Parva.Adhyaya 12.171

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम्धनतृष्णाभिभूतश्च किं कुर्वन्सुखमाप्नुयात्

īhamānaḥ samārambhānyadi nāsādayeddhanamdhanatṛṣṇābhibhūtaśca kiṃ kurvansukhamāpnuyāt

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

सर्वसाम्यमनायासः सत्यवाक्यं च भारतनिर्वेदश्चाविवित्सा च यस्य स्यात्स सुखी नरः

sarvasāmyamanāyāsaḥ satyavākyaṃ ca bhāratanirvedaścāvivitsā ca yasya syātsa sukhī naraḥ

एतान्येव पदान्याहुः पञ्च वृद्धाः प्रशान्तयेएष स्वर्गश्च धर्मश्च सुखं चानुत्तमं सताम्

etānyeva padānyāhuḥ pañca vṛddhāḥ praśāntayeeṣa svargaśca dharmaśca sukhaṃ cānuttamaṃ satām

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्निर्वेदान्मङ्किना गीतं तन्निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamnirvedānmaṅkinā gītaṃ tannibodha yudhiṣṭhira

ईहमानो धनं मङ्किर्भग्नेहश्च पुनः पुनःकेनचिद्धनशेषेण क्रीतवान्दम्यगोयुगम्

īhamāno dhanaṃ maṅkirbhagnehaśca punaḥ punaḥkenaciddhanaśeṣeṇa krītavāndamyagoyugam

सुसंबद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौआसीनमुष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम्

susaṃbaddhau tu tau damyau damanāyābhiniḥsṛtauāsīnamuṣṭraṃ madhyena sahasaivābhyadhāvatām

तयोः संप्राप्तयोरुष्ट्रः स्कन्धदेशममर्षणःउत्थायोत्क्षिप्य तौ दम्यौ प्रससार महाजवः

tayoḥ saṃprāptayoruṣṭraḥ skandhadeśamamarṣaṇaḥutthāyotkṣipya tau damyau prasasāra mahājavaḥ

ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्ट्रेण प्रमाथिनाम्रियमाणौ च संप्रेक्ष्य मङ्किस्तत्राब्रवीदिदम्

hriyamāṇau tu tau damyau tenoṣṭreṇa pramāthināmriyamāṇau ca saṃprekṣya maṅkistatrābravīdidam

न चैवाविहितं शक्यं दक्षेणापीहितुं धनम्युक्तेन श्रद्धया सम्यगीहां समनुतिष्ठता

na caivāvihitaṃ śakyaṃ dakṣeṇāpīhituṃ dhanamyuktena śraddhayā samyagīhāṃ samanutiṣṭhatā

कृतस्य पूर्वं चानर्थैर्युक्तस्याप्यनुतिष्ठतःइमं पश्यत संगत्या मम दैवमुपप्लवम्

kṛtasya pūrvaṃ cānarthairyuktasyāpyanutiṣṭhataḥimaṃ paśyata saṃgatyā mama daivamupaplavam

उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणेव गच्छतिउत्क्षिप्य काकतालीयमुन्माथेनेव जम्बुकः

udyamyodyamya me damyau viṣameṇeva gacchatiutkṣipya kākatālīyamunmātheneva jambukaḥ

मणी वोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियौ वत्सतरौ ममशुद्धं हि दैवमेवेदमतो नैवास्ति पौरुषम्

maṇī voṣṭrasya lambete priyau vatsatarau mamaśuddhaṃ hi daivamevedamato naivāsti pauruṣam

यदि वाप्युपपद्येत पौरुषं नाम कर्हिचित्अन्विष्यमाणं तदपि दैवमेवावतिष्ठते

yadi vāpyupapadyeta pauruṣaṃ nāma karhicitanviṣyamāṇaṃ tadapi daivamevāvatiṣṭhate

तस्मान्निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखमीप्सतासुखं स्वपिति निर्विण्णो निराशश्चार्थसाधने

tasmānnirveda eveha gantavyaḥ sukhamīpsatāsukhaṃ svapiti nirviṇṇo nirāśaścārthasādhane

अहो सम्यक्शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यताप्रतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात्

aho samyakśukenoktaṃ sarvataḥ parimucyatāpratiṣṭhatā mahāraṇyaṃ janakasya niveśanāt

यः कामान्प्राप्नुयात्सर्वान्यश्चैनान्केवलांस्त्यजेत्प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते

yaḥ kāmānprāpnuyātsarvānyaścainānkevalāṃstyajetprāpaṇātsarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate

नान्तं सर्वविवित्सानां गतपूर्वोऽस्ति कश्चनशरीरे जीविते चैव तृष्णा मन्दस्य वर्धते

nāntaṃ sarvavivitsānāṃ gatapūrvo'sti kaścanaśarīre jīvite caiva tṛṣṇā mandasya vardhate

निवर्तस्व विवित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य मामकअसकृच्चासि निकृतो न च निर्विद्यसे तनो

nivartasva vivitsābhyaḥ śāmya nirvidya māmakaasakṛccāsi nikṛto na ca nirvidyase tano

यदि नाहं विनाश्यस्ते यद्येवं रमसे मयामा मां योजय लोभेन वृथा त्वं वित्तकामुक

yadi nāhaṃ vināśyaste yadyevaṃ ramase mayāmā māṃ yojaya lobhena vṛthā tvaṃ vittakāmuka

संचितं संचितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनःकदा विमोक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक

saṃcitaṃ saṃcitaṃ dravyaṃ naṣṭaṃ tava punaḥ punaḥkadā vimokṣyase mūḍha dhanehāṃ dhanakāmuka

अहो नु मम बालिश्यं योऽहं क्रीडनकस्तवकिं नैव जातु पुरुषः परेषां प्रेष्यतामियात्

aho nu mama bāliśyaṃ yo'haṃ krīḍanakastavakiṃ naiva jātu puruṣaḥ pareṣāṃ preṣyatāmiyāt

न पूर्वे नापरे जातु कामानामन्तमाप्नुवन्त्यक्त्वा सर्वसमारम्भान्प्रतिबुद्धोऽस्मि जागृमि

na pūrve nāpare jātu kāmānāmantamāpnuvantyaktvā sarvasamārambhānpratibuddho'smi jāgṛmi

नूनं ते हृदयं काम वज्रसारमयं दृधम्यदनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते

nūnaṃ te hṛdayaṃ kāma vajrasāramayaṃ dṛdhamyadanarthaśatāviṣṭaṃ śatadhā na vidīryate

त्यजामि काम त्वां चैव यच्च किंचित्प्रियं तवतवाहं सुखमन्विच्छन्नात्मन्युपलभे सुखम्

tyajāmi kāma tvāṃ caiva yacca kiṃcitpriyaṃ tavatavāhaṃ sukhamanvicchannātmanyupalabhe sukham

काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसेन त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो न भविष्यसि

kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpātkila jāyasena tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi samūlo na bhaviṣyasi

ईहा धनस्य न सुखा लब्ध्वा चिन्ता च भूयसीलब्धनाशो यथा मृत्युर्लब्धं भवति वा न वा

īhā dhanasya na sukhā labdhvā cintā ca bhūyasīlabdhanāśo yathā mṛtyurlabdhaṃ bhavati vā na vā

परेत्य यो न लभते ततो दुःखतरं नु किम्न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति

paretya yo na labhate tato duḥkhataraṃ nu kimna ca tuṣyati labdhena bhūya eva ca mārgati

अनुतर्षुल एवार्थः स्वादु गाङ्गमिवोदकम्मद्विलापनमेतत्तु प्रतिबुद्धोऽस्मि संत्यज

anutarṣula evārthaḥ svādu gāṅgamivodakammadvilāpanametattu pratibuddho'smi saṃtyaja

य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितःस यात्वितो यथाकामं वसतां वा यथासुखम्

ya imaṃ māmakaṃ dehaṃ bhūtagrāmaḥ samāśritaḥsa yātvito yathākāmaṃ vasatāṃ vā yathāsukham

न युष्मास्विह मे प्रीतिः कामलोभानुसारिषुतस्मादुत्सृज्य सर्वान्वः सत्यमेवाश्रयाम्यहम्

na yuṣmāsviha me prītiḥ kāmalobhānusāriṣutasmādutsṛjya sarvānvaḥ satyamevāśrayāmyaham

सर्वभूतान्यहं देहे पश्यन्मनसि चात्मनःयोगे बुद्धिं श्रुते सत्त्वं मनो ब्रह्मणि धारयन्

sarvabhūtānyahaṃ dehe paśyanmanasi cātmanaḥyoge buddhiṃ śrute sattvaṃ mano brahmaṇi dhārayan

विहरिष्याम्यनासक्तः सुखी लोकान्निरामयःयथा मा त्वं पुनर्नैवं दुःखेषु प्रणिधास्यसि

vihariṣyāmyanāsaktaḥ sukhī lokānnirāmayaḥyathā mā tvaṃ punarnaivaṃ duḥkheṣu praṇidhāsyasi

त्वया हि मे प्रणुन्नस्य गतिरन्या न विद्यतेतृष्णाशोकश्रमाणां हि त्वं काम प्रभवः सदा

tvayā hi me praṇunnasya gatiranyā na vidyatetṛṣṇāśokaśramāṇāṃ hi tvaṃ kāma prabhavaḥ sadā

धननाशोऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम्ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनच्युतम्

dhananāśo'dhikaṃ duḥkhaṃ manye sarvamahattaramjñātayo hyavamanyante mitrāṇi ca dhanacyutam

अवज्ञानसहस्रैस्तु दोषाः कष्टतराधनेधने सुखकला या च सापि दुःखैर्विधीयते

avajñānasahasraistu doṣāḥ kaṣṭatarādhanedhane sukhakalā yā ca sāpi duḥkhairvidhīyate

धनमस्येति पुरुषं पुरा निघ्नन्ति दस्यवःक्लिश्यन्ति विविधैर्दण्डैर्नित्यमुद्वेजयन्ति च

dhanamasyeti puruṣaṃ purā nighnanti dasyavaḥkliśyanti vividhairdaṇḍairnityamudvejayanti ca

मन्दलोलुपता दुःखमिति बुद्धं चिरान्मयायद्यदालम्बसे काम तत्तदेवानुरुध्यसे

mandalolupatā duḥkhamiti buddhaṃ cirānmayāyadyadālambase kāma tattadevānurudhyase

अतत्त्वज्ञोऽसि बालश्च दुस्तोषोऽपूरणोऽनलःनैव त्वं वेत्थ सुलभं नैव त्वं वेत्थ दुर्लभम्

atattvajño'si bālaśca dustoṣo'pūraṇo'nalaḥnaiva tvaṃ vettha sulabhaṃ naiva tvaṃ vettha durlabham

पातालमिव दुष्पूरो मां दुःखैर्योक्तुमिच्छसिनाहमद्य समावेष्टुं शक्यः काम पुनस्त्वया

pātālamiva duṣpūro māṃ duḥkhairyoktumicchasināhamadya samāveṣṭuṃ śakyaḥ kāma punastvayā

निर्वेदमहमासाद्य द्रव्यनाशाद्यदृच्छयानिर्वृतिं परमां प्राप्य नाद्य कामान्विचिन्तये

nirvedamahamāsādya dravyanāśādyadṛcchayānirvṛtiṃ paramāṃ prāpya nādya kāmānvicintaye

अतिक्लेशान्सहामीह नाहं बुध्याम्यबुद्धिमान्निकृतो धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः

atikleśānsahāmīha nāhaṃ budhyāmyabuddhimānnikṛto dhananāśena śaye sarvāṅgavijvaraḥ

परित्यजामि काम त्वां हित्वा सर्वमनोगतीःन त्वं मया पुनः काम नस्योतेनेव रंस्यसे

parityajāmi kāma tvāṃ hitvā sarvamanogatīḥna tvaṃ mayā punaḥ kāma nasyoteneva raṃsyase

क्षमिष्येऽक्षममाणानां न हिंसिष्ये च हिंसितःद्वेष्यमुक्तः प्रियं वक्ष्याम्यनादृत्य तदप्रियम्

kṣamiṣye'kṣamamāṇānāṃ na hiṃsiṣye ca hiṃsitaḥdveṣyamuktaḥ priyaṃ vakṣyāmyanādṛtya tadapriyam

तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं यथालब्धेन वर्तयन्न सकामं करिष्यामि त्वामहं शत्रुमात्मनः

tṛptaḥ svasthendriyo nityaṃ yathālabdhena vartayanna sakāmaṃ kariṣyāmi tvāmahaṃ śatrumātmanaḥ

निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं क्षमाम्सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां शरणागतम्

nirvedaṃ nirvṛtiṃ tṛptiṃ śāntiṃ satyaṃ damaṃ kṣamāmsarvabhūtadayāṃ caiva viddhi māṃ śaraṇāgatam

तस्मात्कामश्च लोभश्च तृष्णा कार्पण्यमेव चत्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्त्वस्थो ह्यस्मि सांप्रतम्

tasmātkāmaśca lobhaśca tṛṣṇā kārpaṇyameva catyajantu māṃ pratiṣṭhantaṃ sattvastho hyasmi sāṃpratam

प्रहाय कामं लोभं च क्रोधं पारुष्यमेव चनाद्य लोभवशं प्राप्तो दुःखं प्राप्स्याम्यनात्मवान्

prahāya kāmaṃ lobhaṃ ca krodhaṃ pāruṣyameva canādya lobhavaśaṃ prāpto duḥkhaṃ prāpsyāmyanātmavān

यद्यत्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यतेकामस्य वशगो नित्यं दुःखमेव प्रपद्यते

yadyattyajati kāmānāṃ tatsukhasyābhipūryatekāmasya vaśago nityaṃ duḥkhameva prapadyate

कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किंचित्पुरुषो रजःकामक्रोधोद्भवं दुःखमह्रीररतिरेव च

kāmānvyudasya dhunute yatkiṃcitpuruṣo rajaḥkāmakrodhodbhavaṃ duḥkhamahrīraratireva ca

एष ब्रह्मप्रविष्टोऽहं ग्रीष्मे शीतमिव ह्रदम्शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम्

eṣa brahmapraviṣṭo'haṃ grīṣme śītamiva hradamśāmyāmi parinirvāmi sukhamāse ca kevalam

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्

yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukhamtṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām

आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुमिवोत्तमम्प्राप्यावध्यं ब्रह्मपुरं राजेव स्यामहं सुखी

ātmanā saptamaṃ kāmaṃ hatvā śatrumivottamamprāpyāvadhyaṃ brahmapuraṃ rājeva syāmahaṃ sukhī

एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर्निर्वेदमागतःसर्वान्कामान्परित्यज्य प्राप्य ब्रह्म महत्सुखम्

etāṃ buddhiṃ samāsthāya maṅkirnirvedamāgataḥsarvānkāmānparityajya prāpya brahma mahatsukham

दम्यनाशकृते मङ्किरमरत्वं किलागमत्अच्छिनत्काममूलं स तेन प्राप महत्सुखम्

damyanāśakṛte maṅkiramaratvaṃ kilāgamatacchinatkāmamūlaṃ sa tena prāpa mahatsukham

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्गीतं विदेहराजेन जनकेन प्रशाम्यता

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamgītaṃ videharājena janakena praśāmyatā

अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचनमिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन

anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃcanamithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃcana

अत्रैवोदाहरन्तीमं बोध्यस्य पदसंचयम्निर्वेदं प्रति विन्यस्तं प्रतिबोध युधिष्ठिर

atraivodāharantīmaṃ bodhyasya padasaṃcayamnirvedaṃ prati vinyastaṃ pratibodha yudhiṣṭhira

बोध्यं दान्तमृषिं राजा नहुषः पर्यपृच्छतनिर्वेदाच्छान्तिमापन्नं शान्तं प्रज्ञानतर्पितम्

bodhyaṃ dāntamṛṣiṃ rājā nahuṣaḥ paryapṛcchatanirvedācchāntimāpannaṃ śāntaṃ prajñānatarpitam

उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्योपदिशस्व मेकां बुद्धिं समनुध्याय शान्तश्चरसि निर्वृतः

upadeśaṃ mahāprājña śamasyopadiśasva mekāṃ buddhiṃ samanudhyāya śāntaścarasi nirvṛtaḥ

बोध्य उवाच · bodhya uvāca

उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कंचनलक्षणं तस्य वक्ष्येऽहं तत्स्वयं प्रविमृश्यताम्

upadeśena vartāmi nānuśāsmīha kaṃcanalakṣaṇaṃ tasya vakṣye'haṃ tatsvayaṃ pravimṛśyatām

पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वनेइषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम

piṅgalā kuraraḥ sarpaḥ sāraṅgānveṣaṇaṃ vaneiṣukāraḥ kumārī ca ṣaḍete guravo mama