Parva.Adhyaya 12.151

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमुक्त्वा तु राजेन्द्र शल्मलिं ब्रह्मवित्तमःनारदः पवने सर्वं शल्मलेर्वाक्यमब्रवीत्

evamuktvā tu rājendra śalmaliṃ brahmavittamaḥnāradaḥ pavane sarvaṃ śalmalervākyamabravīt

हिमवत्पृष्ठजः कश्चिच्छल्मलिः परिवारवान्बृहन्मूलो बृहच्छाखः स त्वां वायोऽवमन्यते

himavatpṛṣṭhajaḥ kaścicchalmaliḥ parivāravānbṛhanmūlo bṛhacchākhaḥ sa tvāṃ vāyo'vamanyate

बहून्याक्षेपयुक्तानि त्वामाह वचनानि सःन युक्तानि मया वायो तानि वक्तुं त्वयि प्रभो

bahūnyākṣepayuktāni tvāmāha vacanāni saḥna yuktāni mayā vāyo tāni vaktuṃ tvayi prabho

जानामि त्वामहं वायो सर्वप्राणभृतां वरम्वरिष्ठं च गरिष्ठं च क्रोधे वैवस्वतं यथा

jānāmi tvāmahaṃ vāyo sarvaprāṇabhṛtāṃ varamvariṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca krodhe vaivasvataṃ yathā

एवं तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समीरणःशल्मलिं तमुपागम्य क्रुद्धो वचनमब्रवीत्

evaṃ tu vacanaṃ śrutvā nāradasya samīraṇaḥśalmaliṃ tamupāgamya kruddho vacanamabravīt

शल्मले नारदे यत्तत्त्वयोक्तं मद्विगर्हणम्अहं वायुः प्रभावं ते दर्शयाम्यात्मनो बलम्

śalmale nārade yattattvayoktaṃ madvigarhaṇamahaṃ vāyuḥ prabhāvaṃ te darśayāmyātmano balam

नाहं त्वा नाभिजानामि विदितश्चासि मे द्रुमपितामहः प्रजासर्गे त्वयि विश्रान्तवान्प्रभुः

nāhaṃ tvā nābhijānāmi viditaścāsi me drumapitāmahaḥ prajāsarge tvayi viśrāntavānprabhuḥ

तस्य विश्रमणादेव प्रसादो यः कृतस्तवरक्ष्यसे तेन दुर्बुद्धे नात्मवीर्याद्द्रुमाधम

tasya viśramaṇādeva prasādo yaḥ kṛtastavarakṣyase tena durbuddhe nātmavīryāddrumādhama

यन्मा त्वमवजानीषे यथान्यं प्राकृतं तथादर्शयाम्येष आत्मानं यथा मामवभोत्स्यसे

yanmā tvamavajānīṣe yathānyaṃ prākṛtaṃ tathādarśayāmyeṣa ātmānaṃ yathā māmavabhotsyase

एवमुक्तस्ततः प्राह शल्मलिः प्रहसन्निवपवन त्वं वने क्रुद्धो दर्शयात्मानमात्मना

evamuktastataḥ prāha śalmaliḥ prahasannivapavana tvaṃ vane kruddho darśayātmānamātmanā

मयि वै त्यज्यतां क्रोधः किं मे क्रुद्धः करिष्यसिन ते बिभेमि पवन यद्यपि त्वं स्वयंप्रभुः

mayi vai tyajyatāṃ krodhaḥ kiṃ me kruddhaḥ kariṣyasina te bibhemi pavana yadyapi tvaṃ svayaṃprabhuḥ

इत्येवमुक्तः पवनः श्व इत्येवाब्रवीद्वचःदर्शयिष्यामि ते तेजस्ततो रात्रिरुपागमत्

ityevamuktaḥ pavanaḥ śva ityevābravīdvacaḥdarśayiṣyāmi te tejastato rātrirupāgamat

अथ निश्चित्य मनसा शल्मलिर्वातकारितम्पश्यमानस्तदात्मानमसमं मातरिश्वनः

atha niścitya manasā śalmalirvātakāritampaśyamānastadātmānamasamaṃ mātariśvanaḥ

नारदे यन्मया प्रोक्तं पवनं प्रति तन्मृषाअसमर्थो ह्यहं वायोर्बलेन बलवान्हि सः

nārade yanmayā proktaṃ pavanaṃ prati tanmṛṣāasamartho hyahaṃ vāyorbalena balavānhi saḥ

मारुतो बलवान्नित्यं यथैनं नारदोऽब्रवीत्अहं हि दुर्बलोऽन्येभ्यो वृक्षेभ्यो नात्र संशयः

māruto balavānnityaṃ yathainaṃ nārado'bravītahaṃ hi durbalo'nyebhyo vṛkṣebhyo nātra saṃśayaḥ

किं तु बुद्ध्या समो नास्ति मम कश्चिद्वनस्पतिःतदहं बुद्धिमास्थाय भयं मोक्ष्ये समीरणात्

kiṃ tu buddhyā samo nāsti mama kaścidvanaspatiḥtadahaṃ buddhimāsthāya bhayaṃ mokṣye samīraṇāt

यदि तां बुद्धिमास्थाय चरेयुः पर्णिनो वनेअरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात्पवनान्नात्र संशयः

yadi tāṃ buddhimāsthāya careyuḥ parṇino vaneariṣṭāḥ syuḥ sadā kruddhātpavanānnātra saṃśayaḥ

तेऽत्र बाला न जानन्ति यथा नैनान्समीरणःसमीरयेत संक्रुद्धो यथा जानाम्यहं तथा

te'tra bālā na jānanti yathā nainānsamīraṇaḥsamīrayeta saṃkruddho yathā jānāmyahaṃ tathā

ततो निश्चित्य मनसा शल्मलिः क्षुभितस्तदाशाखाः स्कन्धान्प्रशाखाश्च स्वयमेव व्यशातयत्

tato niścitya manasā śalmaliḥ kṣubhitastadāśākhāḥ skandhānpraśākhāśca svayameva vyaśātayat

स परित्यज्य शाखाश्च पत्राणि कुसुमानि चप्रभाते वायुमायान्तं प्रत्यैक्षत वनस्पतिः

sa parityajya śākhāśca patrāṇi kusumāni caprabhāte vāyumāyāntaṃ pratyaikṣata vanaspatiḥ

ततः क्रुद्धः श्वसन्वायुः पातयन्वै महाद्रुमान्आजगामाथ तं देशं स्थितो यत्र स शल्मलिः

tataḥ kruddhaḥ śvasanvāyuḥ pātayanvai mahādrumānājagāmātha taṃ deśaṃ sthito yatra sa śalmaliḥ

तं हीनपर्णं पतिताग्रशाखं; विशीर्णपुष्पं प्रसमीक्ष्य वायुःउवाच वाक्यं स्मयमान एनं; मुदा युतं शल्मलिं रुग्णशाखम्

taṃ hīnaparṇaṃ patitāgraśākhaṃ; viśīrṇapuṣpaṃ prasamīkṣya vāyuḥuvāca vākyaṃ smayamāna enaṃ; mudā yutaṃ śalmaliṃ rugṇaśākham

अहमप्येवमेव त्वां कुर्वाणः शल्मले रुषाआत्मना यत्कृतं कृत्स्नं शाखानामपकर्षणम्

ahamapyevameva tvāṃ kurvāṇaḥ śalmale ruṣāātmanā yatkṛtaṃ kṛtsnaṃ śākhānāmapakarṣaṇam

हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं शीर्णाङ्कुरपलाशवान्आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगोऽभवः

hīnapuṣpāgraśākhastvaṃ śīrṇāṅkurapalāśavānātmadurmantriteneha madvīryavaśago'bhavaḥ

एतच्छ्रुत्वा वचो वायोः शल्मलिर्व्रीडितस्तदाअतप्यत वचः स्मृत्वा नारदो यत्तदाब्रवीत्

etacchrutvā vaco vāyoḥ śalmalirvrīḍitastadāatapyata vacaḥ smṛtvā nārado yattadābravīt

एवं यो राजशार्दूल दुर्बलः सन्बलीयसावैरमासज्जते बालस्तप्यते शल्मलिर्यथा

evaṃ yo rājaśārdūla durbalaḥ sanbalīyasāvairamāsajjate bālastapyate śalmaliryathā

तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैःशोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शल्मलिस्तथा

tasmādvairaṃ na kurvīta durbalo balavattaraiḥśoceddhi vairaṃ kurvāṇo yathā vai śalmalistathā

न हि वैरं महात्मानो विवृण्वन्त्यपकारिषुशनैः शनैर्महाराज दर्शयन्ति स्म ते बलम्

na hi vairaṃ mahātmāno vivṛṇvantyapakāriṣuśanaiḥ śanairmahārāja darśayanti sma te balam

वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर्बुद्धिजीविनाबुद्धिर्बुद्धिमतो याति तूलेष्विव हुताशनः

vairaṃ na kurvīta naro durbuddhirbuddhijīvinābuddhirbuddhimato yāti tūleṣviva hutāśanaḥ

न हि बुद्ध्या समं किंचिद्विद्यते पुरुषे नृपतथा बलेन राजेन्द्र न समोऽस्तीति चिन्तयेत्

na hi buddhyā samaṃ kiṃcidvidyate puruṣe nṛpatathā balena rājendra na samo'stīti cintayet

तस्मात्क्षमेत बालाय जडाय बधिराय चबलाधिकाय राजेन्द्र तद्दृष्टं त्वयि शत्रुहन्

tasmātkṣameta bālāya jaḍāya badhirāya cabalādhikāya rājendra taddṛṣṭaṃ tvayi śatruhan

अक्षौहिण्यो दशैका च सप्त चैव महाद्युतेबलेन न समा राजन्नर्जुनस्य महात्मनः

akṣauhiṇyo daśaikā ca sapta caiva mahādyutebalena na samā rājannarjunasya mahātmanaḥ

हतास्ताश्चैव भग्नाश्च पाण्डवेन यशस्विनाचरता बलमास्थाय पाकशासनिना मृधे

hatāstāścaiva bhagnāśca pāṇḍavena yaśasvinācaratā balamāsthāya pākaśāsaninā mṛdhe

उक्तास्ते राजधर्माश्च आपद्धर्माश्च भारतविस्तरेण महाराज किं भूयः प्रब्रवीमि ते

uktāste rājadharmāśca āpaddharmāśca bhāratavistareṇa mahārāja kiṃ bhūyaḥ prabravīmi te