Parva.Adhyaya 12.125

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

शीलं प्रधानं पुरुषे कथितं ते पितामहकथमाशा समुत्पन्ना या च सा तद्वदस्व मे

śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe kathitaṃ te pitāmahakathamāśā samutpannā yā ca sā tadvadasva me

संशयो मे महानेष समुत्पन्नः पितामहछेत्ता च तस्य नान्योऽस्ति त्वत्तः परपुरंजय

saṃśayo me mahāneṣa samutpannaḥ pitāmahachettā ca tasya nānyo'sti tvattaḥ parapuraṃjaya

पितामहाशा महती ममासीद्धि सुयोधनेप्राप्ते युद्धे तु यद्युक्तं तत्कर्तायमिति प्रभो

pitāmahāśā mahatī mamāsīddhi suyodhaneprāpte yuddhe tu yadyuktaṃ tatkartāyamiti prabho

सर्वस्याशा सुमहती पुरुषस्योपजायतेतस्यां विहन्यमानायां दुःखो मृत्युरसंशयम्

sarvasyāśā sumahatī puruṣasyopajāyatetasyāṃ vihanyamānāyāṃ duḥkho mṛtyurasaṃśayam

सोऽहं हताशो दुर्बुद्धिः कृतस्तेन दुरात्मनाधार्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मतां मम

so'haṃ hatāśo durbuddhiḥ kṛtastena durātmanādhārtarāṣṭreṇa rājendra paśya mandātmatāṃ mama

आशां महत्तरां मन्ये पर्वतादपि सद्रुमात्आकाशादपि वा राजन्नप्रमेयैव वा पुनः

āśāṃ mahattarāṃ manye parvatādapi sadrumātākāśādapi vā rājannaprameyaiva vā punaḥ

एषा चैव कुरुश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या सुदुर्लभादुर्लभत्वाच्च पश्यामि किमन्यद्दुर्लभं ततः

eṣā caiva kuruśreṣṭha durvicintyā sudurlabhādurlabhatvācca paśyāmi kimanyaddurlabhaṃ tataḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्र ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध तत्इतिहासं सुमित्रस्य निर्वृत्तमृषभस्य च

atra te vartayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha tatitihāsaṃ sumitrasya nirvṛttamṛṣabhasya ca

सुमित्रो नाम राजर्षिर्हैहयो मृगयां गतःससार स मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा

sumitro nāma rājarṣirhaihayo mṛgayāṃ gataḥsasāra sa mṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā

स मृगो बाणमादाय ययावमितविक्रमःस च राजा बली तूर्णं ससार मृगमन्तिकात्

sa mṛgo bāṇamādāya yayāvamitavikramaḥsa ca rājā balī tūrṇaṃ sasāra mṛgamantikāt

ततो निम्नं स्थलं चैव स मृगोऽद्रवदाशुगःमुहूर्तमेव राजेन्द्र समेन स पथागमत्

tato nimnaṃ sthalaṃ caiva sa mṛgo'dravadāśugaḥmuhūrtameva rājendra samena sa pathāgamat

ततः स राजा तारुण्यादौरसेन बलेन चससार बाणासनभृत्सखड्गो हंसवत्तदा

tataḥ sa rājā tāruṇyādaurasena balena casasāra bāṇāsanabhṛtsakhaḍgo haṃsavattadā

तीर्त्वा नदान्नदीश्चैव पल्वलानि वनानि चअतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य ससारैव वने चरन्

tīrtvā nadānnadīścaiva palvalāni vanāni caatikramyābhyatikramya sasāraiva vane caran

स तु कामान्मृगो राजन्नासाद्यासाद्य तं नृपम्पुनरभ्येति जवनो जवेन महता ततः

sa tu kāmānmṛgo rājannāsādyāsādya taṃ nṛpampunarabhyeti javano javena mahatā tataḥ

स तस्य बाणैर्बहुभिः समभ्यस्तो वनेचरःप्रक्रीडन्निव राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम्

sa tasya bāṇairbahubhiḥ samabhyasto vanecaraḥprakrīḍanniva rājendra punarabhyeti cāntikam

पुनश्च जवमास्थाय जवनो मृगयूथपःअतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम्

punaśca javamāsthāya javano mṛgayūthapaḥatītyātītya rājendra punarabhyeti cāntikam

तस्य मर्मच्छिदं घोरं सुमित्रोऽमित्रकर्शनःसमादाय शरश्रेष्ठं कार्मुकान्निरवासृजत्

tasya marmacchidaṃ ghoraṃ sumitro'mitrakarśanaḥsamādāya śaraśreṣṭhaṃ kārmukānniravāsṛjat

ततो गव्यूतिमात्रेण मृगयूथपयूथपःतस्य बाणपथं त्यक्त्वा तस्थिवान्प्रहसन्निव

tato gavyūtimātreṇa mṛgayūthapayūthapaḥtasya bāṇapathaṃ tyaktvā tasthivānprahasanniva

तस्मिन्निपतिते बाणे भूमौ प्रज्वलिते ततःप्रविवेश महारण्यं मृगो राजाप्यथाद्रवत्

tasminnipatite bāṇe bhūmau prajvalite tataḥpraviveśa mahāraṇyaṃ mṛgo rājāpyathādravat

प्रविश्य तु महारण्यं तापसानामथाश्रमम्आससाद ततो राजा श्रान्तश्चोपाविशत्पुनः

praviśya tu mahāraṇyaṃ tāpasānāmathāśramamāsasāda tato rājā śrāntaścopāviśatpunaḥ

तं कार्मुकधरं दृष्ट्वा श्रमार्तं क्षुधितं तदासमेत्य ऋषयस्तस्मिन्पूजां चक्रुर्यथाविधि

taṃ kārmukadharaṃ dṛṣṭvā śramārtaṃ kṣudhitaṃ tadāsametya ṛṣayastasminpūjāṃ cakruryathāvidhi

ऋषयो राजशार्दूलमपृच्छन्स्वं प्रयोजनम्केन भद्रमुखार्थेन संप्राप्तोऽसि तपोवनम्

ṛṣayo rājaśārdūlamapṛcchansvaṃ prayojanamkena bhadramukhārthena saṃprāpto'si tapovanam

पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वरएतदिच्छाम विज्ञातुं कुतः प्राप्तोऽसि मानदकस्मिन्कुले हि जातस्त्वं किंनामासि ब्रवीहि नः

padātirbaddhanistriṃśo dhanvī bāṇī nareśvaraetadicchāma vijñātuṃ kutaḥ prāpto'si mānadakasminkule hi jātastvaṃ kiṃnāmāsi bravīhi naḥ

ततः स राजा सर्वेभ्यो द्विजेभ्यः पुरुषर्षभआचख्यौ तद्यथान्यायं परिचर्यां च भारत

tataḥ sa rājā sarvebhyo dvijebhyaḥ puruṣarṣabhaācakhyau tadyathānyāyaṃ paricaryāṃ ca bhārata

हैहयानां कुले जातः सुमित्रो मित्रनन्दनःचरामि मृगयूथानि निघ्नन्बाणैः सहस्रशःबलेन महता गुप्तः सामात्यः सावरोधनः

haihayānāṃ kule jātaḥ sumitro mitranandanaḥcarāmi mṛgayūthāni nighnanbāṇaiḥ sahasraśaḥbalena mahatā guptaḥ sāmātyaḥ sāvarodhanaḥ

मृगस्तु विद्धो बाणेन मया सरति शल्यवान्तं द्रवन्तमनु प्राप्तो वनमेतद्यदृच्छयाभवत्सकाशे नष्टश्रीर्हताशः श्रमकर्शितः

mṛgastu viddho bāṇena mayā sarati śalyavāntaṃ dravantamanu prāpto vanametadyadṛcchayābhavatsakāśe naṣṭaśrīrhatāśaḥ śramakarśitaḥ

किं नु दुःखमतोऽन्यद्वै यदहं श्रमकर्शितःभवतामाश्रमं प्राप्तो हताशो नष्टलक्षणः

kiṃ nu duḥkhamato'nyadvai yadahaṃ śramakarśitaḥbhavatāmāśramaṃ prāpto hatāśo naṣṭalakṣaṇaḥ

न राजलक्षणत्यागो न पुरस्य तपोधनाःदुःखं करोति तत्तीव्रं यथाशा विहता मम

na rājalakṣaṇatyāgo na purasya tapodhanāḥduḥkhaṃ karoti tattīvraṃ yathāśā vihatā mama

हिमवान्वा महाशैलः समुद्रो वा महोदधिःमहत्त्वान्नान्वपद्येतां रोदस्योरन्तरं यथाआशायास्तपसि श्रेष्ठास्तथा नान्तमहं गतः

himavānvā mahāśailaḥ samudro vā mahodadhiḥmahattvānnānvapadyetāṃ rodasyorantaraṃ yathāāśāyāstapasi śreṣṭhāstathā nāntamahaṃ gataḥ

भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपोधनाःभवन्तः सुमहाभागास्तस्मात्प्रक्ष्यामि संशयम्

bhavatāṃ viditaṃ sarvaṃ sarvajñā hi tapodhanāḥbhavantaḥ sumahābhāgāstasmātprakṣyāmi saṃśayam

आशावान्पुरुषो यः स्यादन्तरिक्षमथापि वाकिं नु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वात्प्रतिभाति वःएतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं किमिह दुर्लभम्

āśāvānpuruṣo yaḥ syādantarikṣamathāpi vākiṃ nu jyāyastaraṃ loke mahattvātpratibhāti vaḥetadicchāmi tattvena śrotuṃ kimiha durlabham

यदि गुह्यं तपोनित्या न वो ब्रूतेह माचिरम्न हि गुह्यमतः श्रोतुमिच्छामि द्विजपुंगवाः

yadi guhyaṃ taponityā na vo brūteha māciramna hi guhyamataḥ śrotumicchāmi dvijapuṃgavāḥ

भवत्तपोविघातो वा येन स्याद्विरमे ततःयदि वास्ति कथायोगो योऽयं प्रश्नो मयेरितः

bhavattapovighāto vā yena syādvirame tataḥyadi vāsti kathāyogo yo'yaṃ praśno mayeritaḥ

एतत्कारणसामग्र्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतःभवन्तो हि तपोनित्या ब्रूयुरेतत्समाहिताः

etatkāraṇasāmagryaṃ śrotumicchāmi tattvataḥbhavanto hi taponityā brūyuretatsamāhitāḥ