Parva.Adhyaya 12.154

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

स्वाध्यायकृतयत्नस्य ब्राह्मणस्य पितामहधर्मकामस्य धर्मात्मन्किं नु श्रेय इहोच्यते

svādhyāyakṛtayatnasya brāhmaṇasya pitāmahadharmakāmasya dharmātmankiṃ nu śreya ihocyate

बहुधादर्शने लोके श्रेयो यदिह मन्यसेअस्मिँल्लोके परे चैव तन्मे ब्रूहि पितामह

bahudhādarśane loke śreyo yadiha manyaseasmim̐lloke pare caiva tanme brūhi pitāmaha

महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारतकिं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम्

mahānayaṃ dharmapatho bahuśākhaśca bhāratakiṃ svideveha dharmāṇāmanuṣṭheyatamaṃ matam

धर्मस्य महतो राजन्बहुशाखस्य तत्त्वतःयन्मूलं परमं तात तत्सर्वं ब्रूह्यतन्द्रितः

dharmasya mahato rājanbahuśākhasya tattvataḥyanmūlaṃ paramaṃ tāta tatsarvaṃ brūhyatandritaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

हन्त ते कथयिष्यामि येन श्रेयः प्रपत्स्यसेपीत्वामृतमिव प्राज्ञो ज्ञानतृप्तो भविष्यसि

hanta te kathayiṣyāmi yena śreyaḥ prapatsyasepītvāmṛtamiva prājño jñānatṛpto bhaviṣyasi

धर्मस्य विधयो नैके ते ते प्रोक्ता महर्षिभिःस्वं स्वं विज्ञानमाश्रित्य दमस्तेषां परायणम्

dharmasya vidhayo naike te te proktā maharṣibhiḥsvaṃ svaṃ vijñānamāśritya damasteṣāṃ parāyaṇam

दमं निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चयदर्शिनःब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः

damaṃ niḥśreyasaṃ prāhurvṛddhā niścayadarśinaḥbrāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ

नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपलभ्यतेदमो दानं तथा यज्ञानधीतं चातिवर्तते

nādāntasya kriyāsiddhiryathāvadupalabhyatedamo dānaṃ tathā yajñānadhītaṃ cātivartate

दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं च दमः परम्विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषो विन्दते महत्

damastejo vardhayati pavitraṃ ca damaḥ paramvipāpmā tejasā yuktaḥ puruṣo vindate mahat

दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लोकेषु शुश्रुमदमो हि परमो लोके प्रशस्तः सर्वधर्मिणाम्

damena sadṛśaṃ dharmaṃ nānyaṃ lokeṣu śuśrumadamo hi paramo loke praśastaḥ sarvadharmiṇām

प्रेत्य चापि मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम्दमेन हि समायुक्तो महान्तं धर्ममश्नुते

pretya cāpi manuṣyendra paramaṃ vindate sukhamdamena hi samāyukto mahāntaṃ dharmamaśnute

सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यतेसुखं पर्येति लोकांश्च मनश्चास्य प्रसीदति

sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyatesukhaṃ paryeti lokāṃśca manaścāsya prasīdati

अदान्तः पुरुषः क्लेशमभीक्ष्णं प्रतिपद्यतेअनर्थांश्च बहूनन्यान्प्रसृजत्यात्मदोषजान्

adāntaḥ puruṣaḥ kleśamabhīkṣṇaṃ pratipadyateanarthāṃśca bahūnanyānprasṛjatyātmadoṣajān

आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम्तस्य लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः

āśrameṣu caturṣvāhurdamamevottamaṃ vratamtasya liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ

क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम्इन्द्रियावजयो दाक्ष्यं मार्दवं ह्रीरचापलम्

kṣamā dhṛtirahiṃsā ca samatā satyamārjavamindriyāvajayo dākṣyaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam

अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः प्रियवादिताअविवित्सानसूया चाप्येषां समुदयो दमः

akārpaṇyamasaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ priyavāditāavivitsānasūyā cāpyeṣāṃ samudayo damaḥ

गुरुपूजा च कौरव्य दया भूतेष्वपैशुनम्जनवादोऽमृषावादः स्तुतिनिन्दाविवर्जनम्

gurupūjā ca kauravya dayā bhūteṣvapaiśunamjanavādo'mṛṣāvādaḥ stutinindāvivarjanam

कामः क्रोधश्च लोभश्च दर्पः स्तम्भो विकत्थनम्मोह ईर्ष्यावमानश्चेत्येतद्दान्तो न सेवते

kāmaḥ krodhaśca lobhaśca darpaḥ stambho vikatthanammoha īrṣyāvamānaścetyetaddānto na sevate

अनिन्दितो ह्यकामात्माथाल्पेच्छोऽथानसूयकःसमुद्रकल्पः स नरो न कदाचन पूर्यते

anindito hyakāmātmāthālpeccho'thānasūyakaḥsamudrakalpaḥ sa naro na kadācana pūryate

अहं त्वयि मम त्वं च मयि ते तेषु चाप्यहम्पूर्वसंबन्धिसंयोगान्नैतद्दान्तो निषेवते

ahaṃ tvayi mama tvaṃ ca mayi te teṣu cāpyahampūrvasaṃbandhisaṃyogānnaitaddānto niṣevate

सर्वा ग्राम्यास्तथारण्या याश्च लोके प्रवृत्तयःनिन्दां चैव प्रशंसां च यो नाश्रयति मुच्यते

sarvā grāmyāstathāraṇyā yāśca loke pravṛttayaḥnindāṃ caiva praśaṃsāṃ ca yo nāśrayati mucyate

मैत्रोऽथ शीलसंपन्नः सुसहायपरश्च यःमुक्तश्च विविधैः सङ्गैस्तस्य प्रेत्य महत्फलम्

maitro'tha śīlasaṃpannaḥ susahāyaparaśca yaḥmuktaśca vividhaiḥ saṅgaistasya pretya mahatphalam

सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्मात्मविद्बुधःप्राप्येह लोके सत्कारं सुगतिं प्रतिपद्यते

suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavidbudhaḥprāpyeha loke satkāraṃ sugatiṃ pratipadyate

कर्म यच्छुभमेवेह सद्भिराचरितं च यत्तदेव ज्ञानयुक्तस्य मुनेर्धर्मो न हीयते

karma yacchubhameveha sadbhirācaritaṃ ca yattadeva jñānayuktasya munerdharmo na hīyate

निष्क्रम्य वनमास्थाय ज्ञानयुक्तो जितेन्द्रियःकालाकाङ्क्षी चरन्नेवं ब्रह्मभूयाय कल्पते

niṣkramya vanamāsthāya jñānayukto jitendriyaḥkālākāṅkṣī carannevaṃ brahmabhūyāya kalpate

अभयं यस्य भूतेभ्यो भूतानामभयं यतःतस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन

abhayaṃ yasya bhūtebhyo bhūtānāmabhayaṃ yataḥtasya dehādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana

अवाचिनोति कर्माणि न च संप्रचिनोति हसमः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायणगतिश्चरेत्

avācinoti karmāṇi na ca saṃpracinoti hasamaḥ sarveṣu bhūteṣu maitrāyaṇagatiścaret

शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वायथा गतिर्न दृश्येत तथा तस्य न संशयः

śakunīnāmivākāśe jale vāricarasya vāyathā gatirna dṛśyeta tathā tasya na saṃśayaḥ

गृहानुत्सृज्य यो राजन्मोक्षमेवाभिपद्यतेलोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः

gṛhānutsṛjya yo rājanmokṣamevābhipadyatelokāstejomayāstasya kalpante śāśvatīḥ samāḥ

संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत्तपःसंन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह

saṃnyasya sarvakarmāṇi saṃnyasya vidhivattapaḥsaṃnyasya vividhā vidyāḥ sarvaṃ saṃnyasya caiva ha

कामेषु चाप्यनावृत्तः प्रसन्नात्मात्मविच्छुचिःप्राप्येह लोके सत्कारं स्वर्गं समभिपद्यते

kāmeṣu cāpyanāvṛttaḥ prasannātmātmavicchuciḥprāpyeha loke satkāraṃ svargaṃ samabhipadyate

यच्च पैतामहं स्थानं ब्रह्मराशिसमुद्भवम्गुहायां पिहितं नित्यं तद्दमेनाभिपद्यते

yacca paitāmahaṃ sthānaṃ brahmarāśisamudbhavamguhāyāṃ pihitaṃ nityaṃ taddamenābhipadyate

ज्ञानारामस्य बुद्धस्य सर्वभूताविरोधिनःनावृत्तिभयमस्तीह परलोके भयं कुतः

jñānārāmasya buddhasya sarvabhūtāvirodhinaḥnāvṛttibhayamastīha paraloke bhayaṃ kutaḥ

एक एव दमे दोषो द्वितीयो नोपपद्यतेयदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः

eka eva dame doṣo dvitīyo nopapadyateyadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ

एतस्य तु महाप्राज्ञ दोषस्य सुमहान्गुणःक्षमायां विपुला लोकाः सुलभा हि सहिष्णुना

etasya tu mahāprājña doṣasya sumahānguṇaḥkṣamāyāṃ vipulā lokāḥ sulabhā hi sahiṣṇunā

दान्तस्य किमरण्येन तथादान्तस्य भारतयत्रैव हि वसेद्दान्तस्तदरण्यं स आश्रमः

dāntasya kimaraṇyena tathādāntasya bhāratayatraiva hi vaseddāntastadaraṇyaṃ sa āśramaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एतद्भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरःअमृतेनेव संतृप्तः प्रहृष्टः समपद्यत

etadbhīṣmasya vacanaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥamṛteneva saṃtṛptaḥ prahṛṣṭaḥ samapadyata

पुनश्च परिपप्रच्छ भीष्मं धर्मभृतां वरम्तपः प्रति स चोवाच तस्मै सर्वं कुरूद्वह

punaśca paripapraccha bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varamtapaḥ prati sa covāca tasmai sarvaṃ kurūdvaha