Parva.Adhyaya 12.152

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पापस्य यदधिष्ठानं यतः पापं प्रवर्ततेएतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ

pāpasya yadadhiṣṭhānaṃ yataḥ pāpaṃ pravartateetadicchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

पापस्य यदधिष्ठानं तच्छृणुष्व नराधिपएको लोभो महाग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते

pāpasya yadadhiṣṭhānaṃ tacchṛṇuṣva narādhipaeko lobho mahāgrāho lobhātpāpaṃ pravartate

अतः पापमधर्मश्च तथा दुःखमनुत्तमम्निकृत्या मूलमेतद्धि येन पापकृतो जनाः

ataḥ pāpamadharmaśca tathā duḥkhamanuttamamnikṛtyā mūlametaddhi yena pāpakṛto janāḥ

लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्ततेलोभान्मोहश्च माया च मानस्तम्भः परासुता

lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhātkāmaḥ pravartatelobhānmohaśca māyā ca mānastambhaḥ parāsutā

अक्षमा ह्रीपरित्यागः श्रीनाशो धर्मसंक्षयःअभिध्याप्रज्ञता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते

akṣamā hrīparityāgaḥ śrīnāśo dharmasaṃkṣayaḥabhidhyāprajñatā caiva sarvaṃ lobhātpravartate

अन्यायश्चावितर्कश्च विकर्मसु च याः क्रियाःकूटविद्यादयश्चैव रूपैश्वर्यमदस्तथा

anyāyaścāvitarkaśca vikarmasu ca yāḥ kriyāḥkūṭavidyādayaścaiva rūpaiśvaryamadastathā

सर्वभूतेष्वविश्वासः सर्वभूतेष्वनार्जवम्सर्वभूतेष्वभिद्रोहः सर्वभूतेष्वयुक्तताहरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम्

sarvabhūteṣvaviśvāsaḥ sarvabhūteṣvanārjavamsarvabhūteṣvabhidrohaḥ sarvabhūteṣvayuktatāharaṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam

वाग्वेगो मानसो वेगो निन्दावेगस्तथैव चउपस्थोदरयोर्वेगो मृत्युवेगश्च दारुणः

vāgvego mānaso vego nindāvegastathaiva caupasthodarayorvego mṛtyuvegaśca dāruṇaḥ

ईर्ष्यावेगश्च बलवान्मिथ्यावेगश्च दुस्त्यजःरसवेगश्च दुर्वारः श्रोत्रवेगश्च दुःसहः

īrṣyāvegaśca balavānmithyāvegaśca dustyajaḥrasavegaśca durvāraḥ śrotravegaśca duḥsahaḥ

कुत्सा विकत्था मात्सर्यं पापं दुष्करकारितासाहसानां च सर्वेषामकार्याणां क्रियास्तथा

kutsā vikatthā mātsaryaṃ pāpaṃ duṣkarakāritāsāhasānāṃ ca sarveṣāmakāryāṇāṃ kriyāstathā

जातौ बाल्येऽथ कौमारे यौवने चापि मानवःन संत्यजत्यात्मकर्म यन्न जीर्यति जीर्यतः

jātau bālye'tha kaumāre yauvane cāpi mānavaḥna saṃtyajatyātmakarma yanna jīryati jīryataḥ

यो न पूरयितुं शक्यो लोभः प्राप्त्या कुरूद्वहनित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधिःन प्रहृष्यति लाभैर्यो यश्च कामैर्न तृप्यति

yo na pūrayituṃ śakyo lobhaḥ prāptyā kurūdvahanityaṃ gambhīratoyābhirāpagābhirivodadhiḥna prahṛṣyati lābhairyo yaśca kāmairna tṛpyati

यो न देवैर्न गन्धर्वैर्नासुरैर्न महोरगैःज्ञायते नृप तत्त्वेन सर्वैर्भूतगणैस्तथास लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना

yo na devairna gandharvairnāsurairna mahoragaiḥjñāyate nṛpa tattvena sarvairbhūtagaṇaistathāsa lobhaḥ saha mohena vijetavyo jitātmanā

दम्भो द्रोहश्च निन्दा च पैशुन्यं मत्सरस्तथाभवन्त्येतानि कौरव्य लुब्धानामकृतात्मनाम्

dambho drohaśca nindā ca paiśunyaṃ matsarastathābhavantyetāni kauravya lubdhānāmakṛtātmanām

सुमहान्त्यपि शास्त्राणि धारयन्ति बहुश्रुताःछेत्तारः संशयानां च क्लिश्यन्तीहाल्पबुद्धयः

sumahāntyapi śāstrāṇi dhārayanti bahuśrutāḥchettāraḥ saṃśayānāṃ ca kliśyantīhālpabuddhayaḥ

द्वेषक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताःअन्तःक्षुरा वाङ्मधुराः कूपाश्छन्नास्तृणैरिवधर्मवैतंसिकाः क्षुद्रा मुष्णन्ति ध्वजिनो जगत्

dveṣakrodhaprasaktāśca śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥantaḥkṣurā vāṅmadhurāḥ kūpāśchannāstṛṇairivadharmavaitaṃsikāḥ kṣudrā muṣṇanti dhvajino jagat

कुर्वते च बहून्मार्गांस्तांस्तान्हेतुबलाश्रिताःसर्वं मार्गं विलुम्पन्ति लोभाज्ञानेषु निष्ठिताः

kurvate ca bahūnmārgāṃstāṃstānhetubalāśritāḥsarvaṃ mārgaṃ vilumpanti lobhājñāneṣu niṣṭhitāḥ

धर्मस्याह्रियमाणस्य लोभग्रस्तैर्दुरात्मभिःया या विक्रियते संस्था ततः साभिप्रपद्यते

dharmasyāhriyamāṇasya lobhagrastairdurātmabhiḥyā yā vikriyate saṃsthā tataḥ sābhiprapadyate

दर्पः क्रोधो मदः स्वप्नो हर्षः शोकोऽतिमानितातत एव हि कौरव्य दृश्यन्ते लुब्धबुद्धिषुएतानशिष्टान्बुध्यस्व नित्यं लोभसमन्वितान्

darpaḥ krodho madaḥ svapno harṣaḥ śoko'timānitātata eva hi kauravya dṛśyante lubdhabuddhiṣuetānaśiṣṭānbudhyasva nityaṃ lobhasamanvitān

शिष्टांस्तु परिपृच्छेथा यान्वक्ष्यामि शुचिव्रतान्येषु वृत्तिभयं नास्ति परलोकभयं न च

śiṣṭāṃstu paripṛcchethā yānvakṣyāmi śucivratānyeṣu vṛttibhayaṃ nāsti paralokabhayaṃ na ca

नामिषेषु प्रसङ्गोऽस्ति न प्रियेष्वप्रियेषु चशिष्टाचारः प्रियो येषु दमो येषु प्रतिष्ठितः

nāmiṣeṣu prasaṅgo'sti na priyeṣvapriyeṣu caśiṣṭācāraḥ priyo yeṣu damo yeṣu pratiṣṭhitaḥ

सुखं दुःखं परं येषां सत्यं येषां परायणम्दातारो न गृहीतारो दयावन्तस्तथैव च

sukhaṃ duḥkhaṃ paraṃ yeṣāṃ satyaṃ yeṣāṃ parāyaṇamdātāro na gṛhītāro dayāvantastathaiva ca

पितृदेवातिथेयाश्च नित्योद्युक्तास्तथैव चसर्वोपकारिणो धीराः सर्वधर्मानुपालकाः

pitṛdevātitheyāśca nityodyuktāstathaiva casarvopakāriṇo dhīrāḥ sarvadharmānupālakāḥ

सर्वभूतहिताश्चैव सर्वदेयाश्च भारतन ते चालयितुं शक्या धर्मव्यापारपारगाः

sarvabhūtahitāścaiva sarvadeyāśca bhāratana te cālayituṃ śakyā dharmavyāpārapāragāḥ

न तेषां भिद्यते वृत्तं यत्पुरा साधुभिः कृतम्न त्रासिनो न चपला न रौद्राः सत्पथे स्थिताः

na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yatpurā sādhubhiḥ kṛtamna trāsino na capalā na raudrāḥ satpathe sthitāḥ

ते सेव्याः साधुभिर्नित्यं येष्वहिंसा प्रतिष्ठिताकामक्रोधव्यपेता ये निर्ममा निरहंकृताःसुव्रताः स्थिरमर्यादास्तानुपास्स्व च पृच्छ च

te sevyāḥ sādhubhirnityaṃ yeṣvahiṃsā pratiṣṭhitākāmakrodhavyapetā ye nirmamā nirahaṃkṛtāḥsuvratāḥ sthiramaryādāstānupāssva ca pṛccha ca

न गवार्थं यशोर्थं वा धर्मस्तेषां युधिष्ठिरअवश्यकार्य इत्येव शरीरस्य क्रियास्तथा

na gavārthaṃ yaśorthaṃ vā dharmasteṣāṃ yudhiṣṭhiraavaśyakārya ityeva śarīrasya kriyāstathā

न भयं क्रोधचापल्यं न शोकस्तेषु विद्यतेन धर्मध्वजिनश्चैव न गुह्यं किंचिदास्थिताः

na bhayaṃ krodhacāpalyaṃ na śokasteṣu vidyatena dharmadhvajinaścaiva na guhyaṃ kiṃcidāsthitāḥ

येष्वलोभस्तथामोहो ये च सत्यार्जवे रताःतेषु कौन्तेय रज्येथा येष्वतन्द्रीकृतं मनः

yeṣvalobhastathāmoho ye ca satyārjave ratāḥteṣu kaunteya rajyethā yeṣvatandrīkṛtaṃ manaḥ

ये न हृष्यन्ति लाभेषु नालाभेषु व्यथन्ति चनिर्ममा निरहंकाराः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

ye na hṛṣyanti lābheṣu nālābheṣu vyathanti canirmamā nirahaṃkārāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ

लाभालाभौ सुखदुःखे च तात; प्रियाप्रिये मरणं जीवितं चसमानि येषां स्थिरविक्रमाणां; बुद्धात्मनां सत्त्वमवस्थितानाम्

lābhālābhau sukhaduḥkhe ca tāta; priyāpriye maraṇaṃ jīvitaṃ casamāni yeṣāṃ sthiravikramāṇāṃ; buddhātmanāṃ sattvamavasthitānām

सुखप्रियैस्तान्सुमहाप्रतापा;न्यत्तोऽप्रमत्तश्च समर्थयेथाःदैवात्सर्वे गुणवन्तो भवन्ति; शुभाशुभा वाक्प्रलापा यथैव

sukhapriyaistānsumahāpratāpā;nyatto'pramattaśca samarthayethāḥdaivātsarve guṇavanto bhavanti; śubhāśubhā vākpralāpā yathaiva