Parva.Adhyaya 12.142

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अथ वृक्षस्य शाखायां विहंगः ससुहृज्जनःदीर्घकालोषितो राजंस्तत्र चित्रतनूरुहः

atha vṛkṣasya śākhāyāṃ vihaṃgaḥ sasuhṛjjanaḥdīrghakāloṣito rājaṃstatra citratanūruhaḥ

तस्य काल्यं गता भार्या चरितुं नाभ्यवर्ततप्राप्तां च रजनीं दृष्ट्वा स पक्षी पर्यतप्यत

tasya kālyaṃ gatā bhāryā carituṃ nābhyavartataprāptāṃ ca rajanīṃ dṛṣṭvā sa pakṣī paryatapyata

वातवर्षं महच्चासीन्न चागच्छति मे प्रियाकिं नु तत्कारणं येन साद्यापि न निवर्तते

vātavarṣaṃ mahaccāsīnna cāgacchati me priyākiṃ nu tatkāraṇaṃ yena sādyāpi na nivartate

अपि स्वस्ति भवेत्तस्याः प्रियाया मम काननेतया विरहितं हीदं शून्यमद्य गृहं मम

api svasti bhavettasyāḥ priyāyā mama kānanetayā virahitaṃ hīdaṃ śūnyamadya gṛhaṃ mama

यदि सा रक्तनेत्रान्ता चित्राङ्गी मधुरस्वराअद्य नाभ्येति मे कान्ता न कार्यं जीवितेन मे

yadi sā raktanetrāntā citrāṅgī madhurasvarāadya nābhyeti me kāntā na kāryaṃ jīvitena me

पतिधर्मरता साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसीसा हि श्रान्तं क्षुधार्तं च जानीते मां तपस्विनी

patidharmaratā sādhvī prāṇebhyo'pi garīyasīsā hi śrāntaṃ kṣudhārtaṃ ca jānīte māṃ tapasvinī

अनुरक्ता हिता चैव स्निग्धा चैव पतिव्रतायस्य वै तादृशी भार्या धन्यः स मनुजो भुवि

anuraktā hitā caiva snigdhā caiva pativratāyasya vai tādṛśī bhāryā dhanyaḥ sa manujo bhuvi

भार्या हि परमो नाथः पुरुषस्येह पठ्यतेअसहायस्य लोकेऽस्मिँल्लोकयात्रासहायिनी

bhāryā hi paramo nāthaḥ puruṣasyeha paṭhyateasahāyasya loke'smim̐llokayātrāsahāyinī

तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य चनास्ति भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम्

tathā rogābhibhūtasya nityaṃ kṛcchragatasya canāsti bhāryāsamaṃ kiṃcinnarasyārtasya bheṣajam

नास्ति भार्यासमो बन्धुर्नास्ति भार्यासमा गतिःनास्ति भार्यासमो लोके सहायो धर्मसाधनः

nāsti bhāryāsamo bandhurnāsti bhāryāsamā gatiḥnāsti bhāryāsamo loke sahāyo dharmasādhanaḥ

एवं विलपतस्तस्य द्विजस्यार्तस्य तत्र वैगृहीता शकुनघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम्

evaṃ vilapatastasya dvijasyārtasya tatra vaigṛhītā śakunaghnena bhāryā śuśrāva bhāratīm

न सा स्त्रीत्यभिभाषा स्याद्यस्या भर्ता न तुष्यतिअग्निसाक्षिकमप्येतद्भर्ता हि शरणं स्त्रियः

na sā strītyabhibhāṣā syādyasyā bhartā na tuṣyatiagnisākṣikamapyetadbhartā hi śaraṇaṃ striyaḥ

इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदाकपोती लुब्धकेनाथ यत्ता वचनमब्रवीत्

iti saṃcintya duḥkhārtā bhartāraṃ duḥkhitaṃ tadākapotī lubdhakenātha yattā vacanamabravīt

हन्त वक्ष्यामि ते श्रेयः श्रुत्वा च कुरु तत्तथाशरणागतसंत्राता भव कान्त विशेषतः

hanta vakṣyāmi te śreyaḥ śrutvā ca kuru tattathāśaraṇāgatasaṃtrātā bhava kānta viśeṣataḥ

एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितःशीतार्तश्च क्षुधार्तश्च पूजामस्मै प्रयोजय

eṣa śākunikaḥ śete tava vāsaṃ samāśritaḥśītārtaśca kṣudhārtaśca pūjāmasmai prayojaya

यो हि कश्चिद्द्विजं हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम्शरणागतं च यो हन्यात्तुल्यं तेषां च पातकम्

yo hi kaściddvijaṃ hanyādgāṃ vā lokasya mātaramśaraṇāgataṃ ca yo hanyāttulyaṃ teṣāṃ ca pātakam

यास्माकं विहिता वृत्तिः कापोती जातिधर्मतःसा न्याय्यात्मवता नित्यं त्वद्विधेनाभिवर्तितुम्

yāsmākaṃ vihitā vṛttiḥ kāpotī jātidharmataḥsā nyāyyātmavatā nityaṃ tvadvidhenābhivartitum

यस्तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थो ह्यनुवर्ततेस प्रेत्य लभते लोकानक्षयानिति शुश्रुम

yastu dharmaṃ yathāśakti gṛhastho hyanuvartatesa pretya labhate lokānakṣayāniti śuśruma

स त्वं संतानवानद्य पुत्रवानपि च द्विजतत्स्वदेहे दयां त्यक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य वैपूजामस्मै प्रयुङ्क्ष्व त्वं प्रीयेतास्य मनो यथा

sa tvaṃ saṃtānavānadya putravānapi ca dvijatatsvadehe dayāṃ tyaktvā dharmārthau parigṛhya vaipūjāmasmai prayuṅkṣva tvaṃ prīyetāsya mano yathā

इति सा शकुनी वाक्यं क्षारकस्था तपस्विनीअतिदुःखान्विता प्रोच्य भर्तारं समुदैक्षत

iti sā śakunī vākyaṃ kṣārakasthā tapasvinīatiduḥkhānvitā procya bhartāraṃ samudaikṣata

स पत्न्या वचनं श्रुत्वा धर्मयुक्तिसमन्वितम्हर्षेण महता युक्तो बाष्पव्याकुललोचनः

sa patnyā vacanaṃ śrutvā dharmayuktisamanvitamharṣeṇa mahatā yukto bāṣpavyākulalocanaḥ

तं वै शाकुनिकं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणापूजयामास यत्नेन स पक्षी पक्षिजीविनम्

taṃ vai śākunikaṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇāpūjayāmāsa yatnena sa pakṣī pakṣijīvinam

उवाच च स्वागतं ते ब्रूहि किं करवाण्यहम्संतापश्च न कर्तव्यः स्वगृहे वर्तते भवान्

uvāca ca svāgataṃ te brūhi kiṃ karavāṇyahamsaṃtāpaśca na kartavyaḥ svagṛhe vartate bhavān

तद्ब्रवीतु भवान्क्षिप्रं किं करोमि किमिच्छसिप्रणयेन ब्रवीमि त्वां त्वं हि नः शरणागतः

tadbravītu bhavānkṣipraṃ kiṃ karomi kimicchasipraṇayena bravīmi tvāṃ tvaṃ hi naḥ śaraṇāgataḥ

शरणागतस्य कर्तव्यमातिथ्यमिह यत्नतःपञ्चयज्ञप्रवृत्तेन गृहस्थेन विशेषतः

śaraṇāgatasya kartavyamātithyamiha yatnataḥpañcayajñapravṛttena gṛhasthena viśeṣataḥ

पञ्चयज्ञांस्तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमीतस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः

pañcayajñāṃstu yo mohānna karoti gṛhāśramītasya nāyaṃ na ca paro loko bhavati dharmataḥ

तद्ब्रूहि त्वं सुविस्रब्धो यत्त्वं वाचा वदिष्यसितत्करिष्याम्यहं सर्वं मा त्वं शोके मनः कृथाः

tadbrūhi tvaṃ suvisrabdho yattvaṃ vācā vadiṣyasitatkariṣyāmyahaṃ sarvaṃ mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शकुनेर्लुब्धकोऽब्रवीत्बाधते खलु मा शीतं हिमत्राणं विधीयताम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā śakunerlubdhako'bravītbādhate khalu mā śītaṃ himatrāṇaṃ vidhīyatām

एवमुक्तस्ततः पक्षी पर्णान्यास्तीर्य भूतलेयथाशुष्काणि यत्नेन ज्वलनार्थं द्रुतं ययौ

evamuktastataḥ pakṣī parṇānyāstīrya bhūtaleyathāśuṣkāṇi yatnena jvalanārthaṃ drutaṃ yayau

स गत्वाङ्गारकर्मान्तं गृहीत्वाग्निमथागमत्ततः शुष्केषु पर्णेषु पावकं सोऽभ्यदीदिपत्

sa gatvāṅgārakarmāntaṃ gṛhītvāgnimathāgamattataḥ śuṣkeṣu parṇeṣu pāvakaṃ so'bhyadīdipat

सुसंदीप्तं महत्कृत्वा तमाह शरणागतम्प्रतापय सुविस्रब्धं स्वगात्राण्यकुतोभयः

susaṃdīptaṃ mahatkṛtvā tamāha śaraṇāgatampratāpaya suvisrabdhaṃ svagātrāṇyakutobhayaḥ

स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा लुब्धो गात्राण्यतापयत्अग्निप्रत्यागतप्राणस्ततः प्राह विहंगमम्

sa tathoktastathetyuktvā lubdho gātrāṇyatāpayatagnipratyāgataprāṇastataḥ prāha vihaṃgamam

दत्तमाहारमिच्छामि त्वया क्षुद्बाधते हि माम्तद्वचः स प्रतिश्रुत्य वाक्यमाह विहंगमः

dattamāhāramicchāmi tvayā kṣudbādhate hi māmtadvacaḥ sa pratiśrutya vākyamāha vihaṃgamaḥ

न मेऽस्ति विभवो येन नाशयामि तव क्षुधाम्उत्पन्नेन हि जीवामो वयं नित्यं वनौकसः

na me'sti vibhavo yena nāśayāmi tava kṣudhāmutpannena hi jīvāmo vayaṃ nityaṃ vanaukasaḥ

संचयो नास्ति चास्माकं मुनीनामिव काननेइत्युक्त्वा स तदा तत्र विवर्णवदनोऽभवत्

saṃcayo nāsti cāsmākaṃ munīnāmiva kānaneityuktvā sa tadā tatra vivarṇavadano'bhavat

कथं नु खलु कर्तव्यमिति चिन्तापरः सदाबभूव भरतश्रेष्ठ गर्हयन्वृत्तिमात्मनः

kathaṃ nu khalu kartavyamiti cintāparaḥ sadābabhūva bharataśreṣṭha garhayanvṛttimātmanaḥ

मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु स पक्षी पक्षिघातकम्उवाच तर्पयिष्ये त्वां मुहूर्तं प्रतिपालय

muhūrtāllabdhasaṃjñastu sa pakṣī pakṣighātakamuvāca tarpayiṣye tvāṃ muhūrtaṃ pratipālaya

इत्युक्त्वा शुष्कपर्णैः स संप्रज्वाल्य हुताशनम्हर्षेण महता युक्तः कपोतः पुनरब्रवीत्

ityuktvā śuṣkaparṇaiḥ sa saṃprajvālya hutāśanamharṣeṇa mahatā yuktaḥ kapotaḥ punarabravīt

देवानां च मुनीनां च पितॄणां च महात्मनाम्श्रुतपूर्वो मया धर्मो महानतिथिपूजने

devānāṃ ca munīnāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanāmśrutapūrvo mayā dharmo mahānatithipūjane

कुरुष्वानुग्रहं मेऽद्य सत्यमेतद्ब्रवीमि तेनिश्चिता खलु मे बुद्धिरतिथिप्रतिपूजने

kuruṣvānugrahaṃ me'dya satyametadbravīmi teniścitā khalu me buddhiratithipratipūjane

ततः सत्यप्रतिज्ञो वै स पक्षी प्रहसन्निवतमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रविवेश महीपते

tataḥ satyapratijño vai sa pakṣī prahasannivatamagniṃ triḥ parikramya praviveśa mahīpate

अग्निमध्यं प्रविष्टं तं लुब्धो दृष्ट्वाथ पक्षिणम्चिन्तयामास मनसा किमिदं नु कृतं मया

agnimadhyaṃ praviṣṭaṃ taṃ lubdho dṛṣṭvātha pakṣiṇamcintayāmāsa manasā kimidaṃ nu kṛtaṃ mayā

अहो मम नृशंसस्य गर्हितस्य स्वकर्मणाअधर्मः सुमहान्घोरो भविष्यति न संशयः

aho mama nṛśaṃsasya garhitasya svakarmaṇāadharmaḥ sumahānghoro bhaviṣyati na saṃśayaḥ

एवं बहुविधं भूरि विललाप स लुब्धकःगर्हयन्स्वानि कर्माणि द्विजं दृष्ट्वा तथागतम्

evaṃ bahuvidhaṃ bhūri vilalāpa sa lubdhakaḥgarhayansvāni karmāṇi dvijaṃ dṛṣṭvā tathāgatam