Parva.Adhyaya 12.140

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

यदिदं घोरमुद्दिष्टमश्रद्धेयमिवानृतम्अस्ति स्विद्दस्युमर्यादा यामहं परिवर्जये

yadidaṃ ghoramuddiṣṭamaśraddheyamivānṛtamasti sviddasyumaryādā yāmahaṃ parivarjaye

संमुह्यामि विषीदामि धर्मो मे शिथिलीकृतःउद्यमं नाधिगच्छामि कुतश्चित्परिचिन्तयन्

saṃmuhyāmi viṣīdāmi dharmo me śithilīkṛtaḥudyamaṃ nādhigacchāmi kutaścitparicintayan

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

नैतच्छुद्धागमादेव तव धर्मानुशासनम्प्रज्ञासमवतारोऽयं कविभिः संभृतं मधु

naitacchuddhāgamādeva tava dharmānuśāsanamprajñāsamavatāro'yaṃ kavibhiḥ saṃbhṛtaṃ madhu

बह्व्यः प्रतिविधातव्याः प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततःनैकशाखेन धर्मेण यात्रैषा संप्रवर्तते

bahvyaḥ pratividhātavyāḥ prajñā rājñā tatastataḥnaikaśākhena dharmeṇa yātraiṣā saṃpravartate

बुद्धिसंजननं राज्ञां धर्ममाचरतां सदाजयो भवति कौरव्य तदा तद्विद्धि मे वचः

buddhisaṃjananaṃ rājñāṃ dharmamācaratāṃ sadājayo bhavati kauravya tadā tadviddhi me vacaḥ

बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानो जयन्ति विजयैषिणःधर्मः प्रतिविधातव्यो बुद्ध्या राज्ञा ततस्ततः

buddhiśreṣṭhā hi rājāno jayanti vijayaiṣiṇaḥdharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatastataḥ

नैकशाखेन धर्मेण राज्ञां धर्मो विधीयतेदुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्तादनुदाहृता

naikaśākhena dharmeṇa rājñāṃ dharmo vidhīyatedurbalasya kutaḥ prajñā purastādanudāhṛtā

अद्वैधज्ञः पथि द्वैधे संशयं प्राप्तुमर्हतिबुद्धिद्वैधं वेदितव्यं पुरस्तादेव भारत

advaidhajñaḥ pathi dvaidhe saṃśayaṃ prāptumarhatibuddhidvaidhaṃ veditavyaṃ purastādeva bhārata

पार्श्वतःकरणं प्रज्ञा विषूची त्वापगा इवजनस्तूच्चारितं धर्मं विजानात्यन्यथान्यथा

pārśvataḥkaraṇaṃ prajñā viṣūcī tvāpagā ivajanastūccāritaṃ dharmaṃ vijānātyanyathānyathā

सम्यग्विज्ञानिनः केचिन्मिथ्याविज्ञानिनोऽपरेतद्वै यथातथं बुद्ध्वा ज्ञानमाददते सताम्

samyagvijñāninaḥ kecinmithyāvijñānino'paretadvai yathātathaṃ buddhvā jñānamādadate satām

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनःवैषम्यमर्थविद्यानां नैरर्थ्यात्ख्यापयन्ति ते

parimuṣṇanti śāstrāṇi dharmasya paripanthinaḥvaiṣamyamarthavidyānāṃ nairarthyātkhyāpayanti te

आजिजीविषवो विद्यां यशस्कामाः समन्ततःते सर्वे नरपापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः

ājijīviṣavo vidyāṃ yaśaskāmāḥ samantataḥte sarve narapāpiṣṭhā dharmasya paripanthinaḥ

अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम्सदा ह्यशास्त्रकुशलाः सर्वत्रापरिनिष्ठिताः

apakvamatayo mandā na jānanti yathātathamsadā hyaśāstrakuśalāḥ sarvatrāpariniṣṭhitāḥ

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिनःविज्ञानमथ विद्यानां न सम्यगिति वर्तते

parimuṣṇanti śāstrāṇi śāstradoṣānudarśinaḥvijñānamatha vidyānāṃ na samyagiti vartate

निन्दया परविद्यानां स्वां विद्यां ख्यापयन्ति येवागस्त्रा वाक्छुरीमत्त्वा दुग्धविद्याफला इवतान्विद्यावणिजो विद्धि राक्षसानिव भारत

nindayā paravidyānāṃ svāṃ vidyāṃ khyāpayanti yevāgastrā vākchurīmattvā dugdhavidyāphalā ivatānvidyāvaṇijo viddhi rākṣasāniva bhārata

व्याजेन कृत्स्नो विदितो धर्मस्ते परिहास्यतेन धर्मवचनं वाचा न बुद्ध्या चेति नः श्रुतम्

vyājena kṛtsno vidito dharmaste parihāsyatena dharmavacanaṃ vācā na buddhyā ceti naḥ śrutam

इति बार्हस्पतं ज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम्न त्वेव वचनं किंचिदनिमित्तादिहोच्यते

iti bārhaspataṃ jñānaṃ provāca maghavā svayamna tveva vacanaṃ kiṃcidanimittādihocyate

स्वविनीतेन शास्त्रेण व्यवस्यन्ति तथापरेलोकयात्रामिहैके तु धर्ममाहुर्मनीषिणः

svavinītena śāstreṇa vyavasyanti tathāparelokayātrāmihaike tu dharmamāhurmanīṣiṇaḥ

समुद्दिष्टं सतां धर्मं स्वयमूहेन्न पण्डितःअमर्षाच्छास्त्रसंमोहादविज्ञानाच्च भारत

samuddiṣṭaṃ satāṃ dharmaṃ svayamūhenna paṇḍitaḥamarṣācchāstrasaṃmohādavijñānācca bhārata

शास्त्रं प्राज्ञस्य वदतः समूहे यात्यदर्शनम्आगतागमया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते

śāstraṃ prājñasya vadataḥ samūhe yātyadarśanamāgatāgamayā buddhyā vacanena praśasyate

अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्वचनं साधु मन्यतेअनपाहतमेवेदं नेदं शास्त्रमपार्थकम्

ajñānājjñānahetutvādvacanaṃ sādhu manyateanapāhatamevedaṃ nedaṃ śāstramapārthakam

दैतेयानुशनाः प्राह संशयच्छेदने पुराज्ञानमव्यपदेश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत्

daiteyānuśanāḥ prāha saṃśayacchedane purājñānamavyapadeśyaṃ hi yathā nāsti tathaiva tat

तेन त्वं छिन्नमूलेन कं तोषयितुमर्हसिअतथ्यविहितं यो वा नेदं वाक्यमुपाश्नुयात्

tena tvaṃ chinnamūlena kaṃ toṣayitumarhasiatathyavihitaṃ yo vā nedaṃ vākyamupāśnuyāt

उग्रायैव हि सृष्टोऽसि कर्मणे न त्ववेक्षसेअङ्गेमामन्ववेक्षस्व राजनीतिं बुभूषितुम्यया प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थं च प्रमोदते

ugrāyaiva hi sṛṣṭo'si karmaṇe na tvavekṣaseaṅgemāmanvavekṣasva rājanītiṃ bubhūṣitumyayā pramucyate tvanyo yadarthaṃ ca pramodate

अजोऽश्वः क्षत्रमित्येतत्सदृशं ब्रह्मणा कृतम्तस्मान्नतीक्ष्णभूतानां यात्रा काचित्प्रसिध्यति

ajo'śvaḥ kṣatramityetatsadṛśaṃ brahmaṇā kṛtamtasmānnatīkṣṇabhūtānāṃ yātrā kācitprasidhyati

यस्त्ववध्यवधे दोषः स वध्यस्यावधे स्मृतःएषैव खलु मर्यादा यामयं परिवर्जयेत्

yastvavadhyavadhe doṣaḥ sa vadhyasyāvadhe smṛtaḥeṣaiva khalu maryādā yāmayaṃ parivarjayet

तस्मात्तीक्ष्णः प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयेदुतअन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वृका इव

tasmāttīkṣṇaḥ prajā rājā svadharme sthāpayedutaanyonyaṃ bhakṣayanto hi pracareyurvṛkā iva

यस्य दस्युगणा राष्ट्रे ध्वाङ्क्षा मत्स्याञ्जलादिवविहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपांसनः

yasya dasyugaṇā rāṣṭre dhvāṅkṣā matsyāñjalādivaviharanti parasvāni sa vai kṣatriyapāṃsanaḥ

कुलीनान्सचिवान्कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान्प्रशाधि पृथिवीं राजन्प्रजा धर्मेण पालयन्

kulīnānsacivānkṛtvā vedavidyāsamanvitānpraśādhi pṛthivīṃ rājanprajā dharmeṇa pālayan

विहीनजमकर्माणं यः प्रगृह्णाति भूमिपःउभयस्याविशेषज्ञस्तद्वै क्षत्रं नपुंसकम्

vihīnajamakarmāṇaṃ yaḥ pragṛhṇāti bhūmipaḥubhayasyāviśeṣajñastadvai kṣatraṃ napuṃsakam

नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यतेउभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव

naivograṃ naiva cānugraṃ dharmeṇeha praśasyateubhayaṃ na vyatikrāmedugro bhūtvā mṛdurbhava

कष्टः क्षत्रियधर्मोऽयं सौहृदं त्वयि यत्स्थितम्उग्रे कर्मणि सृष्टोऽसि तस्माद्राज्यं प्रशाधि वै

kaṣṭaḥ kṣatriyadharmo'yaṃ sauhṛdaṃ tvayi yatsthitamugre karmaṇi sṛṣṭo'si tasmādrājyaṃ praśādhi vai

अशिष्टनिग्रहो नित्यं शिष्टस्य परिपालनम्इति शक्रोऽब्रवीद्धीमानापत्सु भरतर्षभ

aśiṣṭanigraho nityaṃ śiṣṭasya paripālanamiti śakro'bravīddhīmānāpatsu bharatarṣabha

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अस्ति स्विद्दस्युमर्यादा यामन्यो नातिलङ्घयेत्पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह

asti sviddasyumaryādā yāmanyo nātilaṅghayetpṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ब्राह्मणानेव सेवेत विद्यावृद्धांस्तपस्विनःश्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्पवित्रं ह्येतदुत्तमम्

brāhmaṇāneva seveta vidyāvṛddhāṃstapasvinaḥśrutacāritravṛttāḍhyānpavitraṃ hyetaduttamam

या देवतासु वृत्तिस्ते सास्तु विप्रेषु सर्वदाक्रुद्धैर्हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप

yā devatāsu vṛttiste sāstu vipreṣu sarvadākruddhairhi vipraiḥ karmāṇi kṛtāni bahudhā nṛpa

तेषां प्रीत्या यशो मुख्यमप्रीत्या तु विपर्ययःप्रीत्या ह्यमृतवद्विप्राः क्रुद्धाश्चैव यथा विषम्

teṣāṃ prītyā yaśo mukhyamaprītyā tu viparyayaḥprītyā hyamṛtavadviprāḥ kruddhāścaiva yathā viṣam