Parva.Adhyaya 12.136

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभअनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी

sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabhaanāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī

तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं भरतसत्तमयथा राजन्न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः

tadicchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ bharatasattamayathā rājanna muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ

धर्मार्थकुशल प्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारदपृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

dharmārthakuśala prājña sarvaśāstraviśāradapṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tanme vyākhyātumarhasi

शत्रुभिर्बहुभिर्ग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिवःएतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वमेव यथाविधि

śatrubhirbahubhirgrasto yathā varteta pārthivaḥetadicchāmyahaṃ śrotuṃ sarvameva yathāvidhi

विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनःबहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः

viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥbahavo'pyekamuddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ

सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैःएकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं कथं भवेत्

sarvataḥ prārthyamānena durbalena mahābalaiḥekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ kathaṃ bhavet

कथं मित्रमरिं चैव विन्देत भरतर्षभचेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे

kathaṃ mitramariṃ caiva vindeta bharatarṣabhaceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātra śatrormitrasya cāntare

प्रज्ञातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गतेकथं नु पुरुषः कुर्यात्किं वा कृत्वा सुखी भवेत्

prajñātalakṣaṇe rājannamitre mitratāṃ gatekathaṃ nu puruṣaḥ kuryātkiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet

विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत्कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेताबलवानिति

vigrahaṃ kena vā kuryātsaṃdhiṃ vā kena yojayetkathaṃ vā śatrumadhyastho vartetābalavāniti

एतद्वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतपनैतस्य कश्चिद्वक्तास्ति श्रोता चापि सुदुर्लभः

etadvai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapanaitasya kaścidvaktāsti śrotā cāpi sudurlabhaḥ

ऋते शांतनवाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात्तदन्विष्य महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे

ṛte śāṃtanavādbhīṣmātsatyasaṃdhājjitendriyāttadanviṣya mahābāho sarvametadvadasva me

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयःशृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत

tvadyukto'yamanupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥśṛṇu me putra kārtsnyena guhyamāpatsu bhārata

अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यतिसामर्थ्ययोगात्कार्याणां तद्गत्या हि सदा गतिः

amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyatisāmarthyayogātkāryāṇāṃ tadgatyā hi sadā gatiḥ

तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत्देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये

tasmādviśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaretdeśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye

संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्यं च हितार्थिभिःअमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्याश्च भारत

saṃdhātavyaṃ budhairnityaṃ vyavasyaṃ ca hitārthibhiḥamitrairapi saṃdheyaṃ prāṇā rakṣyāśca bhārata

यो ह्यमित्रैर्नरो नित्यं न संदध्यादपण्डितःन सोऽर्थमाप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत

yo hyamitrairnaro nityaṃ na saṃdadhyādapaṇḍitaḥna so'rthamāpnuyātkiṃcitphalānyapi ca bhārata

यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यतेअर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम्

yastvamitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyatearthayuktiṃ samālokya sumahadvindate phalam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषकस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanammārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣakasya ca

वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत्लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः

vane mahati kasmiṃścinnyagrodhaḥ sumahānabhūtlatājālaparicchanno nānādvijagaṇāyutaḥ

स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमःवैरन्त्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगाकुलः

skandhavānmeghasaṃkāśaḥ śītacchāyo manoramaḥvairantyamabhito jātastarurvyālamṛgākulaḥ

तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम्वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषकः

tasya mūlaṃ samāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilamvasati sma mahāprājñaḥ palito nāma mūṣakaḥ

शाखाश्च तस्य संश्रित्य वसति स्म सुखं पुरःलोमशो नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः

śākhāśca tasya saṃśritya vasati sma sukhaṃ puraḥlomaśo nāma mārjāraḥ pakṣisattvāvasādakaḥ

तत्र चागत्य चण्डालो वैरन्त्यकृतकेतनःअयोजयत्तमुन्माथं नित्यमस्तं गते रवौ

tatra cāgatya caṇḍālo vairantyakṛtaketanaḥayojayattamunmāthaṃ nityamastaṃ gate ravau

तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संनिधाय सःगृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम्

tatra snāyumayānpāśānyathāvatsaṃnidhāya saḥgṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete prabhātāmeti śarvarīm

तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाःकदाचित्तत्र मार्जारस्त्वप्रमत्तोऽप्यबध्यत

tatra sma nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥkadācittatra mārjārastvapramatto'pyabadhyata

तस्मिन्बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनितं कालं पलितो ज्ञात्वा विचचार सुनिर्भयः

tasminbaddhe mahāprājñaḥ śatrau nityātatāyinitaṃ kālaṃ palito jñātvā vicacāra sunirbhayaḥ

तेनानुचरता तस्मिन्वने विश्वस्तचारिणाभक्षं विचरमाणेन नचिराद्दृष्टमामिषम्

tenānucaratā tasminvane viśvastacāriṇābhakṣaṃ vicaramāṇena nacirāddṛṣṭamāmiṣam

स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत्तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन्

sa tamunmāthamāruhya tadāmiṣamabhakṣayattasyopari sapatnasya baddhasya manasā hasan

आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचिदवलोकयन्अपश्यदपरं घोरमात्मनः शत्रुमागतम्

āmiṣe tu prasaktaḥ sa kadācidavalokayanapaśyadaparaṃ ghoramātmanaḥ śatrumāgatam

शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम्नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम्

śaraprasūnasaṃkāśaṃ mahīvivaraśāyinamnakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralocanam

तेन मूषकगन्धेन त्वरमाणमुपागतम्भक्षार्थं लेलिहद्वक्त्रं भूमावूर्ध्वमुखं स्थितम्

tena mūṣakagandhena tvaramāṇamupāgatambhakṣārthaṃ lelihadvaktraṃ bhūmāvūrdhvamukhaṃ sthitam

शाखागतमरिं चान्यदपश्यत्कोटरालयम्उलूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुण्डं क्षपाचरम्

śākhāgatamariṃ cānyadapaśyatkoṭarālayamulūkaṃ candrakaṃ nāma tīkṣṇatuṇḍaṃ kṣapācaram

गतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तदाअथास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्य सुमहद्भयम्

gatasya viṣayaṃ tasya nakulolūkayostadāathāsyāsīdiyaṃ cintā tatprāpya sumahadbhayam

आपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थितेसमन्ताद्भय उत्पन्ने कथं कार्यं हितैषिणा

āpadyasyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthitesamantādbhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā

स तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र समदर्शनःअभवद्भयसंतप्तश्चक्रे चेमां परां गतिम्

sa tathā sarvato ruddhaḥ sarvatra samadarśanaḥabhavadbhayasaṃtaptaścakre cemāṃ parāṃ gatim

आपद्विनाशभूयिष्ठा शतैकीयं च जीवितम्समन्तसंशया चेयमस्मानापदुपस्थिता

āpadvināśabhūyiṣṭhā śataikīyaṃ ca jīvitamsamantasaṃśayā ceyamasmānāpadupasthitā

गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मां समाप्नुयात्उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात्

gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulo māṃ samāpnuyātulūkaśceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasaṃkṣayāt

न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हतिकरिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहम्

na tvevāsmadvidhaḥ prājñaḥ saṃmohaṃ gantumarhatikariṣye jīvite yatnaṃ yāvaducchvāsanigraham

न हि बुद्ध्यान्विताः प्राज्ञा नीतिशास्त्रविशारदाःसंभ्रमन्त्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य च

na hi buddhyānvitāḥ prājñā nītiśāstraviśāradāḥsaṃbhramantyāpadaṃ prāpya mahato'rthānavāpya ca

न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि सांप्रतम्विषमस्थो ह्ययं जन्तुः कृत्यं चास्य महन्मया

na tvanyāmiha mārjārādgatiṃ paśyāmi sāṃpratamviṣamastho hyayaṃ jantuḥ kṛtyaṃ cāsya mahanmayā

जीवितार्थी कथं त्वद्य प्रार्थितः शत्रुभिस्त्रिभिःतस्मादिममहं शत्रुं मार्जारं संश्रयामि वै

jīvitārthī kathaṃ tvadya prārthitaḥ śatrubhistribhiḥtasmādimamahaṃ śatruṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai

क्षत्रविद्यां समाश्रित्य हितमस्योपधारयेयेनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये

kṣatravidyāṃ samāśritya hitamasyopadhārayeyenemaṃ śatrusaṃghātaṃ matipūrveṇa vañcaye

अयमत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतःमूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते

ayamatyantaśatrurme vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥmūḍho grāhayituṃ svārthaṃ saṃgatyā yadi śakyate

कदाचिद्व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सहबलिना संनिविष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहःकार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना

kadācidvyasanaṃ prāpya saṃdhiṃ kuryānmayā sahabalinā saṃniviṣṭasya śatrorapi parigrahaḥkārya ityāhurācāryā viṣame jīvitārthinā

श्रेयान्हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितम्मम ह्यमित्रे मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम्

śreyānhi paṇḍitaḥ śatrurna ca mitramapaṇḍitammama hyamitre mārjāre jīvitaṃ saṃpratiṣṭhitam

हन्तैनं संप्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणेअपीदानीमयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत्

hantainaṃ saṃpravakṣyāmi hetumātmābhirakṣaṇeapīdānīmayaṃ śatruḥ saṃgatyā paṇḍito bhavet

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित्सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषकोऽब्रवीत्

tato'rthagatitattvajñaḥ saṃdhivigrahakālavitsāntvapūrvamidaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣako'bravīt

सौहृदेनाभिभाषे त्वा कच्चिन्मार्जार जीवसिजीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ

sauhṛdenābhibhāṣe tvā kaccinmārjāra jīvasijīvitaṃ hi tavecchāmi śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau

न ते सौम्य विषत्तव्यं जीविष्यसि यथा पुराअहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते

na te saumya viṣattavyaṃ jīviṣyasi yathā purāahaṃ tvāmuddhariṣyāmi prāṇāñjahyāṃ hi te kṛte

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र पुष्कलः प्रतिभाति माम्येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्तुं श्रेयो यथा मया

asti kaścidupāyo'tra puṣkalaḥ pratibhāti māmyena śakyastvayā mokṣaḥ prāptuṃ śreyo yathā mayā

मया ह्युपायो दृष्टोऽयं विचार्य मतिमात्मनःआत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणं हि नौ

mayā hyupāyo dṛṣṭo'yaṃ vicārya matimātmanaḥātmārthaṃ ca tvadarthaṃ ca śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau

इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्यभितः स्थितम्न धर्षयति मार्जार तेन मे स्वस्ति सांप्रतम्

idaṃ hi nakulolūkaṃ pāpabuddhyabhitaḥ sthitamna dharṣayati mārjāra tena me svasti sāṃpratam

कूजंश्चपलनेत्रोऽयं कौशिको मां निरीक्षतेनगशाखाग्रहस्तिष्ठंस्तस्याहं भृशमुद्विजे

kūjaṃścapalanetro'yaṃ kauśiko māṃ nirīkṣatenagaśākhāgrahastiṣṭhaṃstasyāhaṃ bhṛśamudvije

सतां साप्तपदं सख्यं सवासो मेऽसि पण्डितःसांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते मृत्युतो भयम्

satāṃ sāptapadaṃ sakhyaṃ savāso me'si paṇḍitaḥsāṃvāsyakaṃ kariṣyāmi nāsti te mṛtyuto bhayam

न हि शक्नोषि मार्जार पाशं छेत्तुं विना मयाअहं छेत्स्यामि ते पाशं यदि मां त्वं न हिंससि

na hi śaknoṣi mārjāra pāśaṃ chettuṃ vinā mayāahaṃ chetsyāmi te pāśaṃ yadi māṃ tvaṃ na hiṃsasi

त्वमाश्रितो नगस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रितःचिरोषिताविहावां वै वृक्षेऽस्मिन्विदितं हि ते

tvamāśrito nagasyāgraṃ mūlaṃ tvahamupāśritaḥciroṣitāvihāvāṃ vai vṛkṣe'sminviditaṃ hi te

यस्मिन्नाश्वसते कश्चिद्यश्च नाश्वसते क्वचित्न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यमुद्विग्नचेतसौ

yasminnāśvasate kaścidyaśca nāśvasate kvacitna tau dhīrāḥ praśaṃsanti nityamudvignacetasau

तस्माद्विवर्धतां प्रीतिः सत्या संगतिरस्तु नौकालातीतमपार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः

tasmādvivardhatāṃ prītiḥ satyā saṃgatirastu naukālātītamapārthaṃ hi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ

अर्थयुक्तिमिमां तावद्यथाभूतां निशामयतव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम्

arthayuktimimāṃ tāvadyathābhūtāṃ niśāmayatava jīvitamicchāmi tvaṃ mamecchasi jīvitam

कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम्स तारयति तत्काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते

kaścittarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīmsa tārayati tatkāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate

ईदृशो नौ समायोगो भविष्यति सुनिस्तरःअहं त्वां तारयिष्यामि त्वं च मां तारयिष्यसि

īdṛśo nau samāyogo bhaviṣyati sunistaraḥahaṃ tvāṃ tārayiṣyāmi tvaṃ ca māṃ tārayiṣyasi

एवमुक्त्वा तु पलितस्तदर्थमुभयोर्हितम्हेतुमद्ग्रहणीयं च कालाकाङ्क्षी व्यपैक्षत

evamuktvā tu palitastadarthamubhayorhitamhetumadgrahaṇīyaṃ ca kālākāṅkṣī vyapaikṣata

अथ सुव्याहृतं तस्य श्रुत्वा शत्रुर्विचक्षणःहेतुमद्ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यमब्रवीत्

atha suvyāhṛtaṃ tasya śrutvā śatrurvicakṣaṇaḥhetumadgrahaṇīyārthaṃ mārjāro vākyamabravīt

बुद्धिमान्वाक्यसंपन्नस्तद्वाक्यमनुवर्णयन्तामवस्थामवेक्ष्यान्त्यां साम्नैव प्रत्यपूजयत्

buddhimānvākyasaṃpannastadvākyamanuvarṇayantāmavasthāmavekṣyāntyāṃ sāmnaiva pratyapūjayat

ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो वैडूर्यमणिलोचनःमूषकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोऽब्रवीत्

tatastīkṣṇāgradaśano vaiḍūryamaṇilocanaḥmūṣakaṃ mandamudvīkṣya mārjāro lomaśo'bravīt

नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवन्तमिच्छसिश्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय

nandāmi saumya bhadraṃ te yo māṃ jīvantamicchasiśreyaśca yadi jānīṣe kriyatāṃ mā vicāraya

अहं हि दृढमापन्नस्त्वमापन्नतरो मयाद्वयोरापन्नयोः संधिः क्रियतां मा विचारय

ahaṃ hi dṛḍhamāpannastvamāpannataro mayādvayorāpannayoḥ saṃdhiḥ kriyatāṃ mā vicāraya

विधत्स्व प्राप्तकालं यत्कार्यं सिध्यतु चावयोःमयि कृच्छ्राद्विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम्

vidhatsva prāptakālaṃ yatkāryaṃ sidhyatu cāvayoḥmayi kṛcchrādvinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtam

न्यस्तमानोऽस्मि भक्तोऽस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्तथानिदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः

nyastamāno'smi bhakto'smi śiṣyastvaddhitakṛttathānideśavaśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ

इत्येवमुक्तः पलितो मार्जारं वशमागतम्वाक्यं हितमुवाचेदमभिनीतार्थमर्थवत्

ityevamuktaḥ palito mārjāraṃ vaśamāgatamvākyaṃ hitamuvācedamabhinītārthamarthavat

उदारं यद्भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधेविदितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम

udāraṃ yadbhavānāha naitaccitraṃ bhavadvidhevidito yastu mārgo me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama

अहं त्वानुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्भयम्त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तोऽस्मि तव मोक्षणे

ahaṃ tvānupravekṣyāmi nakulānme mahadbhayamtrāyasva māṃ mā vadhīśca śakto'smi tava mokṣaṇe

उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम्अहं छेत्स्यामि ते पाशान्सखे सत्येन ते शपे

ulūkāccaiva māṃ rakṣa kṣudraḥ prārthayate hi māmahaṃ chetsyāmi te pāśānsakhe satyena te śape

तद्वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत्हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत्

tadvacaḥ saṃgataṃ śrutvā lomaśo yuktamarthavatharṣādudvīkṣya palitaṃ svāgatenābhyapūjayat

स तं संपूज्य पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितःसुविचिन्त्याब्रवीद्धीरः प्रीतस्त्वरित एव हि

sa taṃ saṃpūjya palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sthitaḥsuvicintyābravīddhīraḥ prītastvarita eva hi

क्षिप्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखातव प्राज्ञ प्रसादाद्धि क्षिप्रं प्राप्स्यामि जीवितम्

kṣipramāgaccha bhadraṃ te tvaṃ me prāṇasamaḥ sakhātava prājña prasādāddhi kṣipraṃ prāpsyāmi jīvitam

यद्यदेवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तवतदाज्ञापय कर्ताहं संधिरेवास्तु नौ सखे

yadyadevaṃgatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tavatadājñāpaya kartāhaṃ saṃdhirevāstu nau sakhe

अस्मात्ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवःसर्वकार्याणि कर्ताहं प्रियाणि च हितानि च

asmātte saṃśayānmuktaḥ samitragaṇabāndhavaḥsarvakāryāṇi kartāhaṃ priyāṇi ca hitāni ca

मुक्तश्च व्यसनादस्मात्सौम्याहमपि नाम तेप्रीतिमुत्पादयेयं च प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम्

muktaśca vyasanādasmātsaumyāhamapi nāma teprītimutpādayeyaṃ ca pratikartuṃ ca śaknuyām

ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषकस्तदाप्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यगर्थांश्चचार ह

grāhayitvā tu taṃ svārthaṃ mārjāraṃ mūṣakastadāpraviveśa suvisrabdhaḥ samyagarthāṃścacāra ha

एवमाश्वासितो विद्वान्मार्जारेण स मूषकःमार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत्

evamāśvāsito vidvānmārjāreṇa sa mūṣakaḥmārjārorasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvat

लीनं तु तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषकम्तौ दृष्ट्वा नकुलोलूकौ निराशौ जग्मतुर्गृहान्

līnaṃ tu tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣakamtau dṛṣṭvā nakulolūkau nirāśau jagmaturgṛhān

लीनस्तु तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित्चिच्छेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः

līnastu tasya gātreṣu palito deśakālavitciccheda pāśānnṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ

अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषकम्छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वितः

atha bandhaparikliṣṭo mārjāro vīkṣya mūṣakamchindantaṃ vai tadā pāśānatvarantaṃ tvarānvitaḥ

तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदासंचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषकं तदा

tamatvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadāsaṃcodayitumārebhe mārjāro mūṣakaṃ tadā

किं सौम्य नाभित्वरसे किं कृतार्थोऽवमन्यसेछिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः

kiṃ saumya nābhitvarase kiṃ kṛtārtho'vamanyasechindhi pāśānamitraghna purā śvapaca eti saḥ

इत्युक्तस्त्वरता तेन मतिमान्पलितोऽब्रवीत्मार्जारमकृतप्रज्ञं वश्यमात्महितं वचः

ityuktastvaratā tena matimānpalito'bravītmārjāramakṛtaprajñaṃ vaśyamātmahitaṃ vacaḥ

तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमःवयमेवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते

tūṣṇīṃ bhava na te saumya tvarā kāryā na saṃbhramaḥvayamevātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate

अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुं नार्थाय कल्पतेतदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते

akāle kṛtyamārabdhaṃ kartuṃ nārthāya kalpatetadeva kāla ārabdhaṃ mahate'rthāya kalpate

अकालविप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत्तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे

akālavipramuktānme tvatta eva bhayaṃ bhavettasmātkālaṃ pratīkṣasva kimiti tvarase sakhe

यावत्पश्यामि चण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम्ततश्छेत्स्यामि ते पाशं प्राप्ते साधारणे भये

yāvatpaśyāmi caṇḍālamāyāntaṃ śastrapāṇinamtataśchetsyāmi te pāśaṃ prāpte sādhāraṇe bhaye

तस्मिन्काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरोहसिन हि ते जीवितादन्यत्किंचित्कृत्यं भविष्यति

tasminkāle pramuktastvaṃ tarumevādhirohasina hi te jīvitādanyatkiṃcitkṛtyaṃ bhaviṣyati

ततो भवत्यतिक्रान्ते त्रस्ते भीते च लोमशअहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ्शाखां गमिष्यति

tato bhavatyatikrānte traste bhīte ca lomaśaahaṃ bilaṃ pravekṣyāmi bhavāñśākhāṃ gamiṣyati

एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषकेणात्मनो हितम्वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः

evamuktastu mārjāro mūṣakeṇātmano hitamvacanaṃ vākyatattvajño jīvitārthī mahāmatiḥ

अथात्मकृत्यत्वरितः सम्यक्प्रश्रयमाचरन्उवाच लोमशो वाक्यं मूषकं चिरकारिणम्

athātmakṛtyatvaritaḥ samyakpraśrayamācaranuvāca lomaśo vākyaṃ mūṣakaṃ cirakāriṇam

न ह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवःयथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात्त्वरमाणेन वै मया

na hyevaṃ mitrakāryāṇi prītyā kurvanti sādhavaḥyathā tvaṃ mokṣitaḥ kṛcchrāttvaramāṇena vai mayā

तथैव त्वरमाणेन त्वया कार्यं हितं ममयत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर्भवेत्

tathaiva tvaramāṇena tvayā kāryaṃ hitaṃ mamayatnaṃ kuru mahāprājña yathā svastyāvayorbhavet

अथ वा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्कालं विकर्षसिपश्य दुष्कृतकर्मत्वं व्यक्तमायुःक्षयो मम

atha vā pūrvavairaṃ tvaṃ smarankālaṃ vikarṣasipaśya duṣkṛtakarmatvaṃ vyaktamāyuḥkṣayo mama

यच्च किंचिन्मयाज्ञानात्पुरस्ताद्विप्रियं कृतम्न तन्मनसि कर्तव्यं क्षमये त्वां प्रसीद मे

yacca kiṃcinmayājñānātpurastādvipriyaṃ kṛtamna tanmanasi kartavyaṃ kṣamaye tvāṃ prasīda me

तमेवंवादिनं प्राज्ञः शास्त्रविद्बुद्धिसंमतःउवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषकस्तदा

tamevaṃvādinaṃ prājñaḥ śāstravidbuddhisaṃmataḥuvācedaṃ vacaḥ śreṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣakastadā

श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थं परिगृह्णतःममापि त्वं विजानीहि स्वमर्थं परिगृह्णतः

śrutaṃ me tava mārjāra svamarthaṃ parigṛhṇataḥmamāpi tvaṃ vijānīhi svamarthaṃ parigṛhṇataḥ

यन्मित्रं भीतवत्साध्यं यन्मित्रं भयसंहितम्सुरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखादिव

yanmitraṃ bhītavatsādhyaṃ yanmitraṃ bhayasaṃhitamsurakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhādiva

कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षतिअपथ्यमिव तद्भुक्तं तस्यानर्थाय कल्पते

kṛtvā balavatā saṃdhimātmānaṃ yo na rakṣatiapathyamiva tadbhuktaṃ tasyānarthāya kalpate

न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचित्सुहृत्अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैर्वनगजा इव

na kaścitkasyacinmitraṃ na kaścitkasyacitsuhṛtarthairarthā nibadhyante gajairvanagajā iva

न हि कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षतेतस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्

na hi kaścitkṛte kārye kartāraṃ samavekṣatetasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet

तस्मिन्कालेऽपि च भवान्दिवाकीर्तिभयान्वितःमम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः

tasminkāle'pi ca bhavāndivākīrtibhayānvitaḥmama na grahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ

छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुरेकोऽवशेषितःछेत्स्याम्यहं तदप्याशु निर्वृतो भव लोमश

chinnaṃ tu tantubāhulyaṃ tantureko'vaśeṣitaḥchetsyāmyahaṃ tadapyāśu nirvṛto bhava lomaśa

तयोः संवदतोरेवं तथैवापन्नयोर्द्वयोःक्षयं जगाम सा रात्रिर्लोमशं चाविशद्भयम्

tayoḥ saṃvadatorevaṃ tathaivāpannayordvayoḥkṣayaṃ jagāma sā rātrirlomaśaṃ cāviśadbhayam

ततः प्रभातसमये विकृतः कृष्णपिङ्गलःस्थूलस्फिग्विकचो रूक्षः श्वचक्रपरिवारितः

tataḥ prabhātasamaye vikṛtaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥsthūlasphigvikaco rūkṣaḥ śvacakraparivāritaḥ

शङ्कुकर्णो महावक्त्रः पलितो घोरदर्शनःपरिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत

śaṅkukarṇo mahāvaktraḥ palito ghoradarśanaḥparigho nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇiradṛśyata

तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनःउवाच पलितं भीतः किमिदानीं करिष्यसि

taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjārastrastacetanaḥuvāca palitaṃ bhītaḥ kimidānīṃ kariṣyasi

अथ चापि सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरदर्शनम्क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यं जग्मतुस्तदा

atha cāpi susaṃtrastau taṃ dṛṣṭvā ghoradarśanamkṣaṇena nakulolūkau nairāśyaṃ jagmatustadā

बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौअशक्यौ सुनयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात्

balinau matimantau ca saṃghātaṃ cāpyupāgatauaśakyau sunayāttasmātsaṃpradharṣayituṃ balāt

कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषकौउलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वं स्वमालयम्

kāryārthaṃ kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣakauulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ svaṃ svamālayam

ततश्चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषकःविप्रमुक्तोऽथ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्द्रुमम्

tataściccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣakaḥvipramukto'tha mārjārastamevābhyapataddrumam

स च तस्माद्भयान्मुक्तो मुक्तो घोरेण शत्रुणाबिलं विवेश पलितः शाखां भेजे च लोमशः

sa ca tasmādbhayānmukto mukto ghoreṇa śatruṇābilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ bheje ca lomaśaḥ

उन्माथमप्यथादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशःविहताशः क्षणेनाथ तस्माद्देशादपाक्रमत्जगाम च स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ

unmāthamapyathādāya caṇḍālo vīkṣya sarvaśaḥvihatāśaḥ kṣaṇenātha tasmāddeśādapākramatjagāma ca svabhavanaṃ caṇḍālo bharatarṣabha

ततस्तस्माद्भयान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम्बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशोऽब्रवीत्

tatastasmādbhayānmukto durlabhaṃ prāpya jīvitambilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lomaśo'bravīt

अकृत्वा संविदं कांचित्सहसाहमुपप्लुतःकृतज्ञं कृतकल्याणं कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे

akṛtvā saṃvidaṃ kāṃcitsahasāhamupaplutaḥkṛtajñaṃ kṛtakalyāṇaṃ kaccinmāṃ nābhiśaṅkase

गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम्मित्रोपभोगसमये किं त्वं नैवोपसर्पसि

gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitammitropabhogasamaye kiṃ tvaṃ naivopasarpasi

कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठतिन स मित्राणि लभते कृच्छ्रास्वापत्सु दुर्मतिः

kṛtvā hi pūrvaṃ mitrāṇi yaḥ paścānnānutiṣṭhatina sa mitrāṇi labhate kṛcchrāsvāpatsu durmatiḥ

तत्कृतोऽहं त्वया मित्रं सामर्थ्यादात्मनः सखेस मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमर्हसि

tatkṛto'haṃ tvayā mitraṃ sāmarthyādātmanaḥ sakhesa māṃ mitratvamāpannamupabhoktuṃ tvamarhasi

यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाःसर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम्

yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥsarve tvāṃ pūjayiṣyanti śiṣyā gurumiva priyam

अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम्जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत्

ahaṃ ca pūjayiṣye tvāṃ samitragaṇabāndhavamjīvitasya pradātāraṃ kṛtajñaḥ ko na pūjayet

ईश्वरो मे भवानस्तु शरीरस्य गृहस्य चअर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव

īśvaro me bhavānastu śarīrasya gṛhasya caarthānāṃ caiva sarveṣāmanuśāstā ca me bhava

अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेव हि प्रशाधि माम्न तेऽस्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे

amātyo me bhava prājña piteva hi praśādhi māmna te'sti bhayamasmatto jīvitenātmanaḥ śape

बुद्ध्या त्वमुशनाः साक्षाद्बले त्वधिकृता वयम्त्वन्मन्त्रबलयुक्तो हि विन्देत जयमेव ह

buddhyā tvamuśanāḥ sākṣādbale tvadhikṛtā vayamtvanmantrabalayukto hi vindeta jayameva ha

एवमुक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषकःउवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णमात्महितं वचः

evamuktaḥ paraṃ sāntvaṃ mārjāreṇa sa mūṣakaḥuvāca paramārthajñaḥ ślakṣṇamātmahitaṃ vacaḥ

यद्भवानाह तत्सर्वं मया ते लोमश श्रुतम्ममापि तावद्ब्रुवतः शृणु यत्प्रतिभाति माम्

yadbhavānāha tatsarvaṃ mayā te lomaśa śrutammamāpi tāvadbruvataḥ śṛṇu yatpratibhāti mām

वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवःएतत्सुसूक्ष्मं लोकेऽस्मिन्दृश्यते प्राज्ञसंमतम्

veditavyāni mitrāṇi boddhavyāścāpi śatravaḥetatsusūkṣmaṃ loke'smindṛśyate prājñasaṃmatam

शत्रुरूपाश्च सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवःसान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः

śatrurūpāśca suhṛdo mitrarūpāśca śatravaḥsāntvitāste na budhyante rāgalobhavaśaṃ gatāḥ

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यतेसामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा

nāsti jātyā ripurnāma mitraṃ nāma na vidyatesāmarthyayogājjāyante mitrāṇi ripavastathā

यो यस्मिञ्जीवति स्वार्थं पश्येत्तावत्स जीवतिस तस्य तावन्मित्रं स्याद्यावन्न स्याद्विपर्ययः

yo yasmiñjīvati svārthaṃ paśyettāvatsa jīvatisa tasya tāvanmitraṃ syādyāvanna syādviparyayaḥ

नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम्अर्थयुक्त्या हि जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा

nāsti maitrī sthirā nāma na ca dhruvamasauhṛdamarthayuktyā hi jāyante mitrāṇi ripavastathā

मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्ययेशत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थो हि बलवत्तरः

mitraṃ ca śatrutāmeti kasmiṃścitkālaparyayeśatruśca mitratāmeti svārtho hi balavattaraḥ

यो विश्वसति मित्रेषु न चाश्वसति शत्रुषुअर्थयुक्तिमविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम्

yo viśvasati mitreṣu na cāśvasati śatruṣuarthayuktimavijñāya calitaṃ tasya jīvitam

अर्थयुक्तिमविज्ञाय यः शुभे कुरुते मतिम्मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः

arthayuktimavijñāya yaḥ śubhe kurute matimmitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत्विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति

na viśvasedaviśvaste viśvaste'pi na viśvasetviśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati

अर्थयुक्त्या हि दृश्यन्ते पिता माता सुतास्तथामातुला भागिनेयाश्च तथा संबन्धिबान्धवाः

arthayuktyā hi dṛśyante pitā mātā sutāstathāmātulā bhāgineyāśca tathā saṃbandhibāndhavāḥ

पुत्रं हि मातापितरु त्यजतः पतितं प्रियम्लोको रक्षति चात्मानं पश्य स्वार्थस्य सारताम्

putraṃ hi mātāpitaru tyajataḥ patitaṃ priyamloko rakṣati cātmānaṃ paśya svārthasya sāratām

तं मन्ये निकृतिप्रज्ञं यो मोक्षं प्रत्यनन्तरम्कृत्यं मृगयसे कर्तुं सुखोपायमसंशयम्

taṃ manye nikṛtiprajñaṃ yo mokṣaṃ pratyanantaramkṛtyaṃ mṛgayase kartuṃ sukhopāyamasaṃśayam

अस्मिन्निलय एव त्वं न्यग्रोधादवतारितःपूर्वं निविष्टमुन्माथं चपलत्वान्न बुद्धवान्

asminnilaya eva tvaṃ nyagrodhādavatāritaḥpūrvaṃ niviṣṭamunmāthaṃ capalatvānna buddhavān

आत्मनश्चपलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यतितस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम्

ātmanaścapalo nāsti kuto'nyeṣāṃ bhaviṣyatitasmātsarvāṇi kāryāṇi capalo hantyasaṃśayam

ब्रवीति मधुरं कंचित्प्रियो मे ह भवानितितन्मिथ्याकरणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु

bravīti madhuraṃ kaṃcitpriyo me ha bhavānititanmithyākaraṇaṃ sarvaṃ vistareṇāpi me śṛṇu

कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात्अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः

kāraṇātpriyatāmeti dveṣyo bhavati kāraṇātarthārthī jīvaloko'yaṃ na kaścitkasyacitpriyaḥ

सख्यं सोदरयोर्भ्रात्रोर्दंपत्योर्वा परस्परम्कस्यचिन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणामिह

sakhyaṃ sodarayorbhrātrordaṃpatyorvā parasparamkasyacinnābhijānāmi prītiṃ niṣkāraṇāmiha

यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरेस्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्रीयते जनः

yadyapi bhrātaraḥ kruddhā bhāryā vā kāraṇāntaresvabhāvataste prīyante netaraḥ prīyate janaḥ

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरःमन्त्रहोमजपैरन्यः कार्यार्थं प्रीयते जनः

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥmantrahomajapairanyaḥ kāryārthaṃ prīyate janaḥ

उत्पन्ने कारणे प्रीतिर्नास्ति नौ कारणान्तरेप्रध्वस्ते कारणस्थाने सा प्रीतिर्विनिवर्तते

utpanne kāraṇe prītirnāsti nau kāraṇāntarepradhvaste kāraṇasthāne sā prītirvinivartate

किं नु तत्कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियःअन्यत्राभ्यवहारार्थात्तत्रापि च बुधा वयम्

kiṃ nu tatkāraṇaṃ manye yenāhaṃ bhavataḥ priyaḥanyatrābhyavahārārthāttatrāpi ca budhā vayam

कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्ततेस्वार्थं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते

kālo hetuṃ vikurute svārthastamanuvartatesvārthaṃ prājño'bhijānāti prājñaṃ loko'nuvartate

न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विदुषि स्वार्थपण्डितेअकालेऽविषमस्थस्य स्वार्थहेतुरयं तव

na tvīdṛśaṃ tvayā vācyaṃ viduṣi svārthapaṇḍiteakāle'viṣamasthasya svārthaheturayaṃ tava

तस्मान्नाहं चले स्वार्थात्सुस्थितः संधिविग्रहेअभ्राणामिव रूपाणि विकुर्वन्ति क्षणे क्षणे

tasmānnāhaṃ cale svārthātsusthitaḥ saṃdhivigraheabhrāṇāmiva rūpāṇi vikurvanti kṣaṇe kṣaṇe

अद्यैव हि रिपुर्भूत्वा पुनरद्यैव सौहृदम्पुनश्च रिपुरद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम्

adyaiva hi ripurbhūtvā punaradyaiva sauhṛdampunaśca ripuradyaiva yuktīnāṃ paśya cāpalam

आसीत्तावत्तु मैत्री नौ यावद्धेतुरभूत्पुरासा गता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना

āsīttāvattu maitrī nau yāvaddheturabhūtpurāsā gatā saha tenaiva kālayuktena hetunā

त्वं हि मेऽत्यन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान्मित्रतां गतःतत्कृत्यमभिनिर्वृत्तं प्रकृतिः शत्रुतां गता

tvaṃ hi me'tyantataḥ śatruḥ sāmarthyānmitratāṃ gataḥtatkṛtyamabhinirvṛttaṃ prakṛtiḥ śatrutāṃ gatā

सोऽहमेवं प्रणीतानि ज्ञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतःप्रविशेयं कथं पाशं त्वत्कृतं तद्वदस्व मे

so'hamevaṃ praṇītāni jñātvā śāstrāṇi tattvataḥpraviśeyaṃ kathaṃ pāśaṃ tvatkṛtaṃ tadvadasva me

त्वद्वीर्येण विमुक्तोऽहं मद्वीर्येण तथा भवान्अन्योन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः

tvadvīryeṇa vimukto'haṃ madvīryeṇa tathā bhavānanyonyānugrahe vṛtte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ

त्वं हि सौम्य कृतार्थोऽद्य निर्वृत्तार्थास्तथा वयम्न तेऽस्त्यन्यन्मया कृत्यं किंचिदन्यत्र भक्षणात्

tvaṃ hi saumya kṛtārtho'dya nirvṛttārthāstathā vayamna te'styanyanmayā kṛtyaṃ kiṃcidanyatra bhakṣaṇāt

अहमन्नं भवान्भोक्ता दुर्बलोऽहं भवान्बलीनावयोर्विद्यते संधिर्नियुक्ते विषमे बले

ahamannaṃ bhavānbhoktā durbalo'haṃ bhavānbalīnāvayorvidyate saṃdhirniyukte viṣame bale

संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात्प्रत्यनन्तरम्भक्ष्यं मृगयसे नूनं सुखोपायमसंशयम्

saṃmanye'haṃ tava prajñāṃ yanmokṣātpratyanantarambhakṣyaṃ mṛgayase nūnaṃ sukhopāyamasaṃśayam

भक्ष्यार्थमेव बद्धस्त्वं स मुक्तः प्रसृतः क्षुधाशास्त्रज्ञमभिसंधाय नूनं भक्षयिताद्य माम्

bhakṣyārthameva baddhastvaṃ sa muktaḥ prasṛtaḥ kṣudhāśāstrajñamabhisaṃdhāya nūnaṃ bhakṣayitādya mām

जानामि क्षुधितं हि त्वामाहारसमयश्च तेस त्वं मामभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः

jānāmi kṣudhitaṃ hi tvāmāhārasamayaśca tesa tvaṃ māmabhisaṃdhāya bhakṣyaṃ mṛgayase punaḥ

यच्चापि पुत्रदारं स्वं तत्संनिसृजसे मयिशुश्रूषां नाम मे कर्तुं सखे मम न तत्क्षमम्

yaccāpi putradāraṃ svaṃ tatsaṃnisṛjase mayiśuśrūṣāṃ nāma me kartuṃ sakhe mama na tatkṣamam

त्वया मां सहितं दृष्ट्वा प्रिया भार्या सुताश्च येकस्मान्मां ते न खादेयुर्हृष्टाः प्रणयिनस्त्वयि

tvayā māṃ sahitaṃ dṛṣṭvā priyā bhāryā sutāśca yekasmānmāṃ te na khādeyurhṛṣṭāḥ praṇayinastvayi

नाहं त्वया समेष्यामि वृत्तो हेतुः समागमेशिवं ध्यायस्व मेऽत्रस्थः सुकृतं स्मर्यते यदि

nāhaṃ tvayā sameṣyāmi vṛtto hetuḥ samāgameśivaṃ dhyāyasva me'trasthaḥ sukṛtaṃ smaryate yadi

शत्रोरन्नाद्यभूतः सन्क्लिष्टस्य क्षुधितस्य चभक्ष्यं मृगयमाणस्य कः प्राज्ञो विषयं व्रजेत्

śatrorannādyabhūtaḥ sankliṣṭasya kṣudhitasya cabhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya kaḥ prājño viṣayaṃ vrajet

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि दूरादपि तवोद्विजेनाहं त्वया समेष्यामि निर्वृतो भव लोमश

svasti te'stu gamiṣyāmi dūrādapi tavodvijenāhaṃ tvayā sameṣyāmi nirvṛto bhava lomaśa

बलवत्संनिकर्षो हि न कदाचित्प्रशस्यतेप्रशान्तादपि मे प्राज्ञ भेतव्यं बलिनः सदा

balavatsaṃnikarṣo hi na kadācitpraśasyatepraśāntādapi me prājña bhetavyaṃ balinaḥ sadā

यदि त्वर्थेन मे कार्यं ब्रूहि किं करवाणि तेकामं सर्वं प्रदास्यामि न त्वात्मानं कदाचन

yadi tvarthena me kāryaṃ brūhi kiṃ karavāṇi tekāmaṃ sarvaṃ pradāsyāmi na tvātmānaṃ kadācana

आत्मार्थे संततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनं तथाअपि सर्वस्वमुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मना

ātmārthe saṃtatistyājyā rājyaṃ ratnaṃ dhanaṃ tathāapi sarvasvamutsṛjya rakṣedātmānamātmanā

ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रेऽपि तिष्ठताम्दृष्टा हि पुनरावृत्तिर्जीवतामिति नः श्रुतम्

aiśvaryadhanaratnānāṃ pratyamitre'pi tiṣṭhatāmdṛṣṭā hi punarāvṛttirjīvatāmiti naḥ śrutam

न त्वात्मनः संप्रदानं धनरत्नवदिष्यतेआत्मा तु सर्वतो रक्ष्यो दारैरपि धनैरपि

na tvātmanaḥ saṃpradānaṃ dhanaratnavadiṣyateātmā tu sarvato rakṣyo dārairapi dhanairapi

आत्मरक्षिततन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम्आपदो नोपपद्यन्ते पुरुषाणां स्वदोषजाः

ātmarakṣitatantrāṇāṃ suparīkṣitakāriṇāmāpado nopapadyante puruṣāṇāṃ svadoṣajāḥ

शत्रून्सम्यग्विजानन्ति दुर्बला ये बलीयसःतेषां न चाल्यते बुद्धिरात्मार्थं कृतनिश्चया

śatrūnsamyagvijānanti durbalā ye balīyasaḥteṣāṃ na cālyate buddhirātmārthaṃ kṛtaniścayā

इत्यभिव्यक्तमेवासौ पलितेनावभर्त्सितःमार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषकं वाक्यमब्रवीत्

ityabhivyaktamevāsau palitenāvabhartsitaḥmārjāro vrīḍito bhūtvā mūṣakaṃ vākyamabravīt

संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रतःउक्तवानर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः

saṃmanye'haṃ tava prajñāṃ yastvaṃ mama hite rataḥuktavānarthatattvena mayā saṃbhinnadarśanaḥ

न तु मामन्यथा साधो त्वं विज्ञातुमिहार्हसिप्राणप्रदानजं त्वत्तो मम सौहृदमागतम्

na tu māmanyathā sādho tvaṃ vijñātumihārhasiprāṇapradānajaṃ tvatto mama sauhṛdamāgatam

धर्मज्ञोऽस्मि गुणज्ञोऽस्मि कृतज्ञोऽस्मि विशेषतःमित्रेषु वत्सलश्चास्मि त्वद्विधेषु विशेषतः

dharmajño'smi guṇajño'smi kṛtajño'smi viśeṣataḥmitreṣu vatsalaścāsmi tvadvidheṣu viśeṣataḥ

तन्मामेवंगते साधो न यावयितुमर्हसित्वया हि याव्यमानोऽहं प्राणाञ्जह्यां सबान्धवः

tanmāmevaṃgate sādho na yāvayitumarhasitvayā hi yāvyamāno'haṃ prāṇāñjahyāṃ sabāndhavaḥ

धिक्शब्दो हि बुधैर्दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषुमरणं धर्मतत्त्वज्ञ न मां शङ्कितुमर्हसि

dhikśabdo hi budhairdṛṣṭo madvidheṣu manasviṣumaraṇaṃ dharmatattvajña na māṃ śaṅkitumarhasi

इति संस्तूयमानो हि मार्जारेण स मूषकःमनसा भावगम्भीरं मार्जारं वाक्यमब्रवीत्

iti saṃstūyamāno hi mārjāreṇa sa mūṣakaḥmanasā bhāvagambhīraṃ mārjāraṃ vākyamabravīt

साधुर्भवाञ्श्रुतार्थोऽस्मि प्रीयते न च विश्वसेसंस्तवैर्वा धनौघैर्वा नाहं शक्यः पुनस्त्वया

sādhurbhavāñśrutārtho'smi prīyate na ca viśvasesaṃstavairvā dhanaughairvā nāhaṃ śakyaḥ punastvayā

न ह्यमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखेअस्मिन्नर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते

na hyamitravaśaṃ yānti prājñā niṣkāraṇaṃ sakheasminnarthe ca gāthe dve nibodhośanasā kṛte

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसासमाहितश्चरेद्युक्त्या कृतार्थश्च न विश्वसेत्

śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasāsamāhitaścaredyuktyā kṛtārthaśca na viśvaset

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितमात्मनःद्रव्याणि संततिश्चैव सर्वं भवति जीवतः

tasmātsarvāsvavasthāsu rakṣejjīvitamātmanaḥdravyāṇi saṃtatiścaiva sarvaṃ bhavati jīvataḥ

संक्षेपो नीतिशास्त्राणामविश्वासः परो मतःनृषु तस्मादविश्वासः पुष्कलं हितमात्मनः

saṃkṣepo nītiśāstrāṇāmaviśvāsaḥ paro mataḥnṛṣu tasmādaviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitamātmanaḥ

वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुभिर्दुर्बला अपिविश्वस्तास्त्वाशु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि दुर्बलैः

vadhyante na hyaviśvastāḥ śatrubhirdurbalā apiviśvastāstvāśu vadhyante balavanto'pi durbalaiḥ

त्वद्विधेभ्यो मया ह्यात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदारक्ष त्वमपि चात्मानं चण्डालाज्जातिकिल्बिषात्

tvadvidhebhyo mayā hyātmā rakṣyo mārjāra sarvadārakṣa tvamapi cātmānaṃ caṇḍālājjātikilbiṣāt

स तस्य ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वसःस्वबिलं हि जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः

sa tasya bruvatastvevaṃ saṃtrāsājjātasādhvasaḥsvabilaṃ hi javenāśu mārjāraḥ prayayau tataḥ

ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यमात्मनःविश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलमन्यज्जगाम ह

tataḥ śāstrārthatattvajño buddhisāmarthyamātmanaḥviśrāvya palitaḥ prājño bilamanyajjagāma ha

एवं प्रज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाःएकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसंधिताः

evaṃ prajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥekena bahavo'mitrāḥ palitenābhisaṃdhitāḥ

अरिणापि समर्थेन संधिं कुर्वीत पण्डितःमूषकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात्

ariṇāpi samarthena saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥmūṣakaśca biḍālaśca muktāvanyonyasaṃśrayāt

इत्येष क्षत्रधर्मस्य मया मार्गोऽनुदर्शितःविस्तरेण महीपाल संक्षेपेण पुनः शृणु

ityeṣa kṣatradharmasya mayā mārgo'nudarśitaḥvistareṇa mahīpāla saṃkṣepeṇa punaḥ śṛṇu

अन्योन्यकृतवैरौ तु चक्रतुः प्रीतिमुत्तमाम्अन्योन्यमभिसंधातुमभूच्चैव तयोर्मतिः

anyonyakṛtavairau tu cakratuḥ prītimuttamāmanyonyamabhisaṃdhātumabhūccaiva tayormatiḥ

तत्र प्राज्ञोऽभिसंधत्ते सम्यग्बुद्धिबलाश्रयात्अभिसंधीयते प्राज्ञः प्रमादादपि चाबुधैः

tatra prājño'bhisaṃdhatte samyagbuddhibalāśrayātabhisaṃdhīyate prājñaḥ pramādādapi cābudhaiḥ

तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन्न ह्यप्रमत्तश्चलति चलितो वा विनश्यति

tasmādabhītavadbhīto viśvastavadaviśvasanna hyapramattaścalati calito vā vinaśyati

कालेन रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहःकार्य इत्येव तत्त्वज्ञाः प्राहुर्नित्यं युधिष्ठिर

kālena ripuṇā saṃdhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥkārya ityeva tattvajñāḥ prāhurnityaṃ yudhiṣṭhira

एवं मत्वा महाराज शास्त्रार्थमभिगम्य चअभियुक्तोऽप्रमत्तश्च प्राग्भयाद्भीतवच्चरेत्

evaṃ matvā mahārāja śāstrārthamabhigamya caabhiyukto'pramattaśca prāgbhayādbhītavaccaret

भीतवत्संविधिः कार्यः प्रतिसंधिस्तथैव चभयादुत्पद्यते बुद्धिरप्रमत्ताभियोगजा

bhītavatsaṃvidhiḥ kāryaḥ pratisaṃdhistathaiva cabhayādutpadyate buddhirapramattābhiyogajā

न भयं विद्यते राजन्भीतस्यानागते भयेअभीतस्य तु विस्रम्भात्सुमहज्जायते भयम्

na bhayaṃ vidyate rājanbhītasyānāgate bhayeabhītasya tu visrambhātsumahajjāyate bhayam

न भीरुरिति चात्यन्तं मन्त्रोऽदेयः कथंचनअविज्ञानाद्धि विज्ञाते गच्छेदास्पददर्शिषु

na bhīruriti cātyantaṃ mantro'deyaḥ kathaṃcanaavijñānāddhi vijñāte gacchedāspadadarśiṣu

तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन्कार्याणां गुरुतां बुद्ध्वा नानृतं किंचिदाचरेत्

tasmādabhītavadbhīto viśvastavadaviśvasankāryāṇāṃ gurutāṃ buddhvā nānṛtaṃ kiṃcidācaret

एवमेतन्मया प्रोक्तमितिहासं युधिष्ठिरश्रुत्वा त्वं सुहृदां मध्ये यथावत्समुपाचर

evametanmayā proktamitihāsaṃ yudhiṣṭhiraśrutvā tvaṃ suhṛdāṃ madhye yathāvatsamupācara

उपलभ्य मतिं चाग्र्यामरिमित्रान्तरं तथासंधिविग्रहकालं च मोक्षोपायं तथापदि

upalabhya matiṃ cāgryāmarimitrāntaraṃ tathāsaṃdhivigrahakālaṃ ca mokṣopāyaṃ tathāpadi

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसासमागमं चरेद्युक्त्या कृतार्थो न च विश्वसेत्

śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasāsamāgamaṃ caredyuktyā kṛtārtho na ca viśvaset

अविरुद्धां त्रिवर्गेण नीतिमेतां युधिष्ठिरअभ्युत्तिष्ठ श्रुतादस्माद्भूयस्त्वं रञ्जयन्प्रजाः

aviruddhāṃ trivargeṇa nītimetāṃ yudhiṣṭhiraabhyuttiṣṭha śrutādasmādbhūyastvaṃ rañjayanprajāḥ

ब्राह्मणैश्चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डवब्राह्मणा हि परं श्रेयो दिवि चेह च भारत

brāhmaṇaiścāpi te sārdhaṃ yātrā bhavatu pāṇḍavabrāhmaṇā hi paraṃ śreyo divi ceha ca bhārata

एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभोपूजिताः शुभकर्माणः पूर्वजित्या नराधिप

ete dharmasya vettāraḥ kṛtajñāḥ satataṃ prabhopūjitāḥ śubhakarmāṇaḥ pūrvajityā narādhipa

राज्यं श्रेयः परं राजन्यशः कीर्तिं च लप्स्यसेकुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम्

rājyaṃ śreyaḥ paraṃ rājanyaśaḥ kīrtiṃ ca lapsyasekulasya saṃtatiṃ caiva yathānyāyaṃ yathākramam

द्वयोरिमं भारत संधिविग्रहं; सुभाषितं बुद्धिविशेषकारितम्तथान्ववेक्ष्य क्षितिपेन सर्वदा; निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डले

dvayorimaṃ bhārata saṃdhivigrahaṃ; subhāṣitaṃ buddhiviśeṣakāritamtathānvavekṣya kṣitipena sarvadā; niṣevitavyaṃ nṛpa śatrumaṇḍale