Parva.Adhyaya 12.126

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततस्तेषां समस्तानामृषीणामृषिसत्तमःऋषभो नाम विप्रर्षिः स्मयन्निव ततोऽब्रवीत्

tatasteṣāṃ samastānāmṛṣīṇāmṛṣisattamaḥṛṣabho nāma viprarṣiḥ smayanniva tato'bravīt

पुराहं राजशार्दूल तीर्थान्यनुचरन्प्रभोसमासादितवान्दिव्यं नरनारायणाश्रमम्

purāhaṃ rājaśārdūla tīrthānyanucaranprabhosamāsāditavāndivyaṃ naranārāyaṇāśramam

यत्र सा बदरी रम्या ह्रदो वैहायसस्तथायत्र चाश्वशिरा राजन्वेदान्पठति शाश्वतान्

yatra sā badarī ramyā hrado vaihāyasastathāyatra cāśvaśirā rājanvedānpaṭhati śāśvatān

तस्मिन्सरसि कृत्वाहं विधिवत्तर्पणं पुरापितॄणां देवतानां च ततोऽऽश्रममियां तदा

tasminsarasi kṛtvāhaṃ vidhivattarpaṇaṃ purāpitṝṇāṃ devatānāṃ ca tato''śramamiyāṃ tadā

रेमाते यत्र तौ नित्यं नरनारायणावृषीअदूरादाश्रमं कंचिद्वासार्थमगमं ततः

remāte yatra tau nityaṃ naranārāyaṇāvṛṣīadūrādāśramaṃ kaṃcidvāsārthamagamaṃ tataḥ

ततश्चीराजिनधरं कृशमुच्चमतीव चअद्राक्षमृषिमायान्तं तनुं नाम तपोनिधिम्

tataścīrājinadharaṃ kṛśamuccamatīva caadrākṣamṛṣimāyāntaṃ tanuṃ nāma taponidhim

अन्यैर्नरैर्महाबाहो वपुषाष्टगुणान्वितम्कृशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी क्वचित्

anyairnarairmahābāho vapuṣāṣṭaguṇānvitamkṛśatā cāpi rājarṣe na dṛṣṭā tādṛśī kvacit

शरीरमपि राजेन्द्र तस्य कानिष्ठिकासमम्ग्रीवा बाहू तथा पादौ केशाश्चाद्भुतदर्शनाः

śarīramapi rājendra tasya kāniṣṭhikāsamamgrīvā bāhū tathā pādau keśāścādbhutadarśanāḥ

शिरः कायानुरूपं च कर्णौ नेत्रे तथैव चतस्य वाक्चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम

śiraḥ kāyānurūpaṃ ca karṇau netre tathaiva catasya vākcaiva ceṣṭā ca sāmānye rājasattama

दृष्ट्वाहं तं कृशं विप्रं भीतः परमदुर्मनाःपादौ तस्याभिवाद्याथ स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः

dṛṣṭvāhaṃ taṃ kṛśaṃ vipraṃ bhītaḥ paramadurmanāḥpādau tasyābhivādyātha sthitaḥ prāñjaliragrataḥ

निवेद्य नाम गोत्रं च पितरं च नरर्षभप्रदिष्टे चासने तेन शनैरहमुपाविशम्

nivedya nāma gotraṃ ca pitaraṃ ca nararṣabhapradiṣṭe cāsane tena śanairahamupāviśam

ततः स कथयामास कथा धर्मार्थसंहिताःऋषिमध्ये महाराज तत्र धर्मभृतां वरः

tataḥ sa kathayāmāsa kathā dharmārthasaṃhitāḥṛṣimadhye mahārāja tatra dharmabhṛtāṃ varaḥ

तस्मिंस्तु कथयत्येव राजा राजीवलोचनःउपायाज्जवनैरश्वैः सबलः सावरोधनः

tasmiṃstu kathayatyeva rājā rājīvalocanaḥupāyājjavanairaśvaiḥ sabalaḥ sāvarodhanaḥ

स्मरन्पुत्रमरण्ये वै नष्टं परमदुर्मनाःभूरिद्युम्नपिता धीमान्रघुश्रेष्ठो महायशाः

smaranputramaraṇye vai naṣṭaṃ paramadurmanāḥbhūridyumnapitā dhīmānraghuśreṣṭho mahāyaśāḥ

इह द्रक्ष्यामि तं पुत्रं द्रक्ष्यामीहेति पार्थिवःएवमाशाकृतो राजंश्चरन्वनमिदं पुरा

iha drakṣyāmi taṃ putraṃ drakṣyāmīheti pārthivaḥevamāśākṛto rājaṃścaranvanamidaṃ purā

दुर्लभः स मया द्रष्टुं नूनं परमधार्मिकःएकः पुत्रो महारण्ये नष्ट इत्यसकृत्तदा

durlabhaḥ sa mayā draṣṭuṃ nūnaṃ paramadhārmikaḥekaḥ putro mahāraṇye naṣṭa ityasakṛttadā

दुर्लभः स मया द्रष्टुमाशा च महती ममतया परीतगात्रोऽहं मुमूर्षुर्नात्र संशयः

durlabhaḥ sa mayā draṣṭumāśā ca mahatī mamatayā parītagātro'haṃ mumūrṣurnātra saṃśayaḥ

एतच्छ्रुत्वा स भगवांस्तनुर्मुनिवरोत्तमःअवाक्शिरा ध्यानपरो मुहूर्तमिव तस्थिवान्

etacchrutvā sa bhagavāṃstanurmunivarottamaḥavākśirā dhyānaparo muhūrtamiva tasthivān

तमनुध्यान्तमालक्ष्य राजा परमदुर्मनाःउवाच वाक्यं दीनात्मा मन्दं मन्दमिवासकृत्

tamanudhyāntamālakṣya rājā paramadurmanāḥuvāca vākyaṃ dīnātmā mandaṃ mandamivāsakṛt

दुर्लभं किं नु विप्रर्षे आशायाश्चैव किं भवेत्ब्रवीतु भगवानेतद्यदि गुह्यं न तन्मयि

durlabhaṃ kiṃ nu viprarṣe āśāyāścaiva kiṃ bhavetbravītu bhagavānetadyadi guhyaṃ na tanmayi

महर्षिर्भगवांस्तेन पूर्वमासीद्विमानितःबालिशां बुद्धिमास्थाय मन्दभाग्यतयात्मनः

maharṣirbhagavāṃstena pūrvamāsīdvimānitaḥbāliśāṃ buddhimāsthāya mandabhāgyatayātmanaḥ

अर्थयन्कलशं राजन्काञ्चनं वल्कलानि चनिर्विण्णः स तु विप्रर्षिर्निराशः समपद्यत

arthayankalaśaṃ rājankāñcanaṃ valkalāni canirviṇṇaḥ sa tu viprarṣirnirāśaḥ samapadyata

एवमुक्त्वाभिवाद्याथ तमृषिं लोकपूजितम्श्रान्तो न्यषीदद्धर्मात्मा यथा त्वं नरसत्तम

evamuktvābhivādyātha tamṛṣiṃ lokapūjitamśrānto nyaṣīdaddharmātmā yathā tvaṃ narasattama

अर्घ्यं ततः समानीय पाद्यं चैव महानृषिःआरण्यकेन विधिना राज्ञे सर्वं न्यवेदयत्

arghyaṃ tataḥ samānīya pādyaṃ caiva mahānṛṣiḥāraṇyakena vidhinā rājñe sarvaṃ nyavedayat

ततस्ते मुनयः सर्वे परिवार्य नरर्षभम्उपाविशन्पुरस्कृत्य सप्तर्षय इव ध्रुवम्

tataste munayaḥ sarve parivārya nararṣabhamupāviśanpuraskṛtya saptarṣaya iva dhruvam

अपृच्छंश्चैव ते तत्र राजानमपराजितम्प्रयोजनमिदं सर्वमाश्रमस्य प्रवेशनम्

apṛcchaṃścaiva te tatra rājānamaparājitamprayojanamidaṃ sarvamāśramasya praveśanam

राजोवाचवीरद्युम्न इति ख्यातो राजाहं दिक्षु विश्रुतःभूरिद्युम्नं सुतं नष्टमन्वेष्टुं वनमागतः

rājovācavīradyumna iti khyāto rājāhaṃ dikṣu viśrutaḥbhūridyumnaṃ sutaṃ naṣṭamanveṣṭuṃ vanamāgataḥ

एकपुत्रः स विप्राग्र्य बाल एव च सोऽनघन दृश्यते वने चास्मिंस्तमन्वेष्टुं चराम्यहम्

ekaputraḥ sa viprāgrya bāla eva ca so'naghana dṛśyate vane cāsmiṃstamanveṣṭuṃ carāmyaham

ऋषभ उवाच · ṛṣabha uvāca

एवमुक्ते तु वचने राज्ञा मुनिरधोमुखःतूष्णीमेवाभवत्तत्र न च प्रत्युक्तवान्नृपम्

evamukte tu vacane rājñā muniradhomukhaḥtūṣṇīmevābhavattatra na ca pratyuktavānnṛpam

स हि तेन पुरा विप्रो राज्ञा नात्यर्थमानितःआशाकृशं च राजेन्द्र तपो दीर्घं समास्थितः

sa hi tena purā vipro rājñā nātyarthamānitaḥāśākṛśaṃ ca rājendra tapo dīrghaṃ samāsthitaḥ

प्रतिग्रहमहं राज्ञां न करिष्ये कथंचनअन्येषां चैव वर्णानामिति कृत्वा धियं तदा

pratigrahamahaṃ rājñāṃ na kariṣye kathaṃcanaanyeṣāṃ caiva varṇānāmiti kṛtvā dhiyaṃ tadā

आशा हि पुरुषं बालं लालापयति तस्थुषीतामहं व्यपनेष्यामि इति कृत्वा व्यवस्थितः

āśā hi puruṣaṃ bālaṃ lālāpayati tasthuṣītāmahaṃ vyapaneṣyāmi iti kṛtvā vyavasthitaḥ

राजोवाचआशायाः किं कृशत्वं च किं चेह भुवि दुर्लभम्ब्रवीतु भगवानेतत्त्वं हि धर्मार्थदर्शिवान्

rājovācaāśāyāḥ kiṃ kṛśatvaṃ ca kiṃ ceha bhuvi durlabhambravītu bhagavānetattvaṃ hi dharmārthadarśivān

ऋषभ उवाच · ṛṣabha uvāca

ततः संस्मृत्य तत्सर्वं स्मारयिष्यन्निवाब्रवीत्राजानं भगवान्विप्रस्ततः कृशतनुस्तनुः

tataḥ saṃsmṛtya tatsarvaṃ smārayiṣyannivābravītrājānaṃ bhagavānviprastataḥ kṛśatanustanuḥ

कृशत्वे न समं राजन्नाशाया विद्यते नृपतस्या वै दुर्लभत्वात्तु प्रार्थिताः पार्थिवा मया

kṛśatve na samaṃ rājannāśāyā vidyate nṛpatasyā vai durlabhatvāttu prārthitāḥ pārthivā mayā

राजोवाचकृशाकृशे मया ब्रह्मन्गृहीते वचनात्तवदुर्लभत्वं च तस्यैव वेदवाक्यमिव द्विज

rājovācakṛśākṛśe mayā brahmangṛhīte vacanāttavadurlabhatvaṃ ca tasyaiva vedavākyamiva dvija

संशयस्तु महाप्राज्ञ संजातो हृदये ममतन्मे सत्तम तत्त्वेन वक्तुमर्हसि पृच्छतः

saṃśayastu mahāprājña saṃjāto hṛdaye mamatanme sattama tattvena vaktumarhasi pṛcchataḥ

त्वत्तः कृशतरं किं नु ब्रवीतु भगवानिदम्यदि गुह्यं न ते विप्र लोकेऽस्मिन्किं नु दुर्लभम्

tvattaḥ kṛśataraṃ kiṃ nu bravītu bhagavānidamyadi guhyaṃ na te vipra loke'sminkiṃ nu durlabham

कृशतनुरुवाचदुर्लभोऽप्यथ वा नास्ति योऽर्थी धृतिमिवाप्नुयात्सुदुर्लभतरस्तात योऽर्थिनं नावमन्यते

kṛśatanuruvācadurlabho'pyatha vā nāsti yo'rthī dhṛtimivāpnuyātsudurlabhatarastāta yo'rthinaṃ nāvamanyate

संश्रुत्य नोपक्रियते परं शक्त्या यथार्हतःसक्ता या सर्वभूतेषु साशा कृशतरी मया

saṃśrutya nopakriyate paraṃ śaktyā yathārhataḥsaktā yā sarvabhūteṣu sāśā kṛśatarī mayā

एकपुत्रः पिता पुत्रे नष्टे वा प्रोषिते तथाप्रवृत्तिं यो न जानाति साशा कृशतरी मया

ekaputraḥ pitā putre naṣṭe vā proṣite tathāpravṛttiṃ yo na jānāti sāśā kṛśatarī mayā

प्रसवे चैव नारीणां वृद्धानां पुत्रकारितातथा नरेन्द्र धनिनामाशा कृशतरी मया

prasave caiva nārīṇāṃ vṛddhānāṃ putrakāritātathā narendra dhanināmāśā kṛśatarī mayā

ऋषभ उवाच · ṛṣabha uvāca

एतच्छ्रुत्वा ततो राजन्स राजा सावरोधनःसंस्पृश्य पादौ शिरसा निपपात द्विजर्षभे

etacchrutvā tato rājansa rājā sāvarodhanaḥsaṃspṛśya pādau śirasā nipapāta dvijarṣabhe

राजोवाचप्रसादये त्वा भगवन्पुत्रेणेच्छामि संगतिम्वृणीष्व च वरं विप्र यमिच्छसि यथाविधि

rājovācaprasādaye tvā bhagavanputreṇecchāmi saṃgatimvṛṇīṣva ca varaṃ vipra yamicchasi yathāvidhi

ऋषभ उवाच · ṛṣabha uvāca

अब्रवीच्च हि तं वाक्यं राजा राजीवलोचनःसत्यमेतद्यथा विप्र त्वयोक्तं नास्त्यतो मृषा

abravīcca hi taṃ vākyaṃ rājā rājīvalocanaḥsatyametadyathā vipra tvayoktaṃ nāstyato mṛṣā

ततः प्रहस्य भगवांस्तनुर्धर्मभृतां वरःपुत्रमस्यानयत्क्षिप्रं तपसा च श्रुतेन च

tataḥ prahasya bhagavāṃstanurdharmabhṛtāṃ varaḥputramasyānayatkṣipraṃ tapasā ca śrutena ca

तं समानाय्य पुत्रं तु तदोपालभ्य पार्थिवम्आत्मानं दर्शयामास धर्मं धर्मभृतां वरः

taṃ samānāyya putraṃ tu tadopālabhya pārthivamātmānaṃ darśayāmāsa dharmaṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ

संदर्शयित्वा चात्मानं दिव्यमद्भुतदर्शनम्विपाप्मा विगतक्रोधश्चचार वनमन्तिकात्

saṃdarśayitvā cātmānaṃ divyamadbhutadarśanamvipāpmā vigatakrodhaścacāra vanamantikāt

एतद्दृष्टं मया राजंस्ततश्च वचनं श्रुतम्आशामपनयस्वाशु ततः कृशतरीमिमाम्

etaddṛṣṭaṃ mayā rājaṃstataśca vacanaṃ śrutamāśāmapanayasvāśu tataḥ kṛśatarīmimām

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

स तत्रोक्तो महाराज ऋषभेण महात्मनासुमित्रोऽपनयत्क्षिप्रमाशां कृशतरीं तदा

sa tatrokto mahārāja ṛṣabheṇa mahātmanāsumitro'panayatkṣipramāśāṃ kṛśatarīṃ tadā

एवं त्वमपि कौन्तेय श्रुत्वा वाणीमिमां ममस्थिरो भव यथा राजन्हिमवानचलोत्तमः

evaṃ tvamapi kaunteya śrutvā vāṇīmimāṃ mamasthiro bhava yathā rājanhimavānacalottamaḥ

त्वं हि द्रष्टा च श्रोता च कृच्छ्रेष्वर्थकृतेष्विहश्रुत्वा मम महाराज न संतप्तुमिहार्हसि

tvaṃ hi draṣṭā ca śrotā ca kṛcchreṣvarthakṛteṣvihaśrutvā mama mahārāja na saṃtaptumihārhasi