Parva.Adhyaya 12.149

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

शृणु पार्थ यथावृत्तमितिहासं पुरातनम्गृध्रजम्बुकसंवादं यो वृत्तो वैदिशे पुरा

śṛṇu pārtha yathāvṛttamitihāsaṃ purātanamgṛdhrajambukasaṃvādaṃ yo vṛtto vaidiśe purā

दुःखिताः केचिदादाय बालमप्राप्तयौवनम्कुलसर्वस्वभूतं वै रुदन्तः शोकविह्वलाः

duḥkhitāḥ kecidādāya bālamaprāptayauvanamkulasarvasvabhūtaṃ vai rudantaḥ śokavihvalāḥ

बालं मृतं गृहीत्वाथ श्मशानाभिमुखाः स्थिताःअङ्केनाङ्कं च संक्रम्य रुरुदुर्भूतले तदा

bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvātha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥaṅkenāṅkaṃ ca saṃkramya rurudurbhūtale tadā

तेषां रुदितशब्देन गृध्रोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत्एकात्मकमिमं लोके त्यक्त्वा गच्छत माचिरम्

teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro'bhyetya vaco'bravītekātmakamimaṃ loke tyaktvā gacchata māciram

इह पुंसां सहस्राणि स्त्रीसहस्राणि चैव हिसमानीतानि कालेन किं ते वै जात्वबान्धवाः

iha puṃsāṃ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva hisamānītāni kālena kiṃ te vai jātvabāndhavāḥ

संपश्यत जगत्सर्वं सुखदुःखैरधिष्ठितम्संयोगो विप्रयोगश्च पर्यायेणोपलभ्यते

saṃpaśyata jagatsarvaṃ sukhaduḥkhairadhiṣṭhitamsaṃyogo viprayogaśca paryāyeṇopalabhyate

गृहीत्वा ये च गच्छन्ति येऽनुयान्ति च तान्मृतान्तेऽप्यायुषः प्रमाणेन स्वेन गच्छन्ति जन्तवः

gṛhītvā ye ca gacchanti ye'nuyānti ca tānmṛtānte'pyāyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ

अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुलेकङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे

alaṃ sthitvā śmaśāne'smingṛdhragomāyusaṃkulekaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayaṃkare

न पुनर्जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतःप्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी

na punarjīvitaḥ kaścitkāladharmamupāgataḥpriyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatirīdṛśī

सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयताकृतान्तविहिते मार्गे को मृतं जीवयिष्यति

sarveṇa khalu martavyaṃ martyaloke prasūyatākṛtāntavihite mārge ko mṛtaṃ jīvayiṣyati

कर्मान्तविहिते लोके चास्तं गच्छति भास्करेगम्यतां स्वमधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै

karmāntavihite loke cāstaṃ gacchati bhāskaregamyatāṃ svamadhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai

ततो गृध्रवचः श्रुत्वा विक्रोशन्तस्तदा नृपबान्धवास्तेऽभ्यगच्छन्त पुत्रमुत्सृज्य भूतले

tato gṛdhravacaḥ śrutvā vikrośantastadā nṛpabāndhavāste'bhyagacchanta putramutsṛjya bhūtale

विनिश्चित्याथ च ततः संत्यजन्तः स्वमात्मजम्निराशा जीविते तस्य मार्गमारुह्य धिष्ठिताः

viniścityātha ca tataḥ saṃtyajantaḥ svamātmajamnirāśā jīvite tasya mārgamāruhya dhiṣṭhitāḥ

ध्वाङ्क्षाभ्रसमवर्णस्तु बिलान्निःसृत्य जम्बुकःगच्छमानान्स्म तानाह निर्घृणाः खलु मानवाः

dhvāṅkṣābhrasamavarṇastu bilānniḥsṛtya jambukaḥgacchamānānsma tānāha nirghṛṇāḥ khalu mānavāḥ

आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत मा भयम्बहुरूपो मुहूर्तश्च जीवेतापि कदाचन

ādityo'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta mā bhayambahurūpo muhūrtaśca jīvetāpi kadācana

यूयं भूमौ विनिक्षिप्य पुत्रस्नेहविनाकृताःश्मशाने पुत्रमुत्सृज्य कस्माद्गच्छथ निर्घृणाः

yūyaṃ bhūmau vinikṣipya putrasnehavinākṛtāḥśmaśāne putramutsṛjya kasmādgacchatha nirghṛṇāḥ

न वोऽस्त्यस्मिन्सुते स्नेहो बाले मधुरभाषिणियस्य भाषितमात्रेण प्रसादमुपगच्छथ

na vo'styasminsute sneho bāle madhurabhāṣiṇiyasya bhāṣitamātreṇa prasādamupagacchatha

न पश्यथ सुतस्नेहं यादृशः पशुपक्षिणाम्न येषां धारयित्वा तान्कश्चिदस्ति फलागमः

na paśyatha sutasnehaṃ yādṛśaḥ paśupakṣiṇāmna yeṣāṃ dhārayitvā tānkaścidasti phalāgamaḥ

चतुष्पात्पक्षिकीटानां प्राणिनां स्नेहसङ्गिनाम्परलोकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रिया इव

catuṣpātpakṣikīṭānāṃ prāṇināṃ snehasaṅgināmparalokagatisthānāṃ muniyajñakriyā iva

तेषां पुत्राभिरामाणामिह लोके परत्र चन गुणो दृश्यते कश्चित्प्रजाः संधारयन्ति च

teṣāṃ putrābhirāmāṇāmiha loke paratra cana guṇo dṛśyate kaścitprajāḥ saṃdhārayanti ca

अपश्यतां प्रियान्पुत्रान्नैषां शोकोऽनुतिष्ठतिन च पुष्णन्ति संवृद्धास्ते मातापितरौ क्वचित्

apaśyatāṃ priyānputrānnaiṣāṃ śoko'nutiṣṭhatina ca puṣṇanti saṃvṛddhāste mātāpitarau kvacit

मानुषाणां कुतः स्नेहो येषां शोको भविष्यतिइमं कुलकरं पुत्रं कथं त्यक्त्वा गमिष्यथ

mānuṣāṇāṃ kutaḥ sneho yeṣāṃ śoko bhaviṣyatiimaṃ kulakaraṃ putraṃ kathaṃ tyaktvā gamiṣyatha

चिरं मुञ्चत बाष्पं च चिरं स्नेहेन पश्यतएवंविधानि हीष्टानि दुस्त्यजानि विशेषतः

ciraṃ muñcata bāṣpaṃ ca ciraṃ snehena paśyataevaṃvidhāni hīṣṭāni dustyajāni viśeṣataḥ

क्षीणस्याथाभियुक्तस्य श्मशानाभिमुखस्य चबान्धवा यत्र तिष्ठन्ति तत्रान्यो नावतिष्ठते

kṣīṇasyāthābhiyuktasya śmaśānābhimukhasya cabāndhavā yatra tiṣṭhanti tatrānyo nāvatiṣṭhate

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वः स्नेहं च विन्दतितिर्यग्योनिष्वपि सतां स्नेहं पश्यत यादृशम्

sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvaḥ snehaṃ ca vindatitiryagyoniṣvapi satāṃ snehaṃ paśyata yādṛśam

त्यक्त्वा कथं गच्छेथेमं पद्मलोलायताक्षकम्यथा नवोद्वाहकृतं स्नानमाल्यविभूषितम्

tyaktvā kathaṃ gacchethemaṃ padmalolāyatākṣakamyathā navodvāhakṛtaṃ snānamālyavibhūṣitam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

जम्बुकस्य वचः श्रुत्वा कृपणं परिदेवतःन्यवर्तन्त तदा सर्वे शवार्थं ते स्म मानुषाः

jambukasya vacaḥ śrutvā kṛpaṇaṃ paridevataḥnyavartanta tadā sarve śavārthaṃ te sma mānuṣāḥ

गृध्र उवाच · gṛdhra uvāca

अहो धिक्सुनृशंसेन जम्बुकेनाल्पमेधसाक्षुद्रेणोक्ता हीनसत्त्वा मानुषाः किं निवर्तथ

aho dhiksunṛśaṃsena jambukenālpamedhasākṣudreṇoktā hīnasattvā mānuṣāḥ kiṃ nivartatha

पञ्चभूतपरित्यक्तं शून्यं काष्ठत्वमागतम्कस्माच्छोचथ निश्चेष्टमात्मानं किं न शोचथ

pañcabhūtaparityaktaṃ śūnyaṃ kāṣṭhatvamāgatamkasmācchocatha niśceṣṭamātmānaṃ kiṃ na śocatha

तपः कुरुत वै तीव्रं मुच्यध्वं येन किल्बिषात्तपसा लभ्यते सर्वं विलापः किं करिष्यति

tapaḥ kuruta vai tīvraṃ mucyadhvaṃ yena kilbiṣāttapasā labhyate sarvaṃ vilāpaḥ kiṃ kariṣyati

अनिष्टानि च भाग्यानि जानीत सह मूर्तिभिःयेन गच्छति लोकोऽयं दत्त्वा शोकमनन्तकम्

aniṣṭāni ca bhāgyāni jānīta saha mūrtibhiḥyena gacchati loko'yaṃ dattvā śokamanantakam

धनं गाश्च सुवर्णं च मणिरत्नमथापि चअपत्यं च तपोमूलं तपोयोगाच्च लभ्यते

dhanaṃ gāśca suvarṇaṃ ca maṇiratnamathāpi caapatyaṃ ca tapomūlaṃ tapoyogācca labhyate

यथाकृता च भूतेषु प्राप्यते सुखदुःखतागृहीत्वा जायते जन्तुर्दुःखानि च सुखानि च

yathākṛtā ca bhūteṣu prāpyate sukhaduḥkhatāgṛhītvā jāyate janturduḥkhāni ca sukhāni ca

न कर्मणा पितुः पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणामार्गेणान्येन गच्छन्ति त्यक्त्वा सुकृतदुष्कृते

na karmaṇā pituḥ putraḥ pitā vā putrakarmaṇāmārgeṇānyena gacchanti tyaktvā sukṛtaduṣkṛte

धर्मं चरत यत्नेन तथाधर्मान्निवर्ततवर्तध्वं च यथाकालं दैवतेषु द्विजेषु च

dharmaṃ carata yatnena tathādharmānnivartatavartadhvaṃ ca yathākālaṃ daivateṣu dvijeṣu ca

शोकं त्यजत दैन्यं च सुतस्नेहान्निवर्ततत्यज्यतामयमाकाशे ततः शीघ्रं निवर्तत

śokaṃ tyajata dainyaṃ ca sutasnehānnivartatatyajyatāmayamākāśe tataḥ śīghraṃ nivartata

यत्करोति शुभं कर्म तथाधर्मं सुदारुणम्तत्कर्तैव समश्नाति बान्धवानां किमत्र हि

yatkaroti śubhaṃ karma tathādharmaṃ sudāruṇamtatkartaiva samaśnāti bāndhavānāṃ kimatra hi

इह त्यक्त्वा न तिष्ठन्ति बान्धवा बान्धवं प्रियम्स्नेहमुत्सृज्य गच्छन्ति बाष्पपूर्णाविलेक्षणाः

iha tyaktvā na tiṣṭhanti bāndhavā bāndhavaṃ priyamsnehamutsṛjya gacchanti bāṣpapūrṇāvilekṣaṇāḥ

प्राज्ञो वा यदि वा मूर्खः सधनो निर्धनोऽपि वासर्वः कालवशं याति शुभाशुभसमन्वितः

prājño vā yadi vā mūrkhaḥ sadhano nirdhano'pi vāsarvaḥ kālavaśaṃ yāti śubhāśubhasamanvitaḥ

किं करिष्यथ शोचित्वा मृतं किमनुशोचथसर्वस्य हि प्रभुः कालो धर्मतः समदर्शनः

kiṃ kariṣyatha śocitvā mṛtaṃ kimanuśocathasarvasya hi prabhuḥ kālo dharmataḥ samadarśanaḥ

यौवनस्थांश्च बालांश्च वृद्धान्गर्भगतानपिसर्वानाविशते मृत्युरेवंभूतमिदं जगत्

yauvanasthāṃśca bālāṃśca vṛddhāngarbhagatānapisarvānāviśate mṛtyurevaṃbhūtamidaṃ jagat

जम्बुक उवाच · jambuka uvāca

अहो मन्दीकृतः स्नेहो गृध्रेणेहाल्पमेधसापुत्रस्नेहाभिभूतानां युष्माकं शोचतां भृशम्

aho mandīkṛtaḥ sneho gṛdhreṇehālpamedhasāputrasnehābhibhūtānāṃ yuṣmākaṃ śocatāṃ bhṛśam

समैः सम्यक्प्रयुक्तैश्च वचनैः प्रश्रयोत्तरैःयद्गच्छथ जलस्थायं स्नेहमुत्सृज्य दुस्त्यजम्

samaiḥ samyakprayuktaiśca vacanaiḥ praśrayottaraiḥyadgacchatha jalasthāyaṃ snehamutsṛjya dustyajam

अहो पुत्रवियोगेन मृतशून्योपसेवनात्क्रोशतां वै भृशं दुःखं विवत्सानां गवामिव

aho putraviyogena mṛtaśūnyopasevanātkrośatāṃ vai bhṛśaṃ duḥkhaṃ vivatsānāṃ gavāmiva

अद्य शोकं विजानामि मानुषाणां महीतलेस्नेहं हि करुणं दृष्ट्वा ममाप्यश्रूण्यथागमन्

adya śokaṃ vijānāmi mānuṣāṇāṃ mahītalesnehaṃ hi karuṇaṃ dṛṣṭvā mamāpyaśrūṇyathāgaman

यत्नो हि सततं कार्यः कृतो दैवेन सिध्यतिदैवं पुरुषकारश्च कृतान्तेनोपपद्यते

yatno hi satataṃ kāryaḥ kṛto daivena sidhyatidaivaṃ puruṣakāraśca kṛtāntenopapadyate

अनिर्वेदः सदा कार्यो निर्वेदाद्धि कुतः सुखम्प्रयत्नात्प्राप्यते ह्यर्थः कस्माद्गच्छथ निर्दयाः

anirvedaḥ sadā kāryo nirvedāddhi kutaḥ sukhamprayatnātprāpyate hyarthaḥ kasmādgacchatha nirdayāḥ

आत्ममांसोपवृत्तं च शरीरार्धमयीं तनुम्पितॄणां वंशकर्तारं वने त्यक्त्वा क्व यास्यथ

ātmamāṃsopavṛttaṃ ca śarīrārdhamayīṃ tanumpitṝṇāṃ vaṃśakartāraṃ vane tyaktvā kva yāsyatha

अथ वास्तं गते सूर्ये संध्याकाल उपस्थितेततो नेष्यथ वा पुत्रमिहस्था वा भविष्यथ

atha vāstaṃ gate sūrye saṃdhyākāla upasthitetato neṣyatha vā putramihasthā vā bhaviṣyatha

गृध्र उवाच · gṛdhra uvāca

अद्य वर्षसहस्रं मे साग्रं जातस्य मानुषाःन च पश्यामि जीवन्तं मृतं स्त्रीपुंनपुंसकम्

adya varṣasahasraṃ me sāgraṃ jātasya mānuṣāḥna ca paśyāmi jīvantaṃ mṛtaṃ strīpuṃnapuṃsakam

मृता गर्भेषु जायन्ते म्रियन्ते जातमात्रकाःविक्रमन्तो म्रियन्ते च यौवनस्थास्तथापरे

mṛtā garbheṣu jāyante mriyante jātamātrakāḥvikramanto mriyante ca yauvanasthāstathāpare

अनित्यानीह भाग्यानि चतुष्पात्पक्षिणामपिजङ्गमाजङ्गमानां चाप्यायुरग्रेऽवतिष्ठते

anityānīha bhāgyāni catuṣpātpakṣiṇāmapijaṅgamājaṅgamānāṃ cāpyāyuragre'vatiṣṭhate

इष्टदारवियुक्ताश्च पुत्रशोकान्वितास्तथादह्यमानाः स्म शोकेन गृहं गच्छन्ति नित्यदा

iṣṭadāraviyuktāśca putraśokānvitāstathādahyamānāḥ sma śokena gṛhaṃ gacchanti nityadā

अनिष्टानां सहस्राणि तथेष्टानां शतानि चउत्सृज्येह प्रयाता वै बान्धवा भृशदुःखिताः

aniṣṭānāṃ sahasrāṇi tatheṣṭānāṃ śatāni cautsṛjyeha prayātā vai bāndhavā bhṛśaduḥkhitāḥ

त्यज्यतामेष निस्तेजाः शून्यः काष्ठत्वमागतःअन्यदेहविषक्तो हि शावं काष्ठमुपासते

tyajyatāmeṣa nistejāḥ śūnyaḥ kāṣṭhatvamāgataḥanyadehaviṣakto hi śāvaṃ kāṣṭhamupāsate

भ्रान्तजीवस्य वै बाष्पं कस्माद्धित्वा न गच्छथनिरर्थको ह्ययं स्नेहो निरर्थश्च परिग्रहः

bhrāntajīvasya vai bāṣpaṃ kasmāddhitvā na gacchathanirarthako hyayaṃ sneho nirarthaśca parigrahaḥ

न चक्षुर्भ्यां न कर्णाभ्यां संशृणोति समीक्षतेतस्मादेनं समुत्सृज्य स्वगृहान्गच्छताशु वै

na cakṣurbhyāṃ na karṇābhyāṃ saṃśṛṇoti samīkṣatetasmādenaṃ samutsṛjya svagṛhāngacchatāśu vai

मोक्षधर्माश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैःमयोक्ता गच्छत क्षिप्रं स्वं स्वमेव निवेशनम्

mokṣadharmāśritairvākyairhetumadbhiraniṣṭhuraiḥmayoktā gacchata kṣipraṃ svaṃ svameva niveśanam

प्रज्ञाविज्ञानयुक्तेन बुद्धिसंज्ञाप्रदायिनावचनं श्राविता रूक्षं मानुषाः संनिवर्तत

prajñāvijñānayuktena buddhisaṃjñāpradāyināvacanaṃ śrāvitā rūkṣaṃ mānuṣāḥ saṃnivartata

जम्बुक उवाच · jambuka uvāca

इमं कनकवर्णाभं भूषणैः समलंकृतम्गृध्रवाक्यात्कथं पुत्रं त्यजध्वं पितृपिण्डदम्

imaṃ kanakavarṇābhaṃ bhūṣaṇaiḥ samalaṃkṛtamgṛdhravākyātkathaṃ putraṃ tyajadhvaṃ pitṛpiṇḍadam

न स्नेहस्य विरोधोऽस्ति विलापरुदितस्य वैमृतस्यास्य परित्यागात्तापो वै भविता ध्रुवम्

na snehasya virodho'sti vilāparuditasya vaimṛtasyāsya parityāgāttāpo vai bhavitā dhruvam

श्रूयते शम्बुके शूद्रे हते ब्राह्मणदारकःजीवितो धर्ममासाद्य रामात्सत्यपराक्रमात्

śrūyate śambuke śūdre hate brāhmaṇadārakaḥjīvito dharmamāsādya rāmātsatyaparākramāt

तथा श्वेतस्य राजर्षेर्बालो दिष्टान्तमागतःश्वोऽभूते धर्मनित्येन मृतः संजीवितः पुनः

tathā śvetasya rājarṣerbālo diṣṭāntamāgataḥśvo'bhūte dharmanityena mṛtaḥ saṃjīvitaḥ punaḥ

तथा कश्चिद्भवेत्सिद्धो मुनिर्वा देवतापि वाकृपणानामनुक्रोशं कुर्याद्वो रुदतामिह

tathā kaścidbhavetsiddho munirvā devatāpi vākṛpaṇānāmanukrośaṃ kuryādvo rudatāmiha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्युक्ताः संन्यवर्तन्त शोकार्ताः पुत्रवत्सलाःअङ्के शिरः समाधाय रुरुदुर्बहुविस्तरम्

ityuktāḥ saṃnyavartanta śokārtāḥ putravatsalāḥaṅke śiraḥ samādhāya rurudurbahuvistaram

गृध्र उवाच · gṛdhra uvāca

अश्रुपातपरिक्लिन्नः पाणिस्पर्शनपीडितःधर्मराजप्रयोगाच्च दीर्घां निद्रां प्रवेशितः

aśrupātapariklinnaḥ pāṇisparśanapīḍitaḥdharmarājaprayogācca dīrghāṃ nidrāṃ praveśitaḥ

तपसापि हि संयुक्तो न काले नोपहन्यतेसर्वस्नेहावसानं तदिदं तत्प्रेतपत्तनम्

tapasāpi hi saṃyukto na kāle nopahanyatesarvasnehāvasānaṃ tadidaṃ tatpretapattanam

बालवृद्धसहस्राणि सदा संत्यज्य बान्धवाःदिनानि चैव रात्रीश्च दुःखं तिष्ठन्ति भूतले

bālavṛddhasahasrāṇi sadā saṃtyajya bāndhavāḥdināni caiva rātrīśca duḥkhaṃ tiṣṭhanti bhūtale

अलं निर्बन्धमागम्य शोकस्य परिवारणम्अप्रत्ययं कुतो ह्यस्य पुनरद्येह जीवितम्

alaṃ nirbandhamāgamya śokasya parivāraṇamapratyayaṃ kuto hyasya punaradyeha jīvitam

नैष जम्बुकवाक्येन पुनः प्राप्स्यति जीवितम्मृतस्योत्सृष्टदेहस्य पुनर्देहो न विद्यते

naiṣa jambukavākyena punaḥ prāpsyati jīvitammṛtasyotsṛṣṭadehasya punardeho na vidyate

न वै मूर्तिप्रदानेन न जम्बुकशतैरपिशक्यो जीवयितुं ह्येष बालो वर्षशतैरपि

na vai mūrtipradānena na jambukaśatairapiśakyo jīvayituṃ hyeṣa bālo varṣaśatairapi

अपि रुद्रः कुमारो वा ब्रह्मा वा विष्णुरेव वावरमस्मै प्रयच्छेयुस्ततो जीवेदयं शिशुः

api rudraḥ kumāro vā brahmā vā viṣṇureva vāvaramasmai prayaccheyustato jīvedayaṃ śiśuḥ

न च बाष्पविमोक्षेण न चाश्वासकृतेन वैन दीर्घरुदितेनेह पुनर्जीवो भविष्यति

na ca bāṣpavimokṣeṇa na cāśvāsakṛtena vaina dīrgharuditeneha punarjīvo bhaviṣyati

अहं च क्रोष्टुकश्चैव यूयं चैवास्य बान्धवाःधर्माधर्मौ गृहीत्वेह सर्वे वर्तामहेऽध्वनि

ahaṃ ca kroṣṭukaścaiva yūyaṃ caivāsya bāndhavāḥdharmādharmau gṛhītveha sarve vartāmahe'dhvani

अप्रियं परुषं चापि परद्रोहं परस्त्रियम्अधर्ममनृतं चैव दूरात्प्राज्ञो निवर्तयेत्

apriyaṃ paruṣaṃ cāpi paradrohaṃ parastriyamadharmamanṛtaṃ caiva dūrātprājño nivartayet

सत्यं धर्मं शुभं न्याय्यं प्राणिनां महतीं दयाम्अजिह्मत्वमशाठ्यं च यत्नतः परिमार्गत

satyaṃ dharmaṃ śubhaṃ nyāyyaṃ prāṇināṃ mahatīṃ dayāmajihmatvamaśāṭhyaṃ ca yatnataḥ parimārgata

मातरं पितरं चैव बान्धवान्सुहृदस्तथाजीवतो ये न पश्यन्ति तेषां धर्मविपर्ययः

mātaraṃ pitaraṃ caiva bāndhavānsuhṛdastathājīvato ye na paśyanti teṣāṃ dharmaviparyayaḥ

यो न पश्यति चक्षुर्भ्यां नेङ्गते च कथंचनतस्य निष्ठावसानान्ते रुदन्तः किं करिष्यथ

yo na paśyati cakṣurbhyāṃ neṅgate ca kathaṃcanatasya niṣṭhāvasānānte rudantaḥ kiṃ kariṣyatha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्युक्तास्तं सुतं त्यक्त्वा भूमौ शोकपरिप्लुताःदह्यमानाः सुतस्नेहात्प्रययुर्बान्धवा गृहान्

ityuktāstaṃ sutaṃ tyaktvā bhūmau śokapariplutāḥdahyamānāḥ sutasnehātprayayurbāndhavā gṛhān

जम्बुक उवाच · jambuka uvāca

दारुणो मर्त्यलोकोऽयं सर्वप्राणिविनाशनःइष्टबन्धुवियोगश्च तथैवाल्पं च जीवितम्

dāruṇo martyaloko'yaṃ sarvaprāṇivināśanaḥiṣṭabandhuviyogaśca tathaivālpaṃ ca jīvitam

बह्वलीकमसत्यं च प्रतिवादाप्रियंवदम्इमं प्रेक्ष्य पुनर्भावं दुःखशोकाभिवर्धनम्

bahvalīkamasatyaṃ ca prativādāpriyaṃvadamimaṃ prekṣya punarbhāvaṃ duḥkhaśokābhivardhanam

न मे मानुषलोकोऽयं मुहूर्तमपि रोचतेअहो धिग्गृध्रवाक्येन संनिवर्तथ मानुषाः

na me mānuṣaloko'yaṃ muhūrtamapi rocateaho dhiggṛdhravākyena saṃnivartatha mānuṣāḥ

प्रदीप्ताः पुत्रशोकेन यथैवाबुद्धयस्तथाकथं गच्छथ सस्नेहाः सुतस्नेहं विसृज्य चश्रुत्वा गृध्रस्य वचनं पापस्येहाकृतात्मनः

pradīptāḥ putraśokena yathaivābuddhayastathākathaṃ gacchatha sasnehāḥ sutasnehaṃ visṛjya caśrutvā gṛdhrasya vacanaṃ pāpasyehākṛtātmanaḥ

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्सुखदुःखान्विते लोके नेहास्त्येकमनन्तकम्

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukhamsukhaduḥkhānvite loke nehāstyekamanantakam

इमं क्षितितले न्यस्य बालं रूपसमन्वितम्कुलशोकाकरं मूढाः पुत्रं त्यक्त्वा क्व यास्यथ

imaṃ kṣititale nyasya bālaṃ rūpasamanvitamkulaśokākaraṃ mūḍhāḥ putraṃ tyaktvā kva yāsyatha

रूपयौवनसंपन्नं द्योतमानमिव श्रियाजीवन्तमेनं पश्यामि मनसा नात्र संशयः

rūpayauvanasaṃpannaṃ dyotamānamiva śriyājīvantamenaṃ paśyāmi manasā nātra saṃśayaḥ

विनाशश्चाप्यनर्होऽस्य सुखं प्राप्स्यथ मानुषाःपुत्रशोकाग्निदग्धानां मृतमप्यद्य वः क्षमम्

vināśaścāpyanarho'sya sukhaṃ prāpsyatha mānuṣāḥputraśokāgnidagdhānāṃ mṛtamapyadya vaḥ kṣamam

दुःखसंभावनां कृत्वा धारयित्वा स्वयं सुखम्त्यक्त्वा गमिष्यथ क्वाद्य समुत्सृज्याल्पबुद्धिवत्

duḥkhasaṃbhāvanāṃ kṛtvā dhārayitvā svayaṃ sukhamtyaktvā gamiṣyatha kvādya samutsṛjyālpabuddhivat

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

तथा धर्मविरोधेन प्रियमिथ्याभिध्यायिनाश्मशानवासिना नित्यं रात्रिं मृगयता तदा

tathā dharmavirodhena priyamithyābhidhyāyināśmaśānavāsinā nityaṃ rātriṃ mṛgayatā tadā

ततो मध्यस्थतां नीता वचनैरमृतोपमैःजम्बुकेन स्वकार्यार्थं बान्धवास्तस्य धिष्ठिताः

tato madhyasthatāṃ nītā vacanairamṛtopamaiḥjambukena svakāryārthaṃ bāndhavāstasya dhiṣṭhitāḥ

गृध्र उवाच · gṛdhra uvāca

अयं प्रेतसमाकीर्णो यक्षराक्षससेवितःदारुणः काननोद्देशः कौशिकैरभिनादितः

ayaṃ pretasamākīrṇo yakṣarākṣasasevitaḥdāruṇaḥ kānanoddeśaḥ kauśikairabhināditaḥ

भीमः सुघोरश्च तथा नीलमेघसमप्रभःअस्मिञ्शवं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत

bhīmaḥ sughoraśca tathā nīlameghasamaprabhaḥasmiñśavaṃ parityajya pretakāryāṇyupāsata

भानुर्यावन्न यात्यस्तं यावच्च विमला दिशःतावदेनं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत

bhānuryāvanna yātyastaṃ yāvacca vimalā diśaḥtāvadenaṃ parityajya pretakāryāṇyupāsata

नदन्ति परुषं श्येनाः शिवाः क्रोशन्ति दारुणाःमृगेन्द्राः प्रतिनन्दन्ति रविरस्तं च गच्छति

nadanti paruṣaṃ śyenāḥ śivāḥ krośanti dāruṇāḥmṛgendrāḥ pratinandanti ravirastaṃ ca gacchati

चिताधूमेन नीलेन संरज्यन्ते च पादपाःश्मशाने च निराहाराः प्रतिनन्दन्ति देहिनः

citādhūmena nīlena saṃrajyante ca pādapāḥśmaśāne ca nirāhārāḥ pratinandanti dehinaḥ

सर्वे विक्रान्तवीर्याश्च अस्मिन्देशे सुदारुणाःयुष्मान्प्रधर्षयिष्यन्ति विकृता मांसभोजनाः

sarve vikrāntavīryāśca asmindeśe sudāruṇāḥyuṣmānpradharṣayiṣyanti vikṛtā māṃsabhojanāḥ

दूराच्चायं वनोद्देशो भयमत्र भविष्यतित्यज्यतां काष्ठभूतोऽयं मृष्यतां जाम्बुकं वचः

dūrāccāyaṃ vanoddeśo bhayamatra bhaviṣyatityajyatāṃ kāṣṭhabhūto'yaṃ mṛṣyatāṃ jāmbukaṃ vacaḥ

यदि जम्बुकवाक्यानि निष्फलान्यनृतानि चश्रोष्यथ भ्रष्टविज्ञानास्ततः सर्वे विनङ्क्ष्यथ

yadi jambukavākyāni niṣphalānyanṛtāni caśroṣyatha bhraṣṭavijñānāstataḥ sarve vinaṅkṣyatha

जम्बुक उवाच · jambuka uvāca

स्थीयतां नेह भेतव्यं यावत्तपति भास्करःतावदस्मिन्सुतस्नेहादनिर्वेदेन वर्तत

sthīyatāṃ neha bhetavyaṃ yāvattapati bhāskaraḥtāvadasminsutasnehādanirvedena vartata

स्वैरं रुदत विस्रब्धाः स्वैरं स्नेहेन पश्यतस्थीयतां यावदादित्यः किं वः क्रव्यादभाषितैः

svairaṃ rudata visrabdhāḥ svairaṃ snehena paśyatasthīyatāṃ yāvadādityaḥ kiṃ vaḥ kravyādabhāṣitaiḥ

यदि गृध्रस्य वाक्यानि तीव्राणि रभसानि चगृह्णीत मोहितात्मानः सुतो वो न भविष्यति

yadi gṛdhrasya vākyāni tīvrāṇi rabhasāni cagṛhṇīta mohitātmānaḥ suto vo na bhaviṣyati

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

गृध्रोऽनस्तमिते त्वाह गतेऽस्तमिति जम्बुकःमृतस्य तं परिजनमूचतुस्तौ क्षुधान्वितौ

gṛdhro'nastamite tvāha gate'stamiti jambukaḥmṛtasya taṃ parijanamūcatustau kṣudhānvitau

स्वकार्यदक्षिणौ राजन्गृध्रो जम्बुक एव चक्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ शास्त्रमालम्ब्य जल्पतः

svakāryadakṣiṇau rājangṛdhro jambuka eva cakṣutpipāsāpariśrāntau śāstramālambya jalpataḥ

तयोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोर्जम्बुकपत्रिणोःवाक्यैरमृतकल्पैर्हि प्रातिष्ठन्त व्रजन्ति च

tayorvijñānaviduṣordvayorjambukapatriṇoḥvākyairamṛtakalpairhi prātiṣṭhanta vrajanti ca

शोकदैन्यसमाविष्टा रुदन्तस्तस्थिरे तदास्वकार्यकुशलाभ्यां ते संभ्राम्यन्ते ह नैपुणात्

śokadainyasamāviṣṭā rudantastasthire tadāsvakāryakuśalābhyāṃ te saṃbhrāmyante ha naipuṇāt

तथा तयोर्विवदतोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोःबान्धवानां स्थितानां च उपातिष्ठत शंकरः

tathā tayorvivadatorvijñānaviduṣordvayoḥbāndhavānāṃ sthitānāṃ ca upātiṣṭhata śaṃkaraḥ

ततस्तानाह मनुजान्वरदोऽस्मीति शूलभृत्ते प्रत्यूचुरिदं वाक्यं दुःखिताः प्रणताः स्थिताः

tatastānāha manujānvarado'smīti śūlabhṛtte pratyūcuridaṃ vākyaṃ duḥkhitāḥ praṇatāḥ sthitāḥ

एकपुत्रविहीनानां सर्वेषां जीवितार्थिनाम्पुत्रस्य नो जीवदानाज्जीवितं दातुमर्हसि

ekaputravihīnānāṃ sarveṣāṃ jīvitārthināmputrasya no jīvadānājjīvitaṃ dātumarhasi

एवमुक्तः स भगवान्वारिपूर्णेन पाणिनाजीवं तस्मै कुमाराय प्रादाद्वर्षशताय वै

evamuktaḥ sa bhagavānvāripūrṇena pāṇinājīvaṃ tasmai kumārāya prādādvarṣaśatāya vai

तथा गोमायुगृध्राभ्यामददत्क्षुद्विनाशनम्वरं पिनाकी भगवान्सर्वभूतहिते रतः

tathā gomāyugṛdhrābhyāmadadatkṣudvināśanamvaraṃ pinākī bhagavānsarvabhūtahite rataḥ

ततः प्रणम्य तं देवं श्रेयोहर्षसमन्विताःकृतकृत्याः सुखं हृष्टाः प्रातिष्ठन्त तदा विभो

tataḥ praṇamya taṃ devaṃ śreyoharṣasamanvitāḥkṛtakṛtyāḥ sukhaṃ hṛṣṭāḥ prātiṣṭhanta tadā vibho

अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन ध्रुवेण चदेवदेवप्रसादाच्च क्षिप्रं फलमवाप्यते

anirvedena dīrgheṇa niścayena dhruveṇa cadevadevaprasādācca kṣipraṃ phalamavāpyate

पश्य देवस्य संयोगं बान्धवानां च निश्चयम्कृपणानां हि रुदतां कृतमश्रुप्रमार्जनम्

paśya devasya saṃyogaṃ bāndhavānāṃ ca niścayamkṛpaṇānāṃ hi rudatāṃ kṛtamaśrupramārjanam

पश्य चाल्पेन कालेन निश्चयान्वेषणेन चप्रसादं शंकरात्प्राप्य दुःखिताः सुखमाप्नुवन्

paśya cālpena kālena niścayānveṣaṇena caprasādaṃ śaṃkarātprāpya duḥkhitāḥ sukhamāpnuvan

ते विस्मिताः प्रहृष्टाश्च पुत्रसंजीवनात्पुनःबभूवुर्भरतश्रेष्ठ प्रसादाच्छंकरस्य वै

te vismitāḥ prahṛṣṭāśca putrasaṃjīvanātpunaḥbabhūvurbharataśreṣṭha prasādācchaṃkarasya vai

ततस्ते त्वरिता राजञ्श्रुत्वा शोकमघोद्भवम्विविशुः पुत्रमादाय नगरं हृष्टमानसाःएषा बुद्धिः समस्तानां चातुर्वर्ण्ये निदर्शिता

tataste tvaritā rājañśrutvā śokamaghodbhavamviviśuḥ putramādāya nagaraṃ hṛṣṭamānasāḥeṣā buddhiḥ samastānāṃ cāturvarṇye nidarśitā

धर्मार्थमोक्षसंयुक्तमितिहासमिमं शुभम्श्रुत्वा मनुष्यः सततमिह प्रेत्य च मोदते

dharmārthamokṣasaṃyuktamitihāsamimaṃ śubhamśrutvā manuṣyaḥ satatamiha pretya ca modate