Parva.Adhyaya 12.139

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनिअधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते

hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghiniadharme dharmatāṃ nīte dharme cādharmatāṃ gate

मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते धर्मनिश्चयेराजभिः पीडिते लोके चोरैर्वापि विशां पते

maryādāsu prabhinnāsu kṣubhite dharmaniścayerājabhiḥ pīḍite loke corairvāpi viśāṃ pate

सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु चकामान्मोहाच्च लोभाच्च भयं पश्यत्सु भारत

sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu cakāmānmohācca lobhācca bhayaṃ paśyatsu bhārata

अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यभीतेषु पार्थिवनिकृत्या हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम्

aviśvasteṣu sarveṣu nityabhīteṣu pārthivanikṛtyā hanyamāneṣu vañcayatsu parasparam

संप्रदीप्तेषु देशेषु ब्राह्मण्ये चाभिपीडितेअवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते

saṃpradīpteṣu deśeṣu brāhmaṇye cābhipīḍiteavarṣati ca parjanye mitho bhede samutthite

सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवनेकेन स्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते

sarvasmindasyusādbhūte pṛthivyāmupajīvanekena svidbrāhmaṇo jīvejjaghanye kāla āgate

अतित्यक्षुः पुत्रपौत्राननुक्रोशान्नराधिपकथमापत्सु वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह

atityakṣuḥ putrapautrānanukrośānnarādhipakathamāpatsu varteta tanme brūhi pitāmaha

कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गतेकथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप

kathaṃ ca rājā varteta loke kaluṣatāṃ gatekathamarthācca dharmācca na hīyeta paraṃtapa

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

राजमूला महाराज योगक्षेमसुवृष्टयःप्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च

rājamūlā mahārāja yogakṣemasuvṛṣṭayaḥprajāsu vyādhayaścaiva maraṇaṃ ca bhayāni ca

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभराजमूलानि सर्वाणि मम नास्त्यत्र संशयः

kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliśca bharatarṣabharājamūlāni sarvāṇi mama nāstyatra saṃśayaḥ

तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारकेविज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तदा भवेत्

tasmiṃstvabhyāgate kāle prajānāṃ doṣakārakevijñānabalamāsthāya jīvitavyaṃ tadā bhavet

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamviśvāmitrasya saṃvādaṃ caṇḍālasya ca pakkaṇe

त्रेताद्वापरयोः संधौ पुरा दैवविधिक्रमात्अनावृष्टिरभूद्घोरा राजन्द्वादशवार्षिकी

tretādvāparayoḥ saṃdhau purā daivavidhikramātanāvṛṣṭirabhūdghorā rājandvādaśavārṣikī

प्रजानामभिवृद्धानां युगान्ते पर्युपस्थितेत्रेतानिर्मोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने

prajānāmabhivṛddhānāṃ yugānte paryupasthitetretānirmokṣasamaye dvāparapratipādane

न ववर्ष सहस्राक्षः प्रतिलोमोऽभवद्गुरुःजगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तलक्षणः

na vavarṣa sahasrākṣaḥ pratilomo'bhavadguruḥjagāma dakṣiṇaṃ mārgaṃ somo vyāvṛttalakṣaṇaḥ

नावश्यायोऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्रराजयःनद्यः संक्षिप्ततोयौघाः क्वचिदन्तर्गताभवन्

nāvaśyāyo'pi rātryante kuta evābhrarājayaḥnadyaḥ saṃkṣiptatoyaughāḥ kvacidantargatābhavan

सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि चहतत्विट्कान्यलक्ष्यन्त निसर्गाद्दैवकारितात्

sarāṃsi saritaścaiva kūpāḥ prasravaṇāni cahatatviṭkānyalakṣyanta nisargāddaivakāritāt

उपशुष्कजलस्थाया विनिवृत्तसभाप्रपानिवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला

upaśuṣkajalasthāyā vinivṛttasabhāprapānivṛttayajñasvādhyāyā nirvaṣaṭkāramaṅgalā

उत्सन्नकृषिगोरक्ष्या निवृत्तविपणापणानिवृत्तपूगसमया संप्रनष्टमहोत्सवा

utsannakṛṣigorakṣyā nivṛttavipaṇāpaṇānivṛttapūgasamayā saṃpranaṣṭamahotsavā

अस्थिकङ्कालसंकीर्णा हाहाभूतजनाकुलाशून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना

asthikaṅkālasaṃkīrṇā hāhābhūtajanākulāśūnyabhūyiṣṭhanagarā dagdhagrāmaniveśanā

क्वचिच्चोरैः क्वचिच्छस्त्रैः क्वचिद्राजभिरातुरैःपरस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना

kvaciccoraiḥ kvacicchastraiḥ kvacidrājabhirāturaiḥparasparabhayāccaiva śūnyabhūyiṣṭhanirjanā

गतदैवतसंकल्पा वृद्धबालविनाकृतागोजाविमहिषैर्हीना परस्परहराहरा

gatadaivatasaṃkalpā vṛddhabālavinākṛtāgojāvimahiṣairhīnā parasparaharāharā

हतविप्रा हतारक्षा प्रनष्टौषधिसंचयाश्यावभूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा

hataviprā hatārakṣā pranaṣṭauṣadhisaṃcayāśyāvabhūtanaraprāyā babhūva vasudhā tadā

तस्मिन्प्रतिभये काले क्षीणे धर्मे युधिष्ठिरबभ्रमुः क्षुधिता मर्त्याः खादन्तः स्म परस्परम्

tasminpratibhaye kāle kṣīṇe dharme yudhiṣṭhirababhramuḥ kṣudhitā martyāḥ khādantaḥ sma parasparam

ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यक्ताग्निदैवताःआश्रमान्संपरित्यज्य पर्यधावन्नितस्ततः

ṛṣayo niyamāṃstyaktvā parityaktāgnidaivatāḥāśramānsaṃparityajya paryadhāvannitastataḥ

विश्वामित्रोऽथ भगवान्महर्षिरनिकेतनःक्षुधा परिगतो धीमान्समन्तात्पर्यधावत

viśvāmitro'tha bhagavānmaharṣiraniketanaḥkṣudhā parigato dhīmānsamantātparyadhāvata

स कदाचित्परिपतञ्श्वपचानां निवेशनम्हिंस्राणां प्राणिहन्तॄणामाससाद वने क्वचित्

sa kadācitparipatañśvapacānāṃ niveśanamhiṃsrāṇāṃ prāṇihantṝṇāmāsasāda vane kvacit

विभिन्नकलशाकीर्णं श्वचर्माच्छादनायुतम्वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम्

vibhinnakalaśākīrṇaṃ śvacarmācchādanāyutamvarāhakharabhagnāsthikapālaghaṭasaṃkulam

मृतचेलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम्सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमठम्

mṛtacelaparistīrṇaṃ nirmālyakṛtabhūṣaṇamsarpanirmokamālābhiḥ kṛtacihnakuṭīmaṭham

उलूकपक्षध्वजिभिर्देवतायतनैर्वृतम्लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम्

ulūkapakṣadhvajibhirdevatāyatanairvṛtamlohaghaṇṭāpariṣkāraṃ śvayūthaparivāritam

तत्प्रविश्य क्षुधाविष्टो गाधेः पुत्रो महानृषिःआहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः

tatpraviśya kṣudhāviṣṭo gādheḥ putro mahānṛṣiḥāhārānveṣaṇe yuktaḥ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ

न च क्वचिदविन्दत्स भिक्षमाणोऽपि कौशिकःमांसमन्नं मूलफलमन्यद्वा तत्र किंचन

na ca kvacidavindatsa bhikṣamāṇo'pi kauśikaḥmāṃsamannaṃ mūlaphalamanyadvā tatra kiṃcana

अहो कृच्छ्रं मया प्राप्तमिति निश्चित्य कौशिकःपपात भूमौ दौर्बल्यात्तस्मिंश्चण्डालपक्कणे

aho kṛcchraṃ mayā prāptamiti niścitya kauśikaḥpapāta bhūmau daurbalyāttasmiṃścaṇḍālapakkaṇe

चिन्तयामास स मुनिः किं नु मे सुकृतं भवेत्कथं वृथा न मृत्युः स्यादिति पार्थिवसत्तम

cintayāmāsa sa muniḥ kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavetkathaṃ vṛthā na mṛtyuḥ syāditi pārthivasattama

स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्तीं विततां मुनिःचण्डालस्य गृहे राजन्सद्यः शस्त्रहतस्य च

sa dadarśa śvamāṃsasya kutantīṃ vitatāṃ muniḥcaṇḍālasya gṛhe rājansadyaḥ śastrahatasya ca

स चिन्तयामास तदा स्तेयं कार्यमितो मयान हीदानीमुपायोऽन्यो विद्यते प्राणधारणे

sa cintayāmāsa tadā steyaṃ kāryamito mayāna hīdānīmupāyo'nyo vidyate prāṇadhāraṇe

आपत्सु विहितं स्तेयं विशिष्टसमहीनतःपरं परं भवेत्पूर्वमस्तेयमिति निश्चयः

āpatsu vihitaṃ steyaṃ viśiṣṭasamahīnataḥparaṃ paraṃ bhavetpūrvamasteyamiti niścayaḥ

हीनादादेयमादौ स्यात्समानात्तदनन्तरम्असंभवादाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात्

hīnādādeyamādau syātsamānāttadanantaramasaṃbhavādādadīta viśiṣṭādapi dhārmikāt

सोऽहमन्तावसानानां हरमाणः परिग्रहात्न स्तेयदोषं पश्यामि हरिष्याम्येतदामिषम्

so'hamantāvasānānāṃ haramāṇaḥ parigrahātna steyadoṣaṃ paśyāmi hariṣyāmyetadāmiṣam

एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिःतस्मिन्देशे प्रसुष्वाप पतितो यत्र भारत

etāṃ buddhiṃ samāsthāya viśvāmitro mahāmuniḥtasmindeśe prasuṣvāpa patito yatra bhārata

स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणेशनैरुत्थाय भगवान्प्रविवेश कुटीमठम्

sa vigāḍhāṃ niśāṃ dṛṣṭvā supte caṇḍālapakkaṇeśanairutthāya bhagavānpraviveśa kuṭīmaṭham

स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनःपरिभिन्नस्वरो रूक्ष उवाचाप्रियदर्शनः

sa supta eva caṇḍālaḥ śleṣmāpihitalocanaḥparibhinnasvaro rūkṣa uvācāpriyadarśanaḥ

कः कुतन्तीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणेजागर्मि नावसुप्तोऽस्मि हतोऽसीति च दारुणः

kaḥ kutantīṃ ghaṭṭayati supte caṇḍālapakkaṇejāgarmi nāvasupto'smi hato'sīti ca dāruṇaḥ

विश्वामित्रोऽहमित्येव सहसा तमुवाच सःसहसाभ्यागतभयः सोद्वेगस्तेन कर्मणा

viśvāmitro'hamityeva sahasā tamuvāca saḥsahasābhyāgatabhayaḥ sodvegastena karmaṇā

चण्डालस्तद्वचः श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनःशयनादुपसंभ्रान्त इयेषोत्पतितुं ततः

caṇḍālastadvacaḥ śrutvā maharṣerbhāvitātmanaḥśayanādupasaṃbhrānta iyeṣotpatituṃ tataḥ

स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात्कृताञ्जलिःउवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन्किं ते चिकीर्षितम्

sa visṛjyāśru netrābhyāṃ bahumānātkṛtāñjaliḥuvāca kauśikaṃ rātrau brahmankiṃ te cikīrṣitam

विश्वामित्रस्तु मातङ्गमुवाच परिसान्त्वयन्क्षुधितोऽहं गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम्

viśvāmitrastu mātaṅgamuvāca parisāntvayankṣudhito'haṃ gataprāṇo hariṣyāmi śvajāghanīm

अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर्मे नश्यति क्षुधास्वधर्मं बुध्यमानोऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम्

avasīdanti me prāṇāḥ smṛtirme naśyati kṣudhāsvadharmaṃ budhyamāno'pi hariṣyāmi śvajāghanīm

अटन्भैक्षं न विन्दामि यदा युष्माकमालयेतदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम्

aṭanbhaikṣaṃ na vindāmi yadā yuṣmākamālayetadā buddhiḥ kṛtā pāpe hariṣyāmi śvajāghanīm

तृषितः कलुषं पाता नास्ति ह्रीरशनार्थिनःक्षुद्धर्मं दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम्

tṛṣitaḥ kaluṣaṃ pātā nāsti hrīraśanārthinaḥkṣuddharmaṃ dūṣayatyatra hariṣyāmi śvajāghanīm

अग्निर्मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिपाद्विभुःयथा स सर्वभुग्ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः

agnirmukhaṃ purodhāśca devānāṃ śucipādvibhuḥyathā sa sarvabhugbrahmā tathā māṃ viddhi dharmataḥ

तमुवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचःश्रुत्वा तथा समातिष्ठ यथा धर्मान्न हीयसे

tamuvāca sa caṇḍālo maharṣe śṛṇu me vacaḥśrutvā tathā samātiṣṭha yathā dharmānna hīyase

मृगाणामधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणःतस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्योरुजाघनी

mṛgāṇāmadhamaṃ śvānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥtasyāpyadhama uddeśaḥ śarīrasyorujāghanī

नेदं सम्यग्व्यवसितं महर्षे कर्म वैकृतम्चण्डालस्वस्य हरणमभक्ष्यस्य विशेषतः

nedaṃ samyagvyavasitaṃ maharṣe karma vaikṛtamcaṇḍālasvasya haraṇamabhakṣyasya viśeṣataḥ

साध्वन्यमनुपश्य त्वमुपायं प्राणधारणेन मांसलोभात्तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने

sādhvanyamanupaśya tvamupāyaṃ prāṇadhāraṇena māṃsalobhāttapaso nāśaste syānmahāmune

जानतोऽविहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरःमा स्म धर्मं परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मविदुत्तमः

jānato'vihito mārgo na kāryo dharmasaṃkaraḥmā sma dharmaṃ parityākṣīstvaṃ hi dharmaviduttamaḥ

विश्वामित्रस्ततो राजन्नित्युक्तो भरतर्षभक्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनरेव महामुनिः

viśvāmitrastato rājannityukto bharatarṣabhakṣudhārtaḥ pratyuvācedaṃ punareva mahāmuniḥ

निराहारस्य सुमहान्मम कालोऽभिधावतःन विद्यतेऽभ्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे

nirāhārasya sumahānmama kālo'bhidhāvataḥna vidyate'bhyupāyaśca kaścinme prāṇadhāraṇe

येन तेन विशेषेण कर्मणा येन केनचित्अभ्युज्जीवेत्सीदमानः समर्थो धर्ममाचरेत्

yena tena viśeṣeṇa karmaṇā yena kenacitabhyujjīvetsīdamānaḥ samartho dharmamācaret

ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानामथाग्निकःब्रह्मवह्निर्मम बलं भक्ष्यामि समयं क्षुधा

aindro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ brāhmaṇānāmathāgnikaḥbrahmavahnirmama balaṃ bhakṣyāmi samayaṃ kṣudhā

यथा यथा वै जीवेद्धि तत्कर्तव्यमपीडयाजीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन्धर्ममवाप्नुयात्

yathā yathā vai jīveddhi tatkartavyamapīḍayājīvitaṃ maraṇācchreyo jīvandharmamavāpnuyāt

सोऽहं जीवितमाकाङ्क्षन्नभक्षस्यापि भक्षणम्व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद्भवाननुमन्यताम्

so'haṃ jīvitamākāṅkṣannabhakṣasyāpi bhakṣaṇamvyavasye buddhipūrvaṃ vai tadbhavānanumanyatām

जीवन्धर्मं चरिष्यामि प्रणोत्स्याम्यशुभानि चतपोभिर्विद्यया चैव ज्योतींषीव महत्तमः

jīvandharmaṃ cariṣyāmi praṇotsyāmyaśubhāni catapobhirvidyayā caiva jyotīṃṣīva mahattamaḥ

श्वपच उवाच · śvapaca uvāca

नैतत्खादन्प्राप्स्यसे प्राणमन्यं; नायुर्दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम्भिक्षामन्यां भिक्ष मा ते मनोऽस्तु; श्वभक्षणे श्वा ह्यभक्षो द्विजानाम्

naitatkhādanprāpsyase prāṇamanyaṃ; nāyurdīrghaṃ nāmṛtasyeva tṛptimbhikṣāmanyāṃ bhikṣa mā te mano'stu; śvabhakṣaṇe śvā hyabhakṣo dvijānām

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

न दुर्भिक्षे सुलभं मांसमन्य;च्छ्वपाक नान्नं न च मेऽस्ति वित्तम्क्षुधार्तश्चाहमगतिर्निराशः; श्वमांसे चास्मिन्षड्रसान्साधु मन्ये

na durbhikṣe sulabhaṃ māṃsamanya;cchvapāka nānnaṃ na ca me'sti vittamkṣudhārtaścāhamagatirnirāśaḥ; śvamāṃse cāsminṣaḍrasānsādhu manye

श्वपच उवाच · śvapaca uvāca

पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य वै द्विजयदि शास्त्रं प्रमाणं ते माभक्ष्ये मानसं कृथाः

pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatrasya vai dvijayadi śāstraṃ pramāṇaṃ te mābhakṣye mānasaṃ kṛthāḥ

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

अगस्त्येनासुरो जग्धो वातापिः क्षुधितेन वैअहमापद्गतः क्षुब्धो भक्षयिष्ये श्वजाघनीम्

agastyenāsuro jagdho vātāpiḥ kṣudhitena vaiahamāpadgataḥ kṣubdho bhakṣayiṣye śvajāghanīm

श्वपच उवाच · śvapaca uvāca

भिक्षामन्यामाहरेति न चैतत्कर्तुमर्हसिन नूनं कार्यमेतद्वै हर कामं श्वजाघनीम्

bhikṣāmanyāmāhareti na caitatkartumarhasina nūnaṃ kāryametadvai hara kāmaṃ śvajāghanīm

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तमनुवर्तयेपरां मेध्याशनादेतां भक्ष्यां मन्ये श्वजाघनीम्

śiṣṭā vai kāraṇaṃ dharme tadvṛttamanuvartayeparāṃ medhyāśanādetāṃ bhakṣyāṃ manye śvajāghanīm

श्वपच उवाच · śvapaca uvāca

असता यत्समाचीर्णं न स धर्मः सनातनःनावृत्तमनुकार्यं वै मा छलेनानृतं कृथाः

asatā yatsamācīrṇaṃ na sa dharmaḥ sanātanaḥnāvṛttamanukāryaṃ vai mā chalenānṛtaṃ kṛthāḥ

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

न पातकं नावमतमृषिः सन्कर्तुमर्हसिसमौ च श्वमृगौ मन्ये तस्माद्भक्ष्या श्वजाघनी

na pātakaṃ nāvamatamṛṣiḥ sankartumarhasisamau ca śvamṛgau manye tasmādbhakṣyā śvajāghanī

श्वपच उवाच · śvapaca uvāca

यद्ब्राह्मणार्थे कृतमर्थितेन; तेनर्षिणा तच्च भक्ष्याधिकारम्स वै धर्मो यत्र न पापमस्ति; सर्वैरुपायैर्हि स रक्षितव्यः

yadbrāhmaṇārthe kṛtamarthitena; tenarṣiṇā tacca bhakṣyādhikāramsa vai dharmo yatra na pāpamasti; sarvairupāyairhi sa rakṣitavyaḥ

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

मित्रं च मे ब्राह्मणश्चायमात्मा; प्रियश्च मे पूज्यतमश्च लोकेतं भर्तुकामोऽहमिमां हरिष्ये; नृशंसानामीदृशानां न बिभ्ये

mitraṃ ca me brāhmaṇaścāyamātmā; priyaśca me pūjyatamaśca loketaṃ bhartukāmo'hamimāṃ hariṣye; nṛśaṃsānāmīdṛśānāṃ na bibhye

श्वपच उवाच · śvapaca uvāca

कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति; न चाभक्ष्यैः प्रतिकुर्वन्ति तत्रसर्वान्कामान्प्राप्नुवन्तीह विद्व;न्प्रियस्व कामं सहितः क्षुधा वै

kāmaṃ narā jīvitaṃ saṃtyajanti; na cābhakṣyaiḥ pratikurvanti tatrasarvānkāmānprāpnuvantīha vidva;npriyasva kāmaṃ sahitaḥ kṣudhā vai

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

स्थाने तावत्संशयः प्रेत्यभावे; निःसंशयं कर्मणां वा विनाशःअहं पुनर्वर्त इत्याशयात्मा; मूलं रक्षन्भक्षयिष्याम्यभक्ष्यम्

sthāne tāvatsaṃśayaḥ pretyabhāve; niḥsaṃśayaṃ karmaṇāṃ vā vināśaḥahaṃ punarvarta ityāśayātmā; mūlaṃ rakṣanbhakṣayiṣyāmyabhakṣyam

बुद्ध्यात्मके व्यस्तमस्तीति तुष्टो; मोहादेकत्वं यथा चर्म चक्षुःयद्यप्येनः संशयादाचरामि; नाहं भविष्यामि यथा त्वमेव

buddhyātmake vyastamastīti tuṣṭo; mohādekatvaṃ yathā carma cakṣuḥyadyapyenaḥ saṃśayādācarāmi; nāhaṃ bhaviṣyāmi yathā tvameva

श्वपच उवाच · śvapaca uvāca

पतनीयमिदं दुःखमिति मे वर्तते मतिःदुष्कृती ब्राह्मणं सन्तं यस्त्वामहमुपालभे

patanīyamidaṃ duḥkhamiti me vartate matiḥduṣkṛtī brāhmaṇaṃ santaṃ yastvāmahamupālabhe

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

पिबन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रुवत्स्वपिन तेऽधिकारो धर्मेऽस्ति मा भूरात्मप्रशंसकः

pibantyevodakaṃ gāvo maṇḍūkeṣu ruvatsvapina te'dhikāro dharme'sti mā bhūrātmapraśaṃsakaḥ

श्वपच उवाच · śvapaca uvāca

सुहृद्भूत्वानुशास्मि त्वा कृपा हि त्वयि मे द्विजतदेवं श्रेय आधत्स्व मा लोभाच्छ्वानमादिथाः

suhṛdbhūtvānuśāsmi tvā kṛpā hi tvayi me dvijatadevaṃ śreya ādhatsva mā lobhācchvānamādithāḥ

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

सुहृन्मे त्वं सुखेप्सुश्चेदापदो मां समुद्धरजानेऽहं धर्मतोऽऽत्मानं श्वानीमुत्सृज जाघनीम्

suhṛnme tvaṃ sukhepsuścedāpado māṃ samuddharajāne'haṃ dharmato''tmānaṃ śvānīmutsṛja jāghanīm

श्वपच उवाच · śvapaca uvāca

नैवोत्सहे भवते दातुमेतां; नोपेक्षितुं ह्रियमाणं स्वमन्नम्उभौ स्यावः स्वमलेनावलिप्तौ; दाताहं च त्वं च विप्र प्रतीच्छन्

naivotsahe bhavate dātumetāṃ; nopekṣituṃ hriyamāṇaṃ svamannamubhau syāvaḥ svamalenāvaliptau; dātāhaṃ ca tvaṃ ca vipra pratīcchan

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

अद्याहमेतद्वृजिनं कर्म कृत्वा; जीवंश्चरिष्यामि महापवित्रम्प्रपूतात्मा धर्ममेवाभिपत्स्ये; यदेतयोर्गुरु तद्वै ब्रवीहि

adyāhametadvṛjinaṃ karma kṛtvā; jīvaṃścariṣyāmi mahāpavitramprapūtātmā dharmamevābhipatsye; yadetayorguru tadvai bravīhi

श्वपच उवाच · śvapaca uvāca

आत्मैव साक्षी किल लोककृत्ये; त्वमेव जानासि यदत्र दुष्टम्यो ह्याद्रियेद्भक्ष्यमिति श्वमांसं; मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम्

ātmaiva sākṣī kila lokakṛtye; tvameva jānāsi yadatra duṣṭamyo hyādriyedbhakṣyamiti śvamāṃsaṃ; manye na tasyāsti vivarjanīyam

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

उपादाने खादने वास्य दोषः; कार्यो न्यायैर्नित्यमत्रापवादःयस्मिन्न हिंसा नानृते वाक्यलेशो; भक्ष्यक्रिया तत्र न तद्गरीयः

upādāne khādane vāsya doṣaḥ; kāryo nyāyairnityamatrāpavādaḥyasminna hiṃsā nānṛte vākyaleśo; bhakṣyakriyā tatra na tadgarīyaḥ

श्वपच उवाच · śvapaca uvāca

यद्येष हेतुस्तव खादनस्य; न ते वेदः कारणं नान्यधर्मःतस्मादभक्ष्ये भक्षणाद्वा द्विजेन्द्र; दोषं न पश्यामि यथेदमात्थ

yadyeṣa hetustava khādanasya; na te vedaḥ kāraṇaṃ nānyadharmaḥtasmādabhakṣye bhakṣaṇādvā dvijendra; doṣaṃ na paśyāmi yathedamāttha

विश्वामित्र उवाच · viśvāmitra uvāca

न पातकं भक्षणमस्य दृष्टं; सुरां पीत्वा पततीतीह शब्दःअन्योन्यकर्माणि तथा तथैव; न लेशमात्रेण कृत्यं हिनस्ति

na pātakaṃ bhakṣaṇamasya dṛṣṭaṃ; surāṃ pītvā patatītīha śabdaḥanyonyakarmāṇi tathā tathaiva; na leśamātreṇa kṛtyaṃ hinasti

श्वपच उवाच · śvapaca uvāca

अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद्वा; तं विद्वांसं बाधते साधुवृत्तम्स्थानं पुनर्यो लभते निषङ्गा;त्तेनापि दण्डः सहितव्य एव

asthānato hīnataḥ kutsitādvā; taṃ vidvāṃsaṃ bādhate sādhuvṛttamsthānaṃ punaryo labhate niṣaṅgā;ttenāpi daṇḍaḥ sahitavya eva

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमुक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदाविश्वामित्रो जहारैव कृतबुद्धिः श्वजाघनीम्

evamuktvā nivavṛte mātaṅgaḥ kauśikaṃ tadāviśvāmitro jahāraiva kṛtabuddhiḥ śvajāghanīm

ततो जग्राह पञ्चाङ्गीं जीवितार्थी महामुनिःसदारस्तामुपाकृत्य वने यातो महामुनिः

tato jagrāha pañcāṅgīṃ jīvitārthī mahāmuniḥsadārastāmupākṛtya vane yāto mahāmuniḥ

एतस्मिन्नेव काले तु प्रववर्षाथ वासवःसंजीवयन्प्रजाः सर्वा जनयामास चौषधीः

etasminneva kāle tu pravavarṣātha vāsavaḥsaṃjīvayanprajāḥ sarvā janayāmāsa cauṣadhīḥ

विश्वामित्रोऽपि भगवांस्तपसा दग्धकिल्बिषःकालेन महता सिद्धिमवाप परमाद्भुताम्

viśvāmitro'pi bhagavāṃstapasā dagdhakilbiṣaḥkālena mahatā siddhimavāpa paramādbhutām

एवं विद्वानदीनात्मा व्यसनस्थो जिजीविषुःसर्वोपायैरुपायज्ञो दीनमात्मानमुद्धरेत्

evaṃ vidvānadīnātmā vyasanastho jijīviṣuḥsarvopāyairupāyajño dīnamātmānamuddharet

एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत्जीवन्पुण्यमवाप्नोति नरो भद्राणि पश्यति

etāṃ buddhiṃ samāsthāya jīvitavyaṃ sadā bhavetjīvanpuṇyamavāpnoti naro bhadrāṇi paśyati

तस्मात्कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चयेबुद्धिमास्थाय लोकेऽस्मिन्वर्तितव्यं यतात्मना

tasmātkaunteya viduṣā dharmādharmaviniścayebuddhimāsthāya loke'sminvartitavyaṃ yatātmanā