Parva.Adhyaya 12.15

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत्अनुमान्य महाबाहुं ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम्

yājñasenyā vacaḥ śrutvā punarevārjuno'bravītanumānya mahābāhuṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaramīśvaram

दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षतिदण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः

daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣatidaṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ

धर्मं संरक्षते दण्डस्तथैवार्थं नराधिपकामं संरक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते

dharmaṃ saṃrakṣate daṇḍastathaivārthaṃ narādhipakāmaṃ saṃrakṣate daṇḍastrivargo daṇḍa ucyate

दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यतेएतद्विद्वन्नुपादत्स्व स्वभावं पश्य लौकिकम्

daṇḍena rakṣyate dhānyaṃ dhanaṃ daṇḍena rakṣyateetadvidvannupādatsva svabhāvaṃ paśya laukikam

राजदण्डभयादेके पापाः पापं न कुर्वतेयमदण्डभयादेके परलोकभयादपि

rājadaṇḍabhayādeke pāpāḥ pāpaṃ na kurvateyamadaṇḍabhayādeke paralokabhayādapi

परस्परभयादेके पापाः पापं न कुर्वतेएवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम्

parasparabhayādeke pāpāḥ pāpaṃ na kurvateevaṃ sāṃsiddhike loke sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam

दण्डस्यैव भयादेके न खादन्ति परस्परम्अन्धे तमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत्

daṇḍasyaiva bhayādeke na khādanti parasparamandhe tamasi majjeyuryadi daṇḍo na pālayet

यस्माददान्तान्दमयत्यशिष्टान्दण्डयत्यपिदमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः

yasmādadāntāndamayatyaśiṣṭāndaṇḍayatyapidamanāddaṇḍanāccaiva tasmāddaṇḍaṃ vidurbudhāḥ

वाचि दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम्दानदण्डः स्मृतो वैश्यो निर्दण्डः शूद्र उच्यते

vāci daṇḍo brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ bhujārpaṇamdānadaṇḍaḥ smṛto vaiśyo nirdaṇḍaḥ śūdra ucyate

असंमोहाय मर्त्यानामर्थसंरक्षणाय चमर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशां पते

asaṃmohāya martyānāmarthasaṃrakṣaṇāya camaryādā sthāpitā loke daṇḍasaṃjñā viśāṃ pate

यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूनृतःप्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति

yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati sūnṛtaḥprajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकःदण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः

brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho'tha bhikṣukaḥdaṇḍasyaiva bhayādete manuṣyā vartmani sthitāḥ

नाभीतो यजते राजन्नाभीतो दातुमिच्छतिनाभीतः पुरुषः कश्चित्समये स्थातुमिच्छति

nābhīto yajate rājannābhīto dātumicchatinābhītaḥ puruṣaḥ kaścitsamaye sthātumicchati

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम्नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम्

nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇamnāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam

नाघ्नतः कीर्तिरस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाःइन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत

nāghnataḥ kīrtirastīha na vittaṃ na punaḥ prajāḥindro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata

य एव देवा हन्तारस्ताँल्लोकोऽर्चयते भृशम्हन्ता रुद्रस्तथा स्कन्दः शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः

ya eva devā hantārastām̐lloko'rcayate bhṛśamhantā rudrastathā skandaḥ śakro'gnirvaruṇo yamaḥ

हन्ता कालस्तथा वायुर्मृत्युर्वैश्रवणो रविःवसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत

hantā kālastathā vāyurmṛtyurvaiśravaṇo raviḥvasavo marutaḥ sādhyā viśvedevāśca bhārata

एतान्देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाःन ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथंचन

etāndevānnamasyanti pratāpapraṇatā janāḥna brahmāṇaṃ na dhātāraṃ na pūṣāṇaṃ kathaṃcana

मध्यस्थान्सर्वभूतेषु दान्ताञ्शमपरायणान्यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्ताः सर्वकर्मसु

madhyasthānsarvabhūteṣu dāntāñśamaparāyaṇānyajante mānavāḥ kecitpraśāntāḥ sarvakarmasu

न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कंचिदहिंसयासत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति दुर्बलैर्बलवत्तराः

na hi paśyāmi jīvantaṃ loke kaṃcidahiṃsayāsattvaiḥ sattvāni jīvanti durbalairbalavattarāḥ

नकुलो मूषकानत्ति बिडालो नकुलं तथाबिडालमत्ति श्वा राजञ्श्वानं व्यालमृगस्तथा

nakulo mūṣakānatti biḍālo nakulaṃ tathābiḍālamatti śvā rājañśvānaṃ vyālamṛgastathā

तानत्ति पुरुषः सर्वान्पश्य धर्मो यथागतःप्राणस्यान्नमिदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत्

tānatti puruṣaḥ sarvānpaśya dharmo yathāgataḥprāṇasyānnamidaṃ sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca yat

विधानं देवविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यतियथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि

vidhānaṃ devavihitaṃ tatra vidvānna muhyatiyathā sṛṣṭo'si rājendra tathā bhavitumarhasi

विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनमुपाश्रिताःविना वधं न कुर्वन्ति तापसाः प्राणयापनम्

vinītakrodhaharṣā hi mandā vanamupāśritāḥvinā vadhaṃ na kurvanti tāpasāḥ prāṇayāpanam

उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां च फलेषु चन च कश्चिन्न तान्हन्ति किमन्यत्प्राणयापनात्

udake bahavaḥ prāṇāḥ pṛthivyāṃ ca phaleṣu cana ca kaścinna tānhanti kimanyatprāṇayāpanāt

सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित्पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात्स्कन्धपर्ययः

sūkṣmayonīni bhūtāni tarkagamyāni kānicitpakṣmaṇo'pi nipātena yeṣāṃ syātskandhaparyayaḥ

ग्रामान्निष्क्रम्य मुनयो विगतक्रोधमत्सराःवने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः

grāmānniṣkramya munayo vigatakrodhamatsarāḥvane kuṭumbadharmāṇo dṛśyante parimohitāḥ

भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान्पशून्मनुष्यास्तन्वते यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च

bhūmiṃ bhittvauṣadhīśchittvā vṛkṣādīnaṇḍajānpaśūnmanuṣyāstanvate yajñāṃste svargaṃ prāpnuvanti ca

दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाःकौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः

daṇḍanītyāṃ praṇītāyāṃ sarve sidhyantyupakramāḥkaunteya sarvabhūtānāṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ

दण्डश्चेन्न भवेल्लोके व्यनशिष्यन्निमाः प्रजाःशूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः

daṇḍaścenna bhavelloke vyanaśiṣyannimāḥ prajāḥśūle matsyānivāpakṣyandurbalānbalavattarāḥ

सत्यं चेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं; दण्डः प्रजा रक्षति साधु नीतःपश्याग्नयश्च प्रतिशाम्यन्त्यभीताः; संतर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति

satyaṃ cedaṃ brahmaṇā pūrvamuktaṃ; daṇḍaḥ prajā rakṣati sādhu nītaḥpaśyāgnayaśca pratiśāmyantyabhītāḥ; saṃtarjitā daṇḍabhayājjvalanti

अन्धं तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचनदण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी

andhaṃ tama ivedaṃ syānna prajñāyeta kiṃcanadaṇḍaścenna bhavelloke vibhajansādhvasādhunī

येऽपि संभिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाःतेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनोपनिपीडिताः

ye'pi saṃbhinnamaryādā nāstikā vedanindakāḥte'pi bhogāya kalpante daṇḍenopanipīḍitāḥ

सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरःदण्डस्य हि भयाद्भीतो भोगायेह प्रकल्पते

sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucirnaraḥdaṇḍasya hi bhayādbhīto bhogāyeha prakalpate

चातुर्वर्ण्याप्रमोहाय सुनीतनयनाय चदण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थावभिरक्षितुम्

cāturvarṇyāpramohāya sunītanayanāya cadaṇḍo vidhātrā vihito dharmārthāvabhirakṣitum

यदि दण्डान्न बिभ्येयुर्वयांसि श्वापदानि चअद्युः पशून्मनुष्यांश्च यज्ञार्थानि हवींषि च

yadi daṇḍānna bibhyeyurvayāṃsi śvāpadāni caadyuḥ paśūnmanuṣyāṃśca yajñārthāni havīṃṣi ca

न ब्रह्मचार्यधीयीत कल्याणी गौर्न दुह्यतेन कन्योद्वहनं गच्छेद्यदि दण्डो न पालयेत्

na brahmacāryadhīyīta kalyāṇī gaurna duhyatena kanyodvahanaṃ gacchedyadi daṇḍo na pālayet

विश्वलोपः प्रवर्तेत भिद्येरन्सर्वसेतवःममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत्

viśvalopaḥ pravarteta bhidyeransarvasetavaḥmamatvaṃ na prajānīyuryadi daṇḍo na pālayet

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाःविधिवद्दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालयेत्

na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyurakutobhayāḥvidhivaddakṣiṇāvanti yadi daṇḍo na pālayet

चरेयुर्नाश्रमे धर्मं यथोक्तं विधिमाश्रिताःन विद्यां प्राप्नुयात्कश्चिद्यदि दण्डो न पालयेत्

careyurnāśrame dharmaṃ yathoktaṃ vidhimāśritāḥna vidyāṃ prāpnuyātkaścidyadi daṇḍo na pālayet

न चोष्ट्रा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतरगर्दभाःयुक्ता वहेयुर्यानानि यदि दण्डो न पालयेत्

na coṣṭrā na balīvardā nāśvāśvataragardabhāḥyuktā vaheyuryānāni yadi daṇḍo na pālayet

न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न बालो जातु कर्हिचित्तिष्ठेत्पितृमते धर्मे यदि दण्डो न पालयेत्

na preṣyā vacanaṃ kuryurna bālo jātu karhicittiṣṭhetpitṛmate dharme yadi daṇḍo na pālayet

दण्डे स्थिताः प्रजाः सर्वा भयं दण्डं विदुर्बुधाःदण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽयं च प्रतिष्ठितः

daṇḍe sthitāḥ prajāḥ sarvā bhayaṃ daṇḍaṃ vidurbudhāḥdaṇḍe svargo manuṣyāṇāṃ loko'yaṃ ca pratiṣṭhitaḥ

न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वापि दृश्यतेयत्र दण्डः सुविहितश्चरत्यरिविनाशनः

na tatra kūṭaṃ pāpaṃ vā vañcanā vāpi dṛśyateyatra daṇḍaḥ suvihitaścaratyarivināśanaḥ

हविः श्वा प्रपिबेद्धृष्टो दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत्हरेत्काकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत्

haviḥ śvā prapibeddhṛṣṭo daṇḍaścennodyato bhavetharetkākaḥ puroḍāśaṃ yadi daṇḍo na pālayet

यदिदं धर्मतो राज्यं विहितं यद्यधर्मतःकार्यस्तत्र न शोको वै भुङ्क्ष्व भोगान्यजस्व च

yadidaṃ dharmato rājyaṃ vihitaṃ yadyadharmataḥkāryastatra na śoko vai bhuṅkṣva bhogānyajasva ca

सुखेन धर्मं श्रीमन्तश्चरन्ति शुचिवाससःसंवसन्तः प्रियैर्दारैर्भुञ्जानाश्चान्नमुत्तमम्

sukhena dharmaṃ śrīmantaścaranti śucivāsasaḥsaṃvasantaḥ priyairdārairbhuñjānāścānnamuttamam

अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयःस च दण्डे समायत्तः पश्य दण्डस्य गौरवम्

arthe sarve samārambhāḥ samāyattā na saṃśayaḥsa ca daṇḍe samāyattaḥ paśya daṇḍasya gauravam

लोकयात्रार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम्अहिंसा साधुहिंसेति श्रेयान्धर्मपरिग्रहः

lokayātrārthameveha dharmapravacanaṃ kṛtamahiṃsā sādhuhiṃseti śreyāndharmaparigrahaḥ

नात्यन्तगुणवान्कश्चिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणःउभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्वसाधु च

nātyantaguṇavānkaścinna cāpyatyantanirguṇaḥubhayaṃ sarvakāryeṣu dṛśyate sādhvasādhu ca

पशूनां वृषणं छित्त्वा ततो भिन्दन्ति नस्तकान्कृषन्ति बहवो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च

paśūnāṃ vṛṣaṇaṃ chittvā tato bhindanti nastakānkṛṣanti bahavo bhārānbadhnanti damayanti ca

एवं पर्याकुले लोके विपथे जर्जरीकृतेतैस्तैर्न्यायैर्महाराज पुराणं धर्ममाचर

evaṃ paryākule loke vipathe jarjarīkṛtetaistairnyāyairmahārāja purāṇaṃ dharmamācara

यज देहि प्रजा रक्ष धर्मं समनुपालयअमित्राञ्जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय

yaja dehi prajā rakṣa dharmaṃ samanupālayaamitrāñjahi kaunteya mitrāṇi paripālaya

मा च ते निघ्नतः शत्रून्मन्युर्भवतु भारतन तत्र किल्बिषं किंचित्कर्तुर्भवति भारत

mā ca te nighnataḥ śatrūnmanyurbhavatu bhāratana tatra kilbiṣaṃ kiṃcitkarturbhavati bhārata

आततायी हि यो हन्यादाततायिनमागतम्न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति

ātatāyī hi yo hanyādātatāyinamāgatamna tena bhrūṇahā sa syānmanyustaṃ manyumṛcchati

अवध्यः सर्वभूतानामन्तरात्मा न संशयःअवध्ये चात्मनि कथं वध्यो भवति केनचित्

avadhyaḥ sarvabhūtānāmantarātmā na saṃśayaḥavadhye cātmani kathaṃ vadhyo bhavati kenacit

यथा हि पुरुषः शालां पुनः संप्रविशेन्नवाम्एवं जीवः शरीराणि तानि तानि प्रपद्यते

yathā hi puruṣaḥ śālāṃ punaḥ saṃpraviśennavāmevaṃ jīvaḥ śarīrāṇi tāni tāni prapadyate

देहान्पुराणानुत्सृज्य नवान्संप्रतिपद्यतेएवं मृत्युमुखं प्राहुर्ये जनास्तत्त्वदर्शिनः

dehānpurāṇānutsṛjya navānsaṃpratipadyateevaṃ mṛtyumukhaṃ prāhurye janāstattvadarśinaḥ