Parva.Adhyaya 12.124

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

इमे जना नरश्रेष्ठ प्रशंसन्ति सदा भुविधर्मस्य शीलमेवादौ ततो मे संशयो महान्

ime janā naraśreṣṭha praśaṃsanti sadā bhuvidharmasya śīlamevādau tato me saṃśayo mahān

यदि तच्छक्यमस्माभिर्ज्ञातुं धर्मभृतां वरश्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं यथैतदुपलभ्यते

yadi tacchakyamasmābhirjñātuṃ dharmabhṛtāṃ varaśrotumicchāmi tatsarvaṃ yathaitadupalabhyate

कथं नु प्राप्यते शीलं श्रोतुमिच्छामि भारतकिंलक्षणं च तत्प्रोक्तं ब्रूहि मे वदतां वर

kathaṃ nu prāpyate śīlaṃ śrotumicchāmi bhāratakiṃlakṣaṇaṃ ca tatproktaṃ brūhi me vadatāṃ vara

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

पुरा दुर्योधनेनेह धृतराष्ट्राय मानदआख्यातं तप्यमानेन श्रियं दृष्ट्वा तथागताम्

purā duryodhaneneha dhṛtarāṣṭrāya mānadaākhyātaṃ tapyamānena śriyaṃ dṛṣṭvā tathāgatām

इन्द्रप्रस्थे महाराज तव सभ्रातृकस्य हसभायां चावहसनं तत्सर्वं शृणु भारत

indraprasthe mahārāja tava sabhrātṛkasya hasabhāyāṃ cāvahasanaṃ tatsarvaṃ śṛṇu bhārata

भवतस्तां सभां दृष्ट्वा समृद्धिं चाप्यनुत्तमाम्दुर्योधनस्तदासीनः सर्वं पित्रे न्यवेदयत्

bhavatastāṃ sabhāṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ cāpyanuttamāmduryodhanastadāsīnaḥ sarvaṃ pitre nyavedayat

श्रुत्वा च धृतराष्ट्रोऽपि दुर्योधनवचस्तदाअब्रवीत्कर्णसहितं दुर्योधनमिदं वचः

śrutvā ca dhṛtarāṣṭro'pi duryodhanavacastadāabravītkarṇasahitaṃ duryodhanamidaṃ vacaḥ

किमर्थं तप्यसे पुत्र श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतःश्रुत्वा त्वामनुनेष्यामि यदि सम्यग्भविष्यसि

kimarthaṃ tapyase putra śrotumicchāmi tattvataḥśrutvā tvāmanuneṣyāmi yadi samyagbhaviṣyasi

यथा त्वं महदैश्वर्यं प्राप्तः परपुरंजयकिंकरा भ्रातरः सर्वे मित्राः संबन्धिनस्तथा

yathā tvaṃ mahadaiśvaryaṃ prāptaḥ parapuraṃjayakiṃkarā bhrātaraḥ sarve mitrāḥ saṃbandhinastathā

आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितोदनम्आजानेया वहन्ति त्वां कस्माच्छोचसि पुत्रक

ācchādayasi prāvārānaśnāsi piśitodanamājāneyā vahanti tvāṃ kasmācchocasi putraka

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

दश तानि सहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम्भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने

daśa tāni sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanāmbhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane

दृष्ट्वा च तां सभां दिव्यां दिव्यपुष्पफलान्विताम्अश्वांस्तित्तिरकल्माषान्रत्नानि विविधानि च

dṛṣṭvā ca tāṃ sabhāṃ divyāṃ divyapuṣpaphalānvitāmaśvāṃstittirakalmāṣānratnāni vividhāni ca

दृष्ट्वा तां पाण्डवेयानामृद्धिमिन्द्रोपमां शुभाम्अमित्राणां सुमहतीमनुशोचामि मानद

dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍaveyānāmṛddhimindropamāṃ śubhāmamitrāṇāṃ sumahatīmanuśocāmi mānada

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

यदीच्छसि श्रियं तात यादृशीं तां युधिष्ठिरेविशिष्टां वा नरव्याघ्र शीलवान्भव पुत्रक

yadīcchasi śriyaṃ tāta yādṛśīṃ tāṃ yudhiṣṭhireviśiṣṭāṃ vā naravyāghra śīlavānbhava putraka

शीलेन हि त्रयो लोकाः शक्या जेतुं न संशयःन हि किंचिदसाध्यं वै लोके शीलवतां भवेत्

śīlena hi trayo lokāḥ śakyā jetuṃ na saṃśayaḥna hi kiṃcidasādhyaṃ vai loke śīlavatāṃ bhavet

एकरात्रेण मान्धाता त्र्यहेण जनमेजयःसप्तरात्रेण नाभागः पृथिवीं प्रतिपेदिवान्

ekarātreṇa māndhātā tryaheṇa janamejayaḥsaptarātreṇa nābhāgaḥ pṛthivīṃ pratipedivān

एते हि पार्थिवाः सर्वे शीलवन्तो दमान्विताःअतस्तेषां गुणक्रीता वसुधा स्वयमागमत्

ete hi pārthivāḥ sarve śīlavanto damānvitāḥatasteṣāṃ guṇakrītā vasudhā svayamāgamat

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्नारदेन पुरा प्रोक्तं शीलमाश्रित्य भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamnāradena purā proktaṃ śīlamāśritya bhārata

प्रह्रादेन हृतं राज्यं महेन्द्रस्य महात्मनःशीलमाश्रित्य दैत्येन त्रैलोक्यं च वशीकृतम्

prahrādena hṛtaṃ rājyaṃ mahendrasya mahātmanaḥśīlamāśritya daityena trailokyaṃ ca vaśīkṛtam

ततो बृहस्पतिं शक्रः प्राञ्जलिः समुपस्थितःउवाच च महाप्राज्ञः श्रेय इच्छामि वेदितुम्

tato bṛhaspatiṃ śakraḥ prāñjaliḥ samupasthitaḥuvāca ca mahāprājñaḥ śreya icchāmi veditum

ततो बृहस्पतिस्तस्मै ज्ञानं नैःश्रेयसं परम्कथयामास भगवान्देवेन्द्राय कुरूद्वह

tato bṛhaspatistasmai jñānaṃ naiḥśreyasaṃ paramkathayāmāsa bhagavāndevendrāya kurūdvaha

एतावच्छ्रेय इत्येव बृहस्पतिरभाषतइन्द्रस्तु भूयः पप्रच्छ क्व विशेषो भवेदिति

etāvacchreya ityeva bṛhaspatirabhāṣataindrastu bhūyaḥ papraccha kva viśeṣo bhavediti

बृहस्पतिरुवाचविशेषोऽस्ति महांस्तात भार्गवस्य महात्मनःतत्रागमय भद्रं ते भूय एव पुरंदर

bṛhaspatiruvācaviśeṣo'sti mahāṃstāta bhārgavasya mahātmanaḥtatrāgamaya bhadraṃ te bhūya eva puraṃdara

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

आत्मनस्तु ततः श्रेयो भार्गवात्सुमहायशाःज्ञानमागमयत्प्रीत्या पुनः स परमद्युतिः

ātmanastu tataḥ śreyo bhārgavātsumahāyaśāḥjñānamāgamayatprītyā punaḥ sa paramadyutiḥ

तेनापि समनुज्ञातो भार्गवेण महात्मनाश्रेयोऽस्तीति पुनर्भूयः शुक्रमाह शतक्रतुः

tenāpi samanujñāto bhārgaveṇa mahātmanāśreyo'stīti punarbhūyaḥ śukramāha śatakratuḥ

भार्गवस्त्वाह धर्मज्ञः प्रह्रादस्य महात्मनःज्ञानमस्ति विशेषेण ततो हृष्टश्च सोऽभवत्

bhārgavastvāha dharmajñaḥ prahrādasya mahātmanaḥjñānamasti viśeṣeṇa tato hṛṣṭaśca so'bhavat

स ततो ब्राह्मणो भूत्वा प्रह्रादं पाकशासनःसृत्वा प्रोवाच मेधावी श्रेय इच्छामि वेदितुम्

sa tato brāhmaṇo bhūtvā prahrādaṃ pākaśāsanaḥsṛtvā provāca medhāvī śreya icchāmi veditum

प्रह्रादस्त्वब्रवीद्विप्रं क्षणो नास्ति द्विजर्षभत्रैलोक्यराज्ये सक्तस्य ततो नोपदिशामि ते

prahrādastvabravīdvipraṃ kṣaṇo nāsti dvijarṣabhatrailokyarājye saktasya tato nopadiśāmi te

ब्राह्मणस्त्वब्रवीद्वाक्यं कस्मिन्काले क्षणो भवेत्ततोपदिष्टमिच्छामि यद्यत्कार्यान्तरं भवेत्

brāhmaṇastvabravīdvākyaṃ kasminkāle kṣaṇo bhavettatopadiṣṭamicchāmi yadyatkāryāntaraṃ bhavet

ततः प्रीतोऽभवद्राजा प्रह्रादो ब्रह्मवादिनेतथेत्युक्त्वा शुभे काले ज्ञानतत्त्वं ददौ तदा

tataḥ prīto'bhavadrājā prahrādo brahmavādinetathetyuktvā śubhe kāle jñānatattvaṃ dadau tadā

ब्राह्मणोऽपि यथान्यायं गुरुवृत्तिमनुत्तमाम्चकार सर्वभावेन यद्वत्स मनसेच्छति

brāhmaṇo'pi yathānyāyaṃ guruvṛttimanuttamāmcakāra sarvabhāvena yadvatsa manasecchati

पृष्टश्च तेन बहुशः प्राप्तं कथमरिंदमत्रैलोक्यराज्यं धर्मज्ञ कारणं तद्ब्रवीहि मे

pṛṣṭaśca tena bahuśaḥ prāptaṃ kathamariṃdamatrailokyarājyaṃ dharmajña kāraṇaṃ tadbravīhi me

प्रह्राद उवाच · prahrāda uvāca

नासूयामि द्विजश्रेष्ठ राजास्मीति कदाचनकव्यानि वदतां तात संयच्छामि वहामि च

nāsūyāmi dvijaśreṣṭha rājāsmīti kadācanakavyāni vadatāṃ tāta saṃyacchāmi vahāmi ca

ते विस्रब्धाः प्रभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदाते मा कव्यपदे सक्तं शुश्रूषुमनसूयकम्

te visrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadāte mā kavyapade saktaṃ śuśrūṣumanasūyakam

धर्मात्मानं जितक्रोधं संयतं संयतेन्द्रियम्समाचिन्वन्ति शास्तारः क्षौद्रं मध्विव मक्षिकाः

dharmātmānaṃ jitakrodhaṃ saṃyataṃ saṃyatendriyamsamācinvanti śāstāraḥ kṣaudraṃ madhviva makṣikāḥ

सोऽहं वागग्रपिष्टानां रसानामवलेहितास्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः

so'haṃ vāgagrapiṣṭānāṃ rasānāmavalehitāsvajātyānadhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ

एतत्पृथिव्याममृतमेतच्चक्षुरनुत्तमम्यद्ब्राह्मणमुखे कव्यमेतच्छ्रुत्वा प्रवर्तते

etatpṛthivyāmamṛtametaccakṣuranuttamamyadbrāhmaṇamukhe kavyametacchrutvā pravartate

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

एतावच्छ्रेय इत्याह प्रह्रादो ब्रह्मवादिनम्शुश्रूषितस्तेन तदा दैत्येन्द्रो वाक्यमब्रवीत्

etāvacchreya ityāha prahrādo brahmavādinamśuśrūṣitastena tadā daityendro vākyamabravīt

यथावद्गुरुवृत्त्या ते प्रीतोऽस्मि द्विजसत्तमवरं वृणीष्व भद्रं ते प्रदातास्मि न संशयः

yathāvadguruvṛttyā te prīto'smi dvijasattamavaraṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te pradātāsmi na saṃśayaḥ

कृतमित्येव दैत्येन्द्रमुवाच स च वै द्विजःप्रह्रादस्त्वब्रवीत्प्रीतो गृह्यतां वर इत्युत

kṛtamityeva daityendramuvāca sa ca vai dvijaḥprahrādastvabravītprīto gṛhyatāṃ vara ityuta

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

यदि राजन्प्रसन्नस्त्वं मम चेच्छसि चेद्धितम्भवतः शीलमिच्छामि प्राप्तुमेष वरो मम

yadi rājanprasannastvaṃ mama cecchasi ceddhitambhavataḥ śīlamicchāmi prāptumeṣa varo mama

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

ततः प्रीतश्च दैत्येन्द्रो भयं चास्याभवन्महत्वरे प्रदिष्टे विप्रेण नाल्पतेजायमित्युत

tataḥ prītaśca daityendro bhayaṃ cāsyābhavanmahatvare pradiṣṭe vipreṇa nālpatejāyamityuta

एवमस्त्विति तं प्राह प्रह्रादो विस्मितस्तदाउपाकृत्य तु विप्राय वरं दुःखान्वितोऽभवत्

evamastviti taṃ prāha prahrādo vismitastadāupākṛtya tu viprāya varaṃ duḥkhānvito'bhavat

दत्ते वरे गते विप्रे चिन्तासीन्महती ततःप्रह्रादस्य महाराज निश्चयं न च जग्मिवान्

datte vare gate vipre cintāsīnmahatī tataḥprahrādasya mahārāja niścayaṃ na ca jagmivān

तस्य चिन्तयतस्तात छायाभूतं महाद्युतेतेजो विग्रहवत्तात शरीरमजहात्तदा

tasya cintayatastāta chāyābhūtaṃ mahādyutetejo vigrahavattāta śarīramajahāttadā

तमपृच्छन्महाकायं प्रह्रादः को भवानितिप्रत्याह ननु शीलोऽस्मि त्यक्तो गच्छाम्यहं त्वया

tamapṛcchanmahākāyaṃ prahrādaḥ ko bhavānitipratyāha nanu śīlo'smi tyakto gacchāmyahaṃ tvayā

तस्मिन्द्विजवरे राजन्वत्स्याम्यहमनिन्दितम्योऽसौ शिष्यत्वमागम्य त्वयि नित्यं समाहितःइत्युक्त्वान्तर्हितं तद्वै शक्रं चान्वविशत्प्रभो

tasmindvijavare rājanvatsyāmyahamaninditamyo'sau śiṣyatvamāgamya tvayi nityaṃ samāhitaḥityuktvāntarhitaṃ tadvai śakraṃ cānvaviśatprabho

तस्मिंस्तेजसि याते तु तादृग्रूपस्ततोऽपरःशरीरान्निःसृतस्तस्य को भवानिति चाब्रवीत्

tasmiṃstejasi yāte tu tādṛgrūpastato'paraḥśarīrānniḥsṛtastasya ko bhavāniti cābravīt

धर्मं प्रह्राद मां विद्धि यत्रासौ द्विजसत्तमःतत्र यास्यामि दैत्येन्द्र यतः शीलं ततो ह्यहम्

dharmaṃ prahrāda māṃ viddhi yatrāsau dvijasattamaḥtatra yāsyāmi daityendra yataḥ śīlaṃ tato hyaham

ततोऽपरो महाराज प्रज्वलन्निव तेजसाशरीरान्निःसृतस्तस्य प्रह्रादस्य महात्मनः

tato'paro mahārāja prajvalanniva tejasāśarīrānniḥsṛtastasya prahrādasya mahātmanaḥ

को भवानिति पृष्टश्च तमाह स महाद्युतिःसत्यमस्म्यसुरेन्द्राग्र्य यास्येऽहं धर्ममन्विह

ko bhavāniti pṛṣṭaśca tamāha sa mahādyutiḥsatyamasmyasurendrāgrya yāsye'haṃ dharmamanviha

तस्मिन्ननुगते धर्मं पुरुषे पुरुषोऽपरःनिश्चक्राम ततस्तस्मात्पृष्टश्चाह महात्मनावृत्तं प्रह्राद मां विद्धि यतः सत्यं ततो ह्यहम्

tasminnanugate dharmaṃ puruṣe puruṣo'paraḥniścakrāma tatastasmātpṛṣṭaścāha mahātmanāvṛttaṃ prahrāda māṃ viddhi yataḥ satyaṃ tato hyaham

तस्मिन्गते महाश्वेतः शरीरात्तस्य निर्ययौपृष्टश्चाह बलं विद्धि यतो वृत्तमहं ततःइत्युक्त्वा च ययौ तत्र यतो वृत्तं नराधिप

tasmingate mahāśvetaḥ śarīrāttasya niryayaupṛṣṭaścāha balaṃ viddhi yato vṛttamahaṃ tataḥityuktvā ca yayau tatra yato vṛttaṃ narādhipa

ततः प्रभामयी देवी शरीरात्तस्य निर्ययौतामपृच्छत्स दैत्येन्द्रः सा श्रीरित्येवमब्रवीत्

tataḥ prabhāmayī devī śarīrāttasya niryayautāmapṛcchatsa daityendraḥ sā śrīrityevamabravīt

उषितास्मि सुखं वीर त्वयि सत्यपराक्रमेत्वया त्यक्ता गमिष्यामि बलं यत्र ततो ह्यहम्

uṣitāsmi sukhaṃ vīra tvayi satyaparākrametvayā tyaktā gamiṣyāmi balaṃ yatra tato hyaham

ततो भयं प्रादुरासीत्प्रह्रादस्य महात्मनःअपृच्छत च तां भूयः क्व यासि कमलालये

tato bhayaṃ prādurāsītprahrādasya mahātmanaḥapṛcchata ca tāṃ bhūyaḥ kva yāsi kamalālaye

त्वं हि सत्यव्रता देवी लोकस्य परमेश्वरीकश्चासौ ब्राह्मणश्रेष्ठस्तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्

tvaṃ hi satyavratā devī lokasya parameśvarīkaścāsau brāhmaṇaśreṣṭhastattvamicchāmi veditum

श्रीरुवाचस शक्रो ब्रह्मचारी च यस्त्वया चोपशिक्षितःत्रैलोक्ये ते यदैश्वर्यं तत्तेनापहृतं प्रभो

śrīruvācasa śakro brahmacārī ca yastvayā copaśikṣitaḥtrailokye te yadaiśvaryaṃ tattenāpahṛtaṃ prabho

शीलेन हि त्वया लोकाः सर्वे धर्मज्ञ निर्जिताःतद्विज्ञाय महेन्द्रेण तव शीलं हृतं प्रभो

śīlena hi tvayā lokāḥ sarve dharmajña nirjitāḥtadvijñāya mahendreṇa tava śīlaṃ hṛtaṃ prabho

धर्मः सत्यं तथा वृत्तं बलं चैव तथा ह्यहम्शीलमूला महाप्राज्ञ सदा नास्त्यत्र संशयः

dharmaḥ satyaṃ tathā vṛttaṃ balaṃ caiva tathā hyahamśīlamūlā mahāprājña sadā nāstyatra saṃśayaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमुक्त्वा गता तु श्रीस्ते च सर्वे युधिष्ठिरदुर्योधनस्तु पितरं भूय एवाब्रवीदिदम्

evamuktvā gatā tu śrīste ca sarve yudhiṣṭhiraduryodhanastu pitaraṃ bhūya evābravīdidam

शीलस्य तत्त्वमिच्छामि वेत्तुं कौरवनन्दनप्राप्यते च यथा शीलं तमुपायं वदस्व मे

śīlasya tattvamicchāmi vettuṃ kauravanandanaprāpyate ca yathā śīlaṃ tamupāyaṃ vadasva me

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

सोपायं पूर्वमुद्दिष्टं प्रह्रादेन महात्मनासंक्षेपतस्तु शीलस्य शृणु प्राप्तिं नराधिप

sopāyaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ prahrādena mahātmanāsaṃkṣepatastu śīlasya śṛṇu prāptiṃ narādhipa

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिराअनुग्रहश्च दानं च शीलमेतत्प्रशस्यते

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girāanugrahaśca dānaṃ ca śīlametatpraśasyate

यदन्येषां हितं न स्यादात्मनः कर्म पौरुषम्अपत्रपेत वा येन न तत्कुर्यात्कथंचन

yadanyeṣāṃ hitaṃ na syādātmanaḥ karma pauruṣamapatrapeta vā yena na tatkuryātkathaṃcana

तत्तु कर्म तथा कुर्याद्येन श्लाघेत संसदिएतच्छीलं समासेन कथितं कुरुसत्तम

tattu karma tathā kuryādyena ślāgheta saṃsadietacchīlaṃ samāsena kathitaṃ kurusattama

यद्यप्यशीला नृपते प्राप्नुवन्ति क्वचिच्छ्रियम्न भुञ्जते चिरं तात समूलाश्च पतन्ति ते

yadyapyaśīlā nṛpate prāpnuvanti kvacicchriyamna bhuñjate ciraṃ tāta samūlāśca patanti te

एतद्विदित्वा तत्त्वेन शीलवान्भव पुत्रकयदीच्छसि श्रियं तात सुविशिष्टां युधिष्ठिरात्

etadviditvā tattvena śīlavānbhava putrakayadīcchasi śriyaṃ tāta suviśiṣṭāṃ yudhiṣṭhirāt

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एतत्कथितवान्पुत्रे धृतराष्ट्रो नराधिपएतत्कुरुष्व कौन्तेय ततः प्राप्स्यसि तत्फलम्

etatkathitavānputre dhṛtarāṣṭro narādhipaetatkuruṣva kaunteya tataḥ prāpsyasi tatphalam