasuhomaṃ mahāprājñamāsīnaṃ kurunandana

बृहस्पतेर्मतं राजन्नधीतं सकलं त्वयातथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नराधिप

bṛhaspatermataṃ rājannadhītaṃ sakalaṃ tvayātathaivauśanasaṃ śāstraṃ vijñātaṃ te narādhipa

तदहं श्रोतुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम्किं वापि पूर्वं जागर्ति किं वा परममुच्यते

tadahaṃ śrotumicchāmi daṇḍa utpadyate kathamkiṃ vāpi pūrvaṃ jāgarti kiṃ vā paramamucyate

कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितःब्रूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्याचार्यवेतनम्

kathaṃ kṣatriyasaṃsthaśca daṇḍaḥ saṃpratyavasthitaḥbrūhi me sumahāprājña dadāmyācāryavetanam

वसुहोम उवाच · vasuhoma uvāca

शृणु राजन्यथा दण्डः संभूतो लोकसंग्रहःप्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः

śṛṇu rājanyathā daṇḍaḥ saṃbhūto lokasaṃgrahaḥprajāvinayarakṣārthaṃ dharmasyātmā sanātanaḥ

ब्रह्मा यियक्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहःऋत्विजं नात्मना तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम्

brahmā yiyakṣurbhagavānsarvalokapitāmahaḥṛtvijaṃ nātmanā tulyaṃ dadarśeti hi naḥ śrutam

स गर्भं शिरसा देवो वर्षपूगानधारयत्पूर्णे वर्षसहस्रे तु स गर्भः क्षुवतोऽपतत्

sa garbhaṃ śirasā devo varṣapūgānadhārayatpūrṇe varṣasahasre tu sa garbhaḥ kṣuvato'patat

स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिररिंदमऋत्विगासीत्तदा राजन्यज्ञे तस्य महात्मनः

sa kṣupo nāma saṃbhūtaḥ prajāpatirariṃdamaṛtvigāsīttadā rājanyajñe tasya mahātmanaḥ

तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभहृष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सोऽन्तर्हितोऽभवत्

tasminpravṛtte satre tu brahmaṇaḥ pārthivarṣabhahṛṣṭarūpapracāratvāddaṇḍaḥ so'ntarhito'bhavat

तस्मिन्नन्तर्हिते चाथ प्रजानां संकरोऽभवत्नैव कार्यं न चाकार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते

tasminnantarhite cātha prajānāṃ saṃkaro'bhavatnaiva kāryaṃ na cākāryaṃ bhojyābhojyaṃ na vidyate

पेयापेयं कुतः सिद्धिर्हिंसन्ति च परस्परम्गम्यागम्यं तदा नासीत्परस्वं स्वं च वै समम्

peyāpeyaṃ kutaḥ siddhirhiṃsanti ca parasparamgamyāgamyaṃ tadā nāsītparasvaṃ svaṃ ca vai samam

परस्परं विलुम्पन्ते सारमेया इवामिषम्अबलं बलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादमवर्तत

parasparaṃ vilumpante sārameyā ivāmiṣamabalaṃ balino jaghnurnirmaryādamavartata

ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम्संपूज्य वरदं देवं महादेवमथाब्रवीत्

tataḥ pitāmaho viṣṇuṃ bhagavantaṃ sanātanamsaṃpūjya varadaṃ devaṃ mahādevamathābravīt

अत्र साध्वनुकम्पां वै कर्तुमर्हसि केवलम्संकरो न भवेदत्र यथा वै तद्विधीयताम्

atra sādhvanukampāṃ vai kartumarhasi kevalamsaṃkaro na bhavedatra yathā vai tadvidhīyatām

ततः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलजटाधरःआत्मानमात्मना दण्डमसृजद्देवसत्तमः

tataḥ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūlajaṭādharaḥātmānamātmanā daṇḍamasṛjaddevasattamaḥ

तस्माच्च धर्मचरणां नीतिं देवीं सरस्वतीम्असृजद्दण्डनीतिः सा त्रिषु लोकेषु विश्रुता

tasmācca dharmacaraṇāṃ nītiṃ devīṃ sarasvatīmasṛjaddaṇḍanītiḥ sā triṣu lokeṣu viśrutā

भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधःतस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकमीशरम्

bhūyaḥ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūlavarāyudhaḥtasya tasya nikāyasya cakāraikaikamīśaram

देवानामीश्वरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम्यमं वैवस्वतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम्

devānāmīśvaraṃ cakre devaṃ daśaśatekṣaṇamyamaṃ vaivasvataṃ cāpi pitṝṇāmakarotpatim

धनानां रक्षसां चापि कुबेरमपि चेश्वरम्पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम्

dhanānāṃ rakṣasāṃ cāpi kuberamapi ceśvaramparvatānāṃ patiṃ meruṃ saritāṃ ca mahodadhim

अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम्मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम्

apāṃ rājye surāṇāṃ ca vidadhe varuṇaṃ prabhummṛtyuṃ prāṇeśvaramatho tejasāṃ ca hutāśanam

रुद्राणामपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुःमहात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम्

rudrāṇāmapi ceśānaṃ goptāraṃ vidadhe prabhuḥmahātmānaṃ mahādevaṃ viśālākṣaṃ sanātanam

वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम्तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम्

vasiṣṭhamīśaṃ viprāṇāṃ vasūnāṃ jātavedasamtejasāṃ bhāskaraṃ cakre nakṣatrāṇāṃ niśākaram

वीरुधामंशुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम्कुमारं द्वादशभुजं स्कन्दं राजानमादिशत्

vīrudhāmaṃśumantaṃ ca bhūtānāṃ ca prabhuṃ varamkumāraṃ dvādaśabhujaṃ skandaṃ rājānamādiśat

कालं सर्वेशमकरोत्संहारविनयात्मकम्मृत्योश्चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च

kālaṃ sarveśamakarotsaṃhāravinayātmakammṛtyoścaturvibhāgasya duḥkhasya ca sukhasya ca

ईश्वरः सर्वदेहस्तु राजराजो धनाधिपःसर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुतिः

īśvaraḥ sarvadehastu rājarājo dhanādhipaḥsarveṣāmeva rudrāṇāṃ śūlapāṇiriti śrutiḥ

तमेकं ब्रह्मणः पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौप्रजानामधिपं श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतामपि

tamekaṃ brahmaṇaḥ putramanujātaṃ kṣupaṃ dadauprajānāmadhipaṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtāmapi

महादेवस्ततस्तस्मिन्वृत्ते यज्ञे यथाविधिदण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ

mahādevastatastasminvṛtte yajñe yathāvidhidaṇḍaṃ dharmasya goptāraṃ viṣṇave satkṛtaṃ dadau

विष्णुरङ्गिरसे प्रादादङ्गिरा मुनिसत्तमःप्रादादिन्द्रमरीचिभ्यां मरीचिर्भृगवे ददौ

viṣṇuraṅgirase prādādaṅgirā munisattamaḥprādādindramarīcibhyāṃ marīcirbhṛgave dadau

भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु तं दण्डं धर्मसंहितम्ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपालाः क्षुपाय च

bhṛgurdadāvṛṣibhyastu taṃ daṇḍaṃ dharmasaṃhitamṛṣayo lokapālebhyo lokapālāḥ kṣupāya ca

क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय चपुत्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात्तं ददौ सूर्यपुत्रस्तु मनुर्वै रक्षणात्मकम्

kṣupastu manave prādādādityatanayāya caputrebhyaḥ śrāddhadevastu sūkṣmadharmārthakāraṇāttaṃ dadau sūryaputrastu manurvai rakṣaṇātmakam

विभज्य दण्डः कर्तव्यो धर्मेण न यदृच्छयादुर्वाचा निग्रहो बन्धो हिरण्यं बाह्यतःक्रिया

vibhajya daṇḍaḥ kartavyo dharmeṇa na yadṛcchayādurvācā nigraho bandho hiraṇyaṃ bāhyataḥkriyā

व्यङ्गत्वं च शरीरस्य वधो वा नाल्पकारणात्शरीरपीडास्तास्तास्तु देहत्यागो विवासनम्

vyaṅgatvaṃ ca śarīrasya vadho vā nālpakāraṇātśarīrapīḍāstāstāstu dehatyāgo vivāsanam

आनुपूर्व्या च दण्डोऽसौ प्रजा जागर्ति पालयन्इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसुः

ānupūrvyā ca daṇḍo'sau prajā jāgarti pālayanindro jāgarti bhagavānindrādagnirvibhāvasuḥ

अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापतिःप्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मकः

agnerjāgarti varuṇo varuṇācca prajāpatiḥprajāpatestato dharmo jāgarti vinayātmakaḥ

धर्माच्च ब्रह्मणः पुत्रो व्यवसायः सनातनःव्यवसायात्ततस्तेजो जागर्ति परिपालयन्

dharmācca brahmaṇaḥ putro vyavasāyaḥ sanātanaḥvyavasāyāttatastejo jāgarti paripālayan

ओषध्यस्तेजसस्तस्मादोषधिभ्यश्च पर्वताःपर्वतेभ्यश्च जागर्ति रसो रसगुणात्तथा

oṣadhyastejasastasmādoṣadhibhyaśca parvatāḥparvatebhyaśca jāgarti raso rasaguṇāttathā

जागर्ति निरृतिर्देवी ज्योतींषि निरृतेरपिवेदाः प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिराः प्रभुः

jāgarti nirṛtirdevī jyotīṃṣi nirṛterapivedāḥ pratiṣṭhā jyotirbhyastato hayaśirāḥ prabhuḥ

ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्ययःपितामहान्महादेवो जागर्ति भगवाञ्शिवः

brahmā pitāmahastasmājjāgarti prabhuravyayaḥpitāmahānmahādevo jāgarti bhagavāñśivaḥ

विश्वेदेवाः शिवाच्चापि विश्वेभ्यश्च तथर्षयःऋषिभ्यो भगवान्सोमः सोमाद्देवाः सनातनाः

viśvedevāḥ śivāccāpi viśvebhyaśca tatharṣayaḥṛṣibhyo bhagavānsomaḥ somāddevāḥ sanātanāḥ

देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारयब्राह्मणेभ्यश्च राजन्या लोकान्रक्षन्ति धर्मतःस्थावरं जङ्गमं चैव क्षत्रियेभ्यः सनातनम्

devebhyo brāhmaṇā loke jāgratītyupadhārayabrāhmaṇebhyaśca rājanyā lokānrakṣanti dharmataḥsthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṣatriyebhyaḥ sanātanam

प्रजा जाग्रति लोकेऽस्मिन्दण्डो जागर्ति तासु चसर्वसंक्षेपको दण्डः पितामहसमः प्रभुः

prajā jāgrati loke'smindaṇḍo jāgarti tāsu casarvasaṃkṣepako daṇḍaḥ pitāmahasamaḥ prabhuḥ

जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारतईश्वरः सर्वलोकस्य महादेवः प्रजापतिः

jāgarti kālaḥ pūrvaṃ ca madhye cānte ca bhārataīśvaraḥ sarvalokasya mahādevaḥ prajāpatiḥ

देवदेवः शिवः शर्वो जागर्ति सततं प्रभुःकपर्दी शंकरो रुद्रो भवः स्थाणुरुमापतिः

devadevaḥ śivaḥ śarvo jāgarti satataṃ prabhuḥkapardī śaṃkaro rudro bhavaḥ sthāṇurumāpatiḥ

इत्येष दण्डो विख्यात आदौ मध्ये तथावरेभूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित्

ityeṣa daṇḍo vikhyāta ādau madhye tathāvarebhūmipālo yathānyāyaṃ vartetānena dharmavit

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इतीदं वसुहोमस्य शृणुयाद्यो मतं नरःश्रुत्वा च सम्यग्वर्तेत स कामानाप्नुयान्नृपः

itīdaṃ vasuhomasya śṛṇuyādyo mataṃ naraḥśrutvā ca samyagvarteta sa kāmānāpnuyānnṛpaḥ

इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभनियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत

iti te sarvamākhyātaṃ yo daṇḍo manujarṣabhaniyantā sarvalokasya dharmākrāntasya bhārata