Parva.Adhyaya 12.123

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

तात धर्मार्थकामानां श्रोतुमिच्छामि निश्चयम्लोकयात्रा हि कार्त्स्न्येन त्रिष्वेतेषु प्रतिष्ठिता

tāta dharmārthakāmānāṃ śrotumicchāmi niścayamlokayātrā hi kārtsnyena triṣveteṣu pratiṣṭhitā

धर्मार्थकामाः किंमूलास्त्रयाणां प्रभवश्च कःअन्योन्यं चानुषज्जन्ते वर्तन्ते च पृथक्पृथक्

dharmārthakāmāḥ kiṃmūlāstrayāṇāṃ prabhavaśca kaḥanyonyaṃ cānuṣajjante vartante ca pṛthakpṛthak

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

यदा ते स्युः सुमनसो लोकसंस्थार्थनिश्चयेकालप्रभवसंस्थासु सज्जन्ते च त्रयस्तदा

yadā te syuḥ sumanaso lokasaṃsthārthaniścayekālaprabhavasaṃsthāsu sajjante ca trayastadā

धर्ममूलस्तु देहोऽर्थः कामोऽर्थफलमुच्यतेसंकल्पमूलास्ते सर्वे संकल्पो विषयात्मकः

dharmamūlastu deho'rthaḥ kāmo'rthaphalamucyatesaṃkalpamūlāste sarve saṃkalpo viṣayātmakaḥ

विषयाश्चैव कार्त्स्न्येन सर्व आहारसिद्धयेमूलमेतत्त्रिवर्गस्य निवृत्तिर्मोक्ष उच्यते

viṣayāścaiva kārtsnyena sarva āhārasiddhayemūlametattrivargasya nivṛttirmokṣa ucyate

धर्मः शरीरसंगुप्तिर्धर्मार्थं चार्थ इष्यतेकामो रतिफलश्चात्र सर्वे चैते रजस्वलाः

dharmaḥ śarīrasaṃguptirdharmārthaṃ cārtha iṣyatekāmo ratiphalaścātra sarve caite rajasvalāḥ

संनिकृष्टांश्चरेदेनान्न चैनान्मनसा त्यजेत्विमुक्तस्तमसा सर्वान्धर्मादीन्कामनैष्ठिकान्

saṃnikṛṣṭāṃścaredenānna cainānmanasā tyajetvimuktastamasā sarvāndharmādīnkāmanaiṣṭhikān

श्रेष्ठबुद्धिस्त्रिवर्गस्य यदयं प्राप्नुयात्क्षणात्बुद्ध्या बुध्येदिहार्थे न तदह्ना तु निकृष्टया

śreṣṭhabuddhistrivargasya yadayaṃ prāpnuyātkṣaṇātbuddhyā budhyedihārthe na tadahnā tu nikṛṣṭayā

अपध्यानमलो धर्मो मलोऽर्थस्य निगूहनम्संप्रमोदमलः कामो भूयः स्वगुणवर्तितः

apadhyānamalo dharmo malo'rthasya nigūhanamsaṃpramodamalaḥ kāmo bhūyaḥ svaguṇavartitaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्कामन्दस्य च संवादमङ्गारिष्ठस्य चोभयोः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamkāmandasya ca saṃvādamaṅgāriṣṭhasya cobhayoḥ

कामन्दमृषिमासीनमभिवाद्य नराधिपःअङ्गारिष्ठोऽथ पप्रच्छ कृत्वा समयपर्ययम्

kāmandamṛṣimāsīnamabhivādya narādhipaḥaṅgāriṣṭho'tha papraccha kṛtvā samayaparyayam

यः पापं कुरुते राजा काममोहबलात्कृतःप्रत्यासन्नस्य तस्यर्षे किं स्यात्पापप्रणाशनम्

yaḥ pāpaṃ kurute rājā kāmamohabalātkṛtaḥpratyāsannasya tasyarṣe kiṃ syātpāpapraṇāśanam

अधर्मो धर्म इति ह योऽज्ञानादाचरेदिहतं चापि प्रथितं लोके कथं राजा निवर्तयेत्

adharmo dharma iti ha yo'jñānādācaredihataṃ cāpi prathitaṃ loke kathaṃ rājā nivartayet

कामन्द उवाच · kāmanda uvāca

यो धर्मार्थौ समुत्सृज्य काममेवानुवर्ततेस धर्मार्थपरित्यागात्प्रज्ञानाशमिहार्छति

yo dharmārthau samutsṛjya kāmamevānuvartatesa dharmārthaparityāgātprajñānāśamihārchati

प्रज्ञाप्रणाशको मोहस्तथा धर्मार्थनाशकःतस्मान्नास्तिकता चैव दुराचारश्च जायते

prajñāpraṇāśako mohastathā dharmārthanāśakaḥtasmānnāstikatā caiva durācāraśca jāyate

दुराचारान्यदा राजा प्रदुष्टान्न नियच्छतितस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव

durācārānyadā rājā praduṣṭānna niyacchatitasmādudvijate lokaḥ sarpādveśmagatādiva

तं प्रजा नानुवर्तन्ते ब्राह्मणा न च साधवःततः संक्षयमाप्नोति तथा वध्यत्वमेति च

taṃ prajā nānuvartante brāhmaṇā na ca sādhavaḥtataḥ saṃkṣayamāpnoti tathā vadhyatvameti ca

अपध्वस्तस्त्ववमतो दुःखं जीवति जीवितम्जीवेच्च यदपध्वस्तस्तच्छुद्धं मरणं भवेत्

apadhvastastvavamato duḥkhaṃ jīvati jīvitamjīvecca yadapadhvastastacchuddhaṃ maraṇaṃ bhavet

अत्रैतदाहुराचार्याः पापस्य च निबर्हणम्सेवितव्या त्रयी विद्या सत्कारो ब्राह्मणेषु च

atraitadāhurācāryāḥ pāpasya ca nibarhaṇamsevitavyā trayī vidyā satkāro brāhmaṇeṣu ca

महामना भवेद्धर्मे विवहेच्च महाकुलेब्राह्मणांश्चापि सेवेत क्षमायुक्तान्मनस्विनः

mahāmanā bhaveddharme vivahecca mahākulebrāhmaṇāṃścāpi seveta kṣamāyuktānmanasvinaḥ

जपेदुदकशीलः स्यात्सुमुखो नान्यदास्थितःधर्मान्वितान्संप्रविशेद्बहिः कृत्वैव दुष्कृतीन्

japedudakaśīlaḥ syātsumukho nānyadāsthitaḥdharmānvitānsaṃpraviśedbahiḥ kṛtvaiva duṣkṛtīn

प्रसादयेन्मधुरया वाचाप्यथ च कर्मणाइत्यस्मीति वदेन्नित्यं परेषां कीर्तयन्गुणान्

prasādayenmadhurayā vācāpyatha ca karmaṇāityasmīti vadennityaṃ pareṣāṃ kīrtayanguṇān

अपापो ह्येवमाचारः क्षिप्रं बहुमतो भवेत्पापान्यपि च कृच्छ्राणि शमयेन्नात्र संशयः

apāpo hyevamācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavetpāpānyapi ca kṛcchrāṇi śamayennātra saṃśayaḥ

गुरवोऽपि परं धर्मं यद्ब्रूयुस्तत्तथा कुरुगुरूणां हि प्रसादाद्धि श्रेयः परमवाप्स्यसि

guravo'pi paraṃ dharmaṃ yadbrūyustattathā kurugurūṇāṃ hi prasādāddhi śreyaḥ paramavāpsyasi