Parva.Adhyaya 12.148

शौनक उवाच · śaunaka uvāca

तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि धर्ममावृत्तचेतसेश्रीमान्महाबलस्तुष्टो यस्त्वं धर्ममवेक्षसेपुरस्ताद्दारुणो भूत्वा सुचित्रतरमेव तत्

tasmātte'haṃ pravakṣyāmi dharmamāvṛttacetaseśrīmānmahābalastuṣṭo yastvaṃ dharmamavekṣasepurastāddāruṇo bhūtvā sucitratarameva tat

अनुगृह्णन्ति भूतानि स्वेन वृत्तेन पार्थिवकृत्स्ने नूनं सदसती इति लोको व्यवस्यतियत्र त्वं तादृशो भूत्वा धर्ममद्यानुपश्यसि

anugṛhṇanti bhūtāni svena vṛttena pārthivakṛtsne nūnaṃ sadasatī iti loko vyavasyatiyatra tvaṃ tādṛśo bhūtvā dharmamadyānupaśyasi

हित्वा सुरुचिरं भक्ष्यं भोगांश्च तप आस्थितःइत्येतदपि भूतानामद्भुतं जनमेजय

hitvā suruciraṃ bhakṣyaṃ bhogāṃśca tapa āsthitaḥityetadapi bhūtānāmadbhutaṃ janamejaya

यो दुर्बलो भवेद्दाता कृपणो वा तपोधनःअनाश्चर्यं तदित्याहुर्नातिदूरे हि वर्तते

yo durbalo bhaveddātā kṛpaṇo vā tapodhanaḥanāścaryaṃ tadityāhurnātidūre hi vartate

एतदेव हि कार्पण्यं समग्रमसमीक्षितम्तस्मात्समीक्षयैव स्याद्भवेत्तस्मिंस्ततो गुणः

etadeva hi kārpaṇyaṃ samagramasamīkṣitamtasmātsamīkṣayaiva syādbhavettasmiṃstato guṇaḥ

यज्ञो दानं दया वेदाः सत्यं च पृथिवीपतेपञ्चैतानि पवित्राणि षष्ठं सुचरितं तपः

yajño dānaṃ dayā vedāḥ satyaṃ ca pṛthivīpatepañcaitāni pavitrāṇi ṣaṣṭhaṃ sucaritaṃ tapaḥ

तदेव राज्ञां परमं पवित्रं जनमेजयतेन सम्यग्गृहीतेन श्रेयांसं धर्ममाप्स्यसि

tadeva rājñāṃ paramaṃ pavitraṃ janamejayatena samyaggṛhītena śreyāṃsaṃ dharmamāpsyasi

पुण्यदेशाभिगमनं पवित्रं परमं स्मृतम्अपि ह्युदाहरन्तीमा गाथा गीता ययातिना

puṇyadeśābhigamanaṃ pavitraṃ paramaṃ smṛtamapi hyudāharantīmā gāthā gītā yayātinā

यो मर्त्यः प्रतिपद्येत आयुर्जीवेत वा पुनःयज्ञमेकान्ततः कृत्वा तत्संन्यस्य तपश्चरेत्

yo martyaḥ pratipadyeta āyurjīveta vā punaḥyajñamekāntataḥ kṛtvā tatsaṃnyasya tapaścaret

पुण्यमाहुः कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां पृथूदकम्यत्रावगाह्य पीत्वा वा नैवं श्वोमरणं तपेत्

puṇyamāhuḥ kurukṣetraṃ sarasvatyāṃ pṛthūdakamyatrāvagāhya pītvā vā naivaṃ śvomaraṇaṃ tapet

महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसेकालोदं त्वेव गन्तासि लब्धायुर्जीविते पुनः

mahāsaraḥ puṣkarāṇi prabhāsottaramānasekālodaṃ tveva gantāsi labdhāyurjīvite punaḥ

सरस्वतीदृषद्वत्यौ सेवमानोऽनुसंचरेःस्वाध्यायशीलः स्थानेषु सर्वेषु समुपस्पृशेः

sarasvatīdṛṣadvatyau sevamāno'nusaṃcareḥsvādhyāyaśīlaḥ sthāneṣu sarveṣu samupaspṛśeḥ

त्यागधर्मं पवित्राणां संन्यासं परमब्रवीत्अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथाः सत्यवता कृताः

tyāgadharmaṃ pavitrāṇāṃ saṃnyāsaṃ paramabravītatrāpyudāharantīmā gāthāḥ satyavatā kṛtāḥ

यथा कुमारः सत्यो वै न पुण्यो न च पापकृत्न ह्यस्ति सर्वभूतेषु दुःखमस्मिन्कुतः सुखम्

yathā kumāraḥ satyo vai na puṇyo na ca pāpakṛtna hyasti sarvabhūteṣu duḥkhamasminkutaḥ sukham

एवं प्रकृतिभूतानां सर्वसंसर्गयायिनाम्त्यजतां जीवितं प्रायो विवृते पुण्यपातके

evaṃ prakṛtibhūtānāṃ sarvasaṃsargayāyināmtyajatāṃ jīvitaṃ prāyo vivṛte puṇyapātake

यत्त्वेव राज्ञो ज्यायो वै कार्याणां तद्वदामि तेबलेन संविभागैश्च जय स्वर्गं पुनीष्व च

yattveva rājño jyāyo vai kāryāṇāṃ tadvadāmi tebalena saṃvibhāgaiśca jaya svargaṃ punīṣva ca

यस्यैवं बलमोजश्च स धर्मस्य प्रभुर्नरःब्राह्मणानां सुखार्थं त्वं पर्येहि पृथिवीमिमाम्

yasyaivaṃ balamojaśca sa dharmasya prabhurnaraḥbrāhmaṇānāṃ sukhārthaṃ tvaṃ paryehi pṛthivīmimām

यथैवैनान्पुराक्षैप्सीस्तथैवैनान्प्रसादयअपि धिक्क्रियमाणोऽपि त्यज्यमानोऽप्यनेकधा

yathaivainānpurākṣaipsīstathaivainānprasādayaapi dhikkriyamāṇo'pi tyajyamāno'pyanekadhā

आत्मनो दर्शनं विद्वन्नाहन्तास्मीति मा क्रुधःघटमानः स्वकार्येषु कुरु नैःश्रेयसं परम्

ātmano darśanaṃ vidvannāhantāsmīti mā krudhaḥghaṭamānaḥ svakāryeṣu kuru naiḥśreyasaṃ param

हिमाग्निघोरसदृशो राजा भवति कश्चनलाङ्गलाशनिकल्पो वा भवत्यन्यः परंतप

himāgnighorasadṛśo rājā bhavati kaścanalāṅgalāśanikalpo vā bhavatyanyaḥ paraṃtapa

न निःशेषेण मन्तव्यमचिकित्स्येन वा पुनःन जातु नाहमस्मीति प्रसक्तव्यमसाधुषु

na niḥśeṣeṇa mantavyamacikitsyena vā punaḥna jātu nāhamasmīti prasaktavyamasādhuṣu

विकर्मणा तप्यमानः पादात्पापस्य मुच्यतेनैतत्कार्यं पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यतेचरिष्ये धर्ममेवेति तृतीयात्परिमुच्यते

vikarmaṇā tapyamānaḥ pādātpāpasya mucyatenaitatkāryaṃ punariti dvitīyātparimucyatecariṣye dharmameveti tṛtīyātparimucyate

कल्याणमनुमन्तव्यं पुरुषेण बुभूषताये सुगन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति तेये दुर्गन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ते

kalyāṇamanumantavyaṃ puruṣeṇa bubhūṣatāye sugandhīni sevante tathāgandhā bhavanti teye durgandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te

तपश्चर्यापरः सद्यः पापाद्धि परिमुच्यतेसंवत्सरमुपास्याग्निमभिशस्तः प्रमुच्यतेत्रीणि वर्षाण्युपास्याग्निं भ्रूणहा विप्रमुच्यते

tapaścaryāparaḥ sadyaḥ pāpāddhi parimucyatesaṃvatsaramupāsyāgnimabhiśastaḥ pramucyatetrīṇi varṣāṇyupāsyāgniṃ bhrūṇahā vipramucyate

यावतः प्राणिनो हन्यात्तज्जातीयान्स्वभावतःप्रमीयमाणानुन्मोच्य भ्रूणहा विप्रमुच्यते

yāvataḥ prāṇino hanyāttajjātīyānsvabhāvataḥpramīyamāṇānunmocya bhrūṇahā vipramucyate

अपि वाप्सु निमज्जेत त्रिर्जपन्नघमर्षणम्यथाश्वमेधावभृथस्तथा तन्मनुरब्रवीत्

api vāpsu nimajjeta trirjapannaghamarṣaṇamyathāśvamedhāvabhṛthastathā tanmanurabravīt

क्षिप्रं प्रणुदते पापं सत्कारं लभते तथाअपि चैनं प्रसीदन्ति भूतानि जडमूकवत्

kṣipraṃ praṇudate pāpaṃ satkāraṃ labhate tathāapi cainaṃ prasīdanti bhūtāni jaḍamūkavat

बृहस्पतिं देवगुरुं सुरासुराः; समेत्य सर्वे नृपतेऽन्वयुञ्जन्धर्मे फलं वेत्थ कृते महर्षे; तथेतरस्मिन्नरके पापलोके

bṛhaspatiṃ devaguruṃ surāsurāḥ; sametya sarve nṛpate'nvayuñjandharme phalaṃ vettha kṛte maharṣe; tathetarasminnarake pāpaloke

उभे तु यस्य सुकृते भवेतां; किं स्वित्तयोस्तत्र जयोत्तरं स्यात्आचक्ष्व नः कर्मफलं महर्षे; कथं पापं नुदते पुण्यशीलः

ubhe tu yasya sukṛte bhavetāṃ; kiṃ svittayostatra jayottaraṃ syātācakṣva naḥ karmaphalaṃ maharṣe; kathaṃ pāpaṃ nudate puṇyaśīlaḥ

बृहस्पतिरुवाचकृत्वा पापं पूर्वमबुद्धिपूर्वं; पुण्यानि यः कुरुते बुद्धिपूर्वम्स तत्पापं नुदते पुण्यशीलो; वासो यथा मलिनं क्षारयुक्त्या

bṛhaspatiruvācakṛtvā pāpaṃ pūrvamabuddhipūrvaṃ; puṇyāni yaḥ kurute buddhipūrvamsa tatpāpaṃ nudate puṇyaśīlo; vāso yathā malinaṃ kṣārayuktyā

पापं कृत्वा न मन्येत नाहमस्मीति पूरुषःचिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः

pāpaṃ kṛtvā na manyeta nāhamasmīti pūruṣaḥcikīrṣedeva kalyāṇaṃ śraddadhāno'nasūyakaḥ

छिद्राणि वसनस्येव साधुना विवृणोति यःयः पापं पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते

chidrāṇi vasanasyeva sādhunā vivṛṇoti yaḥyaḥ pāpaṃ puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇamabhipadyate

यथादित्यः पुनरुद्यंस्तमः सर्वं व्यपोहतिकल्याणमाचरन्नेवं सर्वं पापं व्यपोहति

yathādityaḥ punarudyaṃstamaḥ sarvaṃ vyapohatikalyāṇamācarannevaṃ sarvaṃ pāpaṃ vyapohati

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमुक्त्वा स राजानमिन्द्रोतो जनमेजयम्याजयामास विधिवद्वाजिमेधेन शौनकः

evamuktvā sa rājānamindroto janamejayamyājayāmāsa vidhivadvājimedhena śaunakaḥ

ततः स राजा व्यपनीतकल्मषः; श्रिया युतः प्रज्वलिताग्निरूपयाविवेश राज्यं स्वममित्रकर्शनो; दिवं यथा पूर्णवपुर्निशाकरः

tataḥ sa rājā vyapanītakalmaṣaḥ; śriyā yutaḥ prajvalitāgnirūpayāviveśa rājyaṃ svamamitrakarśano; divaṃ yathā pūrṇavapurniśākaraḥ