Parva.Adhyaya 12.137

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

उक्तो मन्त्रो महाबाहो न विश्वासोऽस्ति शत्रुषुकथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत्

ukto mantro mahābāho na viśvāso'sti śatruṣukathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaset

विश्वासाद्धि परं राज्ञो राजन्नुत्पद्यते भयम्कथं वै नाश्वसन्राजा शत्रूञ्जयति पार्थिव

viśvāsāddhi paraṃ rājño rājannutpadyate bhayamkathaṃ vai nāśvasanrājā śatrūñjayati pārthiva

एतन्मे संशयं छिन्धि मनो मे संप्रमुह्यतिअविश्वासकथामेतामुपश्रुत्य पितामह

etanme saṃśayaṃ chindhi mano me saṃpramuhyatiaviśvāsakathāmetāmupaśrutya pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

शृणु कौन्तेय यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशनेपूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य पार्थिव

śṛṇu kaunteya yo vṛtto brahmadattaniveśanepūjanyā saha saṃvādo brahmadattasya pārthiva

काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य अन्तःपुरनिवासिनीपूजनी नाम शकुनी दीर्घकालं सहोषिता

kāmpilye brahmadattasya antaḥpuranivāsinīpūjanī nāma śakunī dīrghakālaṃ sahoṣitā

रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकःसर्वज्ञा सर्वधर्मज्ञा तिर्यग्योनिगतापि सा

rutajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīvajīvakaḥsarvajñā sarvadharmajñā tiryagyonigatāpi sā

अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेकं सुवर्चसम्समकालं च राज्ञोऽपि देव्याः पुत्रो व्यजायत

abhiprajātā sā tatra putramekaṃ suvarcasamsamakālaṃ ca rājño'pi devyāḥ putro vyajāyata

समुद्रतीरं गत्वा सा त्वाजहार फलद्वयम्पुष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह

samudratīraṃ gatvā sā tvājahāra phaladvayampuṣṭyarthaṃ ca svaputrasya rājaputrasya caiva ha

फलमेकं सुतायादाद्राजपुत्राय चापरम्अमृतास्वादसदृशं बलतेजोविवर्धनम्तत्रागच्छत्परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात्

phalamekaṃ sutāyādādrājaputrāya cāparamamṛtāsvādasadṛśaṃ balatejovivardhanamtatrāgacchatparāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāt

धात्र्या हस्तगतश्चापि तेनाक्रीडत पक्षिणाशून्ये तु तमुपादाय पक्षिणं समजातकम्हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तमुपागमत्

dhātryā hastagataścāpi tenākrīḍata pakṣiṇāśūnye tu tamupādāya pakṣiṇaṃ samajātakamhatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastamupāgamat

अथ सा शकुनी राजन्नागमत्फलहारिकाअपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले

atha sā śakunī rājannāgamatphalahārikāapaśyannihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale

बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा सा तु हतं सुतम्पूजनी दुःखसंतप्ता रुदती वाक्यमब्रवीत्

bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā sā tu hataṃ sutampūjanī duḥkhasaṃtaptā rudatī vākyamabravīt

क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम्कारणे संभजन्तीह कृतार्थाः संत्यजन्ति च

kṣatriye saṃgataṃ nāsti na prītirna ca sauhṛdamkāraṇe saṃbhajantīha kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca

क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वोपघातिषुअपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम्

kṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvopaghātiṣuapakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakam

अहमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम्कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः

ahamasya karomyadya sadṛśīṃ vairayātanāmkṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ

सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनःशरणागतस्य च वधस्त्रिविधं ह्यस्य किल्बिषम्

sahasaṃjātavṛddhasya tathaiva sahabhojinaḥśaraṇāgatasya ca vadhastrividhaṃ hyasya kilbiṣam

इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य साभित्त्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत्

ityuktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sābhittvā svasthā tata idaṃ pūjanī vākyamabravīt

इच्छयैव कृतं पापं सद्य एवोपसर्पतिकृतप्रतिक्रियं तेषां न नश्यति शुभाशुभम्

icchayaiva kṛtaṃ pāpaṃ sadya evopasarpatikṛtapratikriyaṃ teṣāṃ na naśyati śubhāśubham

पापं कर्म कृतं किंचिन्न तस्मिन्यदि विद्यतेनिपात्यतेऽस्य पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्तृषु

pāpaṃ karma kṛtaṃ kiṃcinna tasminyadi vidyatenipātyate'sya putreṣu na cetpautreṣu naptṛṣu

ब्रह्मदत्त उवाच · brahmadatta uvāca

अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वयाउभयं तत्समीभूतं वस पूजनि मा गमः

asti vai kṛtamasmābhirasti pratikṛtaṃ tvayāubhayaṃ tatsamībhūtaṃ vasa pūjani mā gamaḥ

पूजन्युवाचसकृत्कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतःन तद्बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम्

pūjanyuvācasakṛtkṛtāparādhasya tatraiva parilambataḥna tadbudhāḥ praśaṃsanti śreyastatrāpasarpaṇam

सान्त्वे प्रयुक्ते नृपते कृतवैरे न विश्वसेत्क्षिप्रं प्रबध्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति

sāntve prayukte nṛpate kṛtavaire na viśvasetkṣipraṃ prabadhyate mūḍho na hi vairaṃ praśāmyati

अन्योन्यं कृतवैराणां पुत्रपौत्रं निगच्छतिपुत्रपौत्रे विनष्टे तु परलोकं निगच्छति

anyonyaṃ kṛtavairāṇāṃ putrapautraṃ nigacchatiputrapautre vinaṣṭe tu paralokaṃ nigacchati

सर्वेषां कृतवैराणामविश्वासः सुखावहःएकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातकः

sarveṣāṃ kṛtavairāṇāmaviśvāsaḥ sukhāvahaḥekāntato na viśvāsaḥ kāryo viśvāsaghātakaḥ

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत्कामं विश्वासयेदन्यान्परेषां तु न विश्वसेत्

na viśvasedaviśvaste viśvaste'pi na viśvasetkāmaṃ viśvāsayedanyānpareṣāṃ tu na viśvaset

माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ; भार्या जरा बीजमात्रं तु पुत्रःभ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर्वयस्य; आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य वेत्ता

mātā pitā bāndhavānāṃ variṣṭhau; bhāryā jarā bījamātraṃ tu putraḥbhrātā śatruḥ klinnapāṇirvayasya; ātmā hyekaḥ sukhaduḥkhasya vettā

अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यतेस च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम्

anyonyakṛtavairāṇāṃ na saṃdhirupapadyatesa ca heturatikrānto yadarthamahamāvasam

पूजितस्यार्थमानाभ्यां जन्तोः पूर्वापकारिणःचेतो भवत्यविश्वस्तं पूर्वं त्रासयते बलात्

pūjitasyārthamānābhyāṃ jantoḥ pūrvāpakāriṇaḥceto bhavatyaviśvastaṃ pūrvaṃ trāsayate balāt

पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमाननाजह्यात्तं सत्त्ववान्वासं संमानितविमानितः

pūrvaṃ saṃmānanā yatra paścāccaiva vimānanājahyāttaṃ sattvavānvāsaṃ saṃmānitavimānitaḥ

उषितास्मि तवागारे दीर्घकालमहिंसितातदिदं वैरमुत्पन्नं सुखमास्स्व व्रजाम्यहम्

uṣitāsmi tavāgāre dīrghakālamahiṃsitātadidaṃ vairamutpannaṃ sukhamāssva vrajāmyaham

ब्रह्मदत्त उवाच · brahmadatta uvāca

यत्कृते प्रतिकुर्याद्वै न स तत्रापराध्नुयात्अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मा गमः

yatkṛte pratikuryādvai na sa tatrāparādhnuyātanṛṇastena bhavati vasa pūjani mā gamaḥ

पूजन्युवाचन कृतस्य न कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनःहृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च

pūjanyuvācana kṛtasya na kartuśca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥhṛdayaṃ tatra jānāti kartuścaiva kṛtasya ca

ब्रह्मदत्त उवाच · brahmadatta uvāca

कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनःवैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाश्नुते पुनः

kṛtasya caiva kartuśca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥvairasyopaśamo dṛṣṭaḥ pāpaṃ nopāśnute punaḥ

पूजन्युवाचनास्ति वैरमुपक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत्विश्वासाद्बध्यते बालस्तस्माच्छ्रेयो ह्यदर्शनम्

pūjanyuvācanāsti vairamupakrāntaṃ sāntvito'smīti nāśvasetviśvāsādbadhyate bālastasmācchreyo hyadarśanam

तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैरपिसाम्ना ते विनिगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः

tarasā ye na śakyante śastraiḥ suniśitairapisāmnā te vinigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ

ब्रह्मदत्त उवाच · brahmadatta uvāca

संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपिअन्योन्यस्य च विश्वासः श्वपचेन शुनो यथा

saṃvāsājjāyate sneho jīvitāntakareṣvapianyonyasya ca viśvāsaḥ śvapacena śuno yathā

अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम्नैव तिष्ठति तद्वैरं पुष्करस्थमिवोदकम्

anyonyakṛtavairāṇāṃ saṃvāsānmṛdutāṃ gatamnaiva tiṣṭhati tadvairaṃ puṣkarasthamivodakam

पूजन्युवाचवैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताःस्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं ससपत्नापराधजम्

pūjanyuvācavairaṃ pañcasamutthānaṃ tacca budhyanti paṇḍitāḥstrīkṛtaṃ vāstujaṃ vāgjaṃ sasapatnāparādhajam

तत्र दाता निहन्तव्यः क्षत्रियेण विशेषतःप्रकाशं वाप्रकाशं वा बुद्ध्वा देशबलादिकम्

tatra dātā nihantavyaḥ kṣatriyeṇa viśeṣataḥprakāśaṃ vāprakāśaṃ vā buddhvā deśabalādikam

कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपिछन्नं संतिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु

kṛtavaire na viśvāsaḥ kāryastviha suhṛdyapichannaṃ saṃtiṣṭhate vairaṃ gūḍho'gniriva dāruṣu

न वित्तेन न पारुष्यैर्न सान्त्वेन न च श्रुतैःवैराग्निः शाम्यते राजन्नौर्वाग्निरिव सागरे

na vittena na pāruṣyairna sāntvena na ca śrutaiḥvairāgniḥ śāmyate rājannaurvāgniriva sāgare

न हि वैराग्निरुद्भूतः कर्म वाप्यपराधजम्शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात्

na hi vairāgnirudbhūtaḥ karma vāpyaparādhajamśāmyatyadagdhvā nṛpate vinā hyekatarakṣayāt

सत्कृतस्यार्थमानाभ्यां स्यात्तु पूर्वापकारिणःनैव शान्तिर्न विश्वासः कर्म त्रासयते बलात्

satkṛtasyārthamānābhyāṃ syāttu pūrvāpakāriṇaḥnaiva śāntirna viśvāsaḥ karma trāsayate balāt

नैवापकारे कस्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान्विश्वासादुषिता पूर्वं नेदानीं विश्वसाम्यहम्

naivāpakāre kasmiṃścidahaṃ tvayi tathā bhavānviśvāsāduṣitā pūrvaṃ nedānīṃ viśvasāmyaham

ब्रह्मदत्त उवाच · brahmadatta uvāca

कालेन क्रियते कार्यं तथैव विविधाः क्रियाःकालेनैव प्रवर्तन्ते कः कस्येहापराध्यति

kālena kriyate kāryaṃ tathaiva vividhāḥ kriyāḥkālenaiva pravartante kaḥ kasyehāparādhyati

तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव हकार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं हि जीवति

tulyaṃ cobhe pravartete maraṇaṃ janma caiva hakāryate caiva kālena tannimittaṃ hi jīvati

बध्यन्ते युगपत्केचिदेकैकस्य न चापरेकालो दहति भूतानि संप्राप्याग्निरिवेन्धनम्

badhyante yugapatkecidekaikasya na cāparekālo dahati bhūtāni saṃprāpyāgnirivendhanam

नाहं प्रमाणं नैव त्वमन्योन्यकरणे शुभेकालो नित्यमुपाधत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम्

nāhaṃ pramāṇaṃ naiva tvamanyonyakaraṇe śubhekālo nityamupādhatte sukhaṃ duḥkhaṃ ca dehinām

एवं वसेह सस्नेहा यथाकालमहिंसितायत्कृतं तच्च मे क्षान्तं त्वं चैव क्षम पूजनि

evaṃ vaseha sasnehā yathākālamahiṃsitāyatkṛtaṃ tacca me kṣāntaṃ tvaṃ caiva kṣama pūjani

पूजन्युवाचयदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद्भवेत्कस्मात्त्वपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते

pūjanyuvācayadi kālaḥ pramāṇaṃ te na vairaṃ kasyacidbhavetkasmāttvapacitiṃ yānti bāndhavā bāndhave hate

कस्माद्देवासुराः पूर्वमन्योन्यमभिजघ्निरेयदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ

kasmāddevāsurāḥ pūrvamanyonyamabhijaghnireyadi kālena niryāṇaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau

भिषजो भेषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणेयदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम्

bhiṣajo bheṣajaṃ kartuṃ kasmādicchanti rogiṇeyadi kālena pacyante bheṣajaiḥ kiṃ prayojanam

प्रलापः क्रियते कस्मात्सुमहाञ्शोकमूर्छितैःयदि कालः प्रमाणं ते कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु

pralāpaḥ kriyate kasmātsumahāñśokamūrchitaiḥyadi kālaḥ pramāṇaṃ te kasmāddharmo'sti kartṛṣu

तव पुत्रो ममापत्यं हतवान्हिंसितो मयाअनन्तरं त्वया चाहं बन्धनीया महीपते

tava putro mamāpatyaṃ hatavānhiṃsito mayāanantaraṃ tvayā cāhaṃ bandhanīyā mahīpate

अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजेतथा त्वया प्रहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु

ahaṃ hi putraśokena kṛtapāpā tavātmajetathā tvayā prahartavyaṃ mayi tattvaṃ ca me śṛṇu

भक्षार्थं क्रीडनार्थं वा नरा वाञ्छन्ति पक्षिणःतृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षमः

bhakṣārthaṃ krīḍanārthaṃ vā narā vāñchanti pakṣiṇaḥtṛtīyo nāsti saṃyogo vadhabandhādṛte kṣamaḥ

वधबन्धभयादेके मोक्षतन्त्रमुपागताःमरणोत्पातजं दुःखमाहुर्धर्मविदो जनाः

vadhabandhabhayādeke mokṣatantramupāgatāḥmaraṇotpātajaṃ duḥkhamāhurdharmavido janāḥ

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताःदुःखादुद्विजते सर्वः सर्वस्य सुखमीप्सितम्

sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvasya dayitāḥ sutāḥduḥkhādudvijate sarvaḥ sarvasya sukhamīpsitam

दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखमर्थविपर्ययःदुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिष्टवियोगजम्

duḥkhaṃ jarā brahmadatta duḥkhamarthaviparyayaḥduḥkhaṃ cāniṣṭasaṃvāso duḥkhamiṣṭaviyogajam

वैरबन्धकृतं दुःखं हिंसाजं स्त्रीकृतं तथादुःखं सुखेन सततं जनाद्विपरिवर्तते

vairabandhakṛtaṃ duḥkhaṃ hiṃsājaṃ strīkṛtaṃ tathāduḥkhaṃ sukhena satataṃ janādviparivartate

न दुःखं परदुःखे वै केचिदाहुरबुद्धयःयो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति महाजने

na duḥkhaṃ paraduḥkhe vai kecidāhurabuddhayaḥyo duḥkhaṃ nābhijānāti sa jalpati mahājane

यस्तु शोचति दुःखार्तः स कथं वक्तुमुत्सहेत्रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथात्मनि तथा परे

yastu śocati duḥkhārtaḥ sa kathaṃ vaktumutsahetrasajñaḥ sarvaduḥkhasya yathātmani tathā pare

यत्कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत्कृतम्न तद्वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुमरिंदम

yatkṛtaṃ te mayā rājaṃstvayā ca mama yatkṛtamna tadvarṣaśataiḥ śakyaṃ vyapohitumariṃdama

आवयोः कृतमन्योन्यं तत्र संधिर्न विद्यतेस्मृत्वा स्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति

āvayoḥ kṛtamanyonyaṃ tatra saṃdhirna vidyatesmṛtvā smṛtvā hi te putraṃ navaṃ vairaṃ bhaviṣyati

वैरमन्तिकमासज्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छतिमृन्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर्न विद्यते

vairamantikamāsajya yaḥ prītiṃ kartumicchatimṛnmayasyeva bhagnasya tasya saṃdhirna vidyate

निश्चितश्चार्थशास्त्रज्ञैरविश्वासः सुखोदयःउशनाश्चाथ गाथे द्वे प्रह्रादायाब्रवीत्पुरा

niścitaścārthaśāstrajñairaviśvāsaḥ sukhodayaḥuśanāścātha gāthe dve prahrādāyābravītpurā

ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वाते श्रद्दधाना वध्यन्ते मधु शुष्कतृणैर्यथा

ye vairiṇaḥ śraddadhate satye satyetare'pi vāte śraddadhānā vadhyante madhu śuṣkatṛṇairyathā

न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्वा दशमाद्युगात्आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले चेद्विद्यते पुमान्

na hi vairāṇi śāmyanti kuleṣvā daśamādyugātākhyātāraśca vidyante kule cedvidyate pumān

उपगुह्य हि वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाःअथैनं प्रतिपिंषन्ति पूर्णं घटमिवाश्मनि

upaguhya hi vairāṇi sāntvayanti narādhipāḥathainaṃ pratipiṃṣanti pūrṇaṃ ghaṭamivāśmani

सदा न विश्वसेद्राजन्पापं कृत्वेह कस्यचित्अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद्दुःखमश्नुते

sadā na viśvasedrājanpāpaṃ kṛtveha kasyacitapakṛtya pareṣāṃ hi viśvāsādduḥkhamaśnute

ब्रह्मदत्त उवाच · brahmadatta uvāca

नाविश्वासाच्चिन्वतेऽर्थान्नेहन्ते चापि किंचनभयादेकतरान्नित्यं मृतकल्पा भवन्ति च

nāviśvāsāccinvate'rthānnehante cāpi kiṃcanabhayādekatarānnityaṃ mṛtakalpā bhavanti ca

पूजन्युवाचयस्येह व्रणिनौ पादौ पद्भ्यां च परिसर्पतिक्षण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमभिधावतः

pūjanyuvācayasyeha vraṇinau pādau padbhyāṃ ca parisarpatikṣaṇyete tasya tau pādau suguptamabhidhāvataḥ

नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदीक्षतेतस्य वायुरुजात्यर्थं नेत्रयोर्भवति ध्रुवम्

netrābhyāṃ sarujābhyāṃ yaḥ prativātamudīkṣatetasya vāyurujātyarthaṃ netrayorbhavati dhruvam

दुष्टं पन्थानमाश्रित्य यो मोहादभिपद्यतेआत्मनो बलमज्ञात्वा तदन्तं तस्य जीवितम्

duṣṭaṃ panthānamāśritya yo mohādabhipadyateātmano balamajñātvā tadantaṃ tasya jīvitam

यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्रं कृषति मानवःहीनं पुरुषकारेण सस्यं नैवाप्नुते पुनः

yastu varṣamavijñāya kṣetraṃ kṛṣati mānavaḥhīnaṃ puruṣakāreṇa sasyaṃ naivāpnute punaḥ

यश्च तिक्तं कषायं वाप्यास्वादविधुरं हितम्आहारं कुरुते नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते

yaśca tiktaṃ kaṣāyaṃ vāpyāsvādavidhuraṃ hitamāhāraṃ kurute nityaṃ so'mṛtatvāya kalpate

पथ्यं भुक्त्वा नरो लोभाद्योऽन्यदश्नाति भोजनम्परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम्

pathyaṃ bhuktvā naro lobhādyo'nyadaśnāti bhojanampariṇāmamavijñāya tadantaṃ tasya jīvitam

दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात्उदात्तानां कर्म तन्त्रं दैवं क्लीबा उपासते

daivaṃ puruṣakāraśca sthitāvanyonyasaṃśrayātudāttānāṃ karma tantraṃ daivaṃ klībā upāsate

कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदुग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदानर्थैरकिंचनः

karma cātmahitaṃ kāryaṃ tīkṣṇaṃ vā yadi vā mṛdugrasyate'karmaśīlastu sadānarthairakiṃcanaḥ

तस्मात्संशयितेऽप्यर्थे कार्य एव पराक्रमःसर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः

tasmātsaṃśayite'pyarthe kārya eva parākramaḥsarvasvamapi saṃtyajya kāryamātmahitaṃ naraiḥ

विद्या शौर्यं च दाक्ष्यं च बलं धैर्यं च पञ्चमम्मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह यैर्बुधाः

vidyā śauryaṃ ca dākṣyaṃ ca balaṃ dhairyaṃ ca pañcamammitrāṇi sahajānyāhurvartayantīha yairbudhāḥ

निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्या सुहृज्जनःएतान्युपचितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान्

niveśanaṃ ca kupyaṃ ca kṣetraṃ bhāryā suhṛjjanaḥetānyupacitānyāhuḥ sarvatra labhate pumān

सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचतेन विभीषयते कंचिद्भीषितो न बिभेति च

sarvatra ramate prājñaḥ sarvatra ca virocatena vibhīṣayate kaṃcidbhīṣito na bibheti ca

नित्यं बुद्धिमतो ह्यर्थः स्वल्पकोऽपि विवर्धतेदाक्ष्येण कुरुते कर्म संयमात्प्रतितिष्ठति

nityaṃ buddhimato hyarthaḥ svalpako'pi vivardhatedākṣyeṇa kurute karma saṃyamātpratitiṣṭhati

गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम्कुस्त्री खादति मांसानि माघमा सेगवामिव

gṛhasnehāvabaddhānāṃ narāṇāmalpamedhasāmkustrī khādati māṃsāni māghamā segavāmiva

गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरेइत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये

gṛhaṃ kṣetrāṇi mitrāṇi svadeśa iti cāpareityevamavasīdanti narā buddhiviparyaye

उत्पतेत्सरुजाद्देशाद्व्याधिदुर्भिक्षपीडितात्अन्यत्र वस्तुं गच्छेद्वा वसेद्वा नित्यमानितः

utpatetsarujāddeśādvyādhidurbhikṣapīḍitātanyatra vastuṃ gacchedvā vasedvā nityamānitaḥ

तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहेकृतमेतदनाहार्यं तव पुत्रेण पार्थिव

tasmādanyatra yāsyāmi vastuṃ nāhamihotsahekṛtametadanāhāryaṃ tava putreṇa pārthiva

कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम्कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत्

kubhāryāṃ ca kuputraṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdamkusaṃbandhaṃ kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet

कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिःकुराज्ये निर्वृतिर्नास्ति कुदेशे न प्रजीव्यते

kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṃ kuto ratiḥkurājye nirvṛtirnāsti kudeśe na prajīvyate

कुमित्रे संगतं नास्ति नित्यमस्थिरसौहृदेअवमानः कुसंबन्धे भवत्यर्थविपर्यये

kumitre saṃgataṃ nāsti nityamasthirasauhṛdeavamānaḥ kusaṃbandhe bhavatyarthaviparyaye

सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिःतन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते

sā bhāryā yā priyaṃ brūte sa putro yatra nirvṛtiḥtanmitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvyate

यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनःन चैव ह्यभिसंबन्धो दरिद्रं यो बुभूषति

yatra nāsti balātkāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥna caiva hyabhisaṃbandho daridraṃ yo bubhūṣati

भार्या देशोऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाःएतत्सर्वं गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ

bhāryā deśo'tha mitrāṇi putrasaṃbandhibāndhavāḥetatsarvaṃ guṇavati dharmanetre mahīpatau

अधर्मज्ञस्य विलयं प्रजा गच्छन्त्यनिग्रहात्राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तोऽनुपालयन्

adharmajñasya vilayaṃ prajā gacchantyanigrahātrājā mūlaṃ trivargasya apramatto'nupālayan

बलिषड्भागमुद्धृत्य बलिं तमुपयोजयेत्न रक्षति प्रजाः सम्यग्यः स पार्थिवतस्करः

baliṣaḍbhāgamuddhṛtya baliṃ tamupayojayetna rakṣati prajāḥ samyagyaḥ sa pārthivataskaraḥ

दत्त्वाभयं यः स्वयमेव राजा; न तत्प्रमाणं कुरुते यथावत्स सर्वलोकादुपलभ्य पाप;मधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति

dattvābhayaṃ yaḥ svayameva rājā; na tatpramāṇaṃ kurute yathāvatsa sarvalokādupalabhya pāpa;madharmabuddhirnirayaṃ prayāti

दत्त्वाभयं यः स्म राजा प्रमाणं कुरुते सदास सर्वसुखकृज्ज्ञेयः प्रजा धर्मेण पालयन्

dattvābhayaṃ yaḥ sma rājā pramāṇaṃ kurute sadāsa sarvasukhakṛjjñeyaḥ prajā dharmeṇa pālayan

पिता माता गुरुर्गोप्ता वह्निर्वैश्रवणो यमःसप्त राज्ञो गुणानेतान्मनुराह प्रजापतिः

pitā mātā gururgoptā vahnirvaiśravaṇo yamaḥsapta rājño guṇānetānmanurāha prajāpatiḥ

पिता हि राजा राष्ट्रस्य प्रजानां योऽनुकम्पकःतस्मिन्मिथ्याप्रणीते हि तिर्यग्गच्छति मानवः

pitā hi rājā rāṣṭrasya prajānāṃ yo'nukampakaḥtasminmithyāpraṇīte hi tiryaggacchati mānavaḥ

संभावयति मातेव दीनमभ्यवपद्यतेदहत्यग्निरिवानिष्टान्यमयन्भवते यमः

saṃbhāvayati māteva dīnamabhyavapadyatedahatyagnirivāniṣṭānyamayanbhavate yamaḥ

इष्टेषु विसृजत्यर्थान्कुबेर इव कामदःगुरुर्धर्मोपदेशेन गोप्ता च परिपालनात्

iṣṭeṣu visṛjatyarthānkubera iva kāmadaḥgururdharmopadeśena goptā ca paripālanāt

यस्तु रञ्जयते राजा पौरजानपदान्गुणैःन तस्य भ्रश्यते राज्यं गुणधर्मानुपालनात्

yastu rañjayate rājā paurajānapadānguṇaiḥna tasya bhraśyate rājyaṃ guṇadharmānupālanāt

स्वयं समुपजानन्हि पौरजानपदक्रियाःस सुखं मोदते भूप इह लोके परत्र च

svayaṃ samupajānanhi paurajānapadakriyāḥsa sukhaṃ modate bhūpa iha loke paratra ca

नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करभारप्रपीडिताःअनर्थैर्विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम्

nityodvignāḥ prajā yasya karabhāraprapīḍitāḥanarthairvipralupyante sa gacchati parābhavam

प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम्स सर्वयज्ञफलभाग्राजा लोके महीयते

prajā yasya vivardhante sarasīva mahotpalamsa sarvayajñaphalabhāgrājā loke mahīyate

बलिना विग्रहो राजन्न कथंचित्प्रशस्यतेबलिना विगृहीतस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम्

balinā vigraho rājanna kathaṃcitpraśasyatebalinā vigṛhītasya kuto rājyaṃ kutaḥ sukham

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम्राजानं समनुज्ञाप्य जगामाथेप्सितां दिशम्

saivamuktvā śakunikā brahmadattaṃ narādhipamrājānaṃ samanujñāpya jagāmāthepsitāṃ diśam

एतत्ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम्मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etatte brahmadattasya pūjanyā saha bhāṣitammayoktaṃ bharataśreṣṭha kimanyacchrotumicchasi