Parva.Adhyaya 12.173

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामहनरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत्पृष्टो वदस्व मे

bāndhavāḥ karma vittaṃ vā prajñā veha pitāmahanarasya kā pratiṣṭhā syādetatpṛṣṭo vadasva me

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतःप्रज्ञा नैःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम्

prajñā pratiṣṭhā bhūtānāṃ prajñā lābhaḥ paro mataḥprajñā naiḥśreyasī loke prajñā svargo mataḥ satām

प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिरैश्वर्यसंक्षयेप्रह्रादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम्

prajñayā prāpitārtho hi baliraiśvaryasaṃkṣayeprahrādo namucirmaṅkistasyāḥ kiṃ vidyate param

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamindrakāśyapasaṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira

वैश्यः कश्चिदृषिं तात काश्यपं संशितव्रतम्रथेन पातयामास श्रीमान्दृप्तस्तपस्विनम्

vaiśyaḥ kaścidṛṣiṃ tāta kāśyapaṃ saṃśitavratamrathena pātayāmāsa śrīmāndṛptastapasvinam

आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वात्मानमथाब्रवीत्मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते

ārtaḥ sa patitaḥ kruddhastyaktvātmānamathābravītmariṣyāmyadhanasyeha jīvitārtho na vidyate

तथा मुमूर्षुमासीनमकूजन्तमचेतसम्इन्द्रः सृगालरूपेण बभाषे क्रुद्धमानसम्

tathā mumūrṣumāsīnamakūjantamacetasamindraḥ sṛgālarūpeṇa babhāṣe kruddhamānasam

मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशःमनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति

manuṣyayonimicchanti sarvabhūtāni sarvaśaḥmanuṣyatve ca vipratvaṃ sarva evābhinandati

मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यपसुदुर्लभमवाप्यैतददोषान्मर्तुमिच्छसि

manuṣyo brāhmaṇaścāsi śrotriyaścāsi kāśyapasudurlabhamavāpyaitadadoṣānmartumicchasi

सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्या बत श्रुतिःसंतोषणीयरूपोऽसि लोभाद्यदभिमन्यसे

sarve lābhāḥ sābhimānā iti satyā bata śrutiḥsaṃtoṣaṇīyarūpo'si lobhādyadabhimanyase

अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयःपाणिमद्भ्यः स्पृहास्माकं यथा तव धनस्य वै

aho siddhārthatā teṣāṃ yeṣāṃ santīha pāṇayaḥpāṇimadbhyaḥ spṛhāsmākaṃ yathā tava dhanasya vai

न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यतेअपाणित्वाद्वयं ब्रह्मन्कण्टकान्नोद्धरामहे

na pāṇilābhādadhiko lābhaḥ kaścana vidyateapāṇitvādvayaṃ brahmankaṇṭakānnoddharāmahe

अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुलीउद्धरन्ति कृमीनङ्गाद्दशमानान्कषन्ति च

atha yeṣāṃ punaḥ pāṇī devadattau daśāṅgulīuddharanti kṛmīnaṅgāddaśamānānkaṣanti ca

हिमवर्षातपानां च परित्राणानि कुर्वतेचेलमन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते

himavarṣātapānāṃ ca paritrāṇāni kurvatecelamannaṃ sukhaṃ śayyāṃ nivātaṃ copabhuñjate

अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति चउपायैर्बहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते

adhiṣṭhāya ca gāṃ loke bhuñjate vāhayanti caupāyairbahubhiścaiva vaśyānātmani kurvate

ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयःसहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने

ye khalvajihvāḥ kṛpaṇā alpaprāṇā apāṇayaḥsahante tāni duḥkhāni diṣṭyā tvaṃ na tathā mune

दिष्ट्या त्वं न सृगालो वै न कृमिर्न च मूषकःन सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः

diṣṭyā tvaṃ na sṛgālo vai na kṛmirna ca mūṣakaḥna sarpo na ca maṇḍūko na cānyaḥ pāpayonijaḥ

एतावतापि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यपकिं पुनर्योऽसि सत्त्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः

etāvatāpi lābhena toṣṭumarhasi kāśyapakiṃ punaryo'si sattvānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇottamaḥ

इमे मां कृमयोऽदन्ति तेषामुद्धरणाय मेनास्ति शक्तिरपाणित्वात्पश्यावस्थामिमां मम

ime māṃ kṛmayo'danti teṣāmuddharaṇāya menāsti śaktirapāṇitvātpaśyāvasthāmimāṃ mama

अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम्नेतः पापीयसीं योनिं पतेयमपरामिति

akāryamiti caivemaṃ nātmānaṃ saṃtyajāmyahamnetaḥ pāpīyasīṃ yoniṃ pateyamaparāmiti

मध्ये वै पापयोनीनां सार्गाली यामहं गतःपापीयस्यो बहुतरा इतोऽन्याः पापयोनयः

madhye vai pāpayonīnāṃ sārgālī yāmahaṃ gataḥpāpīyasyo bahutarā ito'nyāḥ pāpayonayaḥ

जात्यैवैके सुखतराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताःनैकान्तसुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित्

jātyaivaike sukhatarāḥ santyanye bhṛśaduḥkhitāḥnaikāntasukhameveha kvacitpaśyāmi kasyacit

मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम्राज्याद्देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि

manuṣyā hyāḍhyatāṃ prāpya rājyamicchantyanantaramrājyāddevatvamicchanti devatvādindratāmapi

भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम्देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति

bhavestvaṃ yadyapi tvāḍhyo na rājā na ca daivatamdevatvaṃ prāpya cendratvaṃ naiva tuṣyestathā sati

न तृप्तिः प्रियलाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यतिसंप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिरिव पावकः

na tṛptiḥ priyalābhe'sti tṛṣṇā nādbhiḥ praśāmyatisaṃprajvalati sā bhūyaḥ samidbhiriva pāvakaḥ

अस्त्येव त्वयि शोको वै हर्षश्चास्ति तथा त्वयिसुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना

astyeva tvayi śoko vai harṣaścāsti tathā tvayisukhaduḥkhe tathā cobhe tatra kā paridevanā

परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम्मूलं रुन्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे

paricchidyaiva kāmānāṃ sarveṣāṃ caiva karmaṇāmmūlaṃ rundhīndriyagrāmaṃ śakuntāniva pañjare

न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायतेसंस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जायते

na khalvapyarasajñasya kāmaḥ kvacana jāyatesaṃsparśāddarśanādvāpi śravaṇādvāpi jāyate

न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम्ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित्

na tvaṃ smarasi vāruṇyā laṭvākānāṃ ca pakṣiṇāmtābhyāṃ cābhyadhiko bhakṣyo na kaścidvidyate kvacit

यानि चान्यानि दूरेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यपयेषामभुक्तपूर्वं ते तेषामस्मृतिरेव च

yāni cānyāni dūreṣu bhakṣyabhojyāni kāśyapayeṣāmabhuktapūrvaṃ te teṣāmasmṛtireva ca

अप्राशनमसंस्पर्शमसंदर्शनमेव चपुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः

aprāśanamasaṃsparśamasaṃdarśanameva capuruṣasyaiṣa niyamo manye śreyo na saṃśayaḥ

पाणिमन्तो धनैर्युक्ता बलवन्तो न संशयःमनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः

pāṇimanto dhanairyuktā balavanto na saṃśayaḥmanuṣyā mānuṣaireva dāsatvamupapāditāḥ

वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनःते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च

vadhabandhaparikleśaiḥ kliśyante ca punaḥ punaḥte khalvapi ramante ca modante ca hasanti ca

अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनःजुगुप्सितां सुकृपणां पापां वृत्तिमुपासते

apare bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥjugupsitāṃ sukṛpaṇāṃ pāpāṃ vṛttimupāsate

उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम्स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत्तथा

utsahante ca te vṛttimanyāmapyupasevitumsvakarmaṇā tu niyataṃ bhavitavyaṃ tu tattathā

न पुल्कसो न चण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छतिअसंतुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम्

na pulkaso na caṇḍāla ātmānaṃ tyaktumicchatiasaṃtuṣṭaḥ svayā yonyā māyāṃ paśyasva yādṛśīm

दृष्ट्वा कुणीन्पक्षहतान्मनुष्यानामयाविनःसुसंपूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभोऽसि काश्यप

dṛṣṭvā kuṇīnpakṣahatānmanuṣyānāmayāvinaḥsusaṃpūrṇaḥ svayā yonyā labdhalābho'si kāśyapa

यदि ब्राह्मण देहस्ते निरातङ्को निरामयःअङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः

yadi brāhmaṇa dehaste nirātaṅko nirāmayaḥaṅgāni ca samagrāṇi na ca lokeṣu dhikkṛtaḥ

न केनचित्प्रवादेन सत्येनैवापहारिणाधर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि

na kenacitpravādena satyenaivāpahāriṇādharmāyottiṣṭha viprarṣe nātmānaṃ tyaktumarhasi

यदि ब्रह्मञ्शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचःवेदोक्तस्य च धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि

yadi brahmañśṛṇoṣyetacchraddadhāsi ca me vacaḥvedoktasya ca dharmasya phalaṃ mukhyamavāpsyasi

स्वाध्यायमग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपालयसत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित्

svādhyāyamagnisaṃskāramapramatto'nupālayasatyaṃ damaṃ ca dānaṃ ca spardhiṣṭhā mā ca kenacit

ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाजनम्कथं ते जातु शोचेयुर्ध्यायेयुर्वाप्यशोभनम्

ye kecana svadhyayanāḥ prāptā yajanayājanamkathaṃ te jātu śoceyurdhyāyeyurvāpyaśobhanam

इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्नुयुःउत जाताः सुनक्षत्रे सुतीर्थाः सुमुहूर्तजाः

icchantaste vihārāya sukhaṃ mahadavāpnuyuḥuta jātāḥ sunakṣatre sutīrthāḥ sumuhūrtajāḥ

नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तीर्था दुर्मुहूर्तजाःसंपतन्त्यासुरीं योनिं यज्ञप्रसववर्जिताम्

nakṣatreṣvāsureṣvanye dustīrthā durmuhūrtajāḥsaṃpatantyāsurīṃ yoniṃ yajñaprasavavarjitām

अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकःआन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम्

ahamāsaṃ paṇḍitako haituko vedanindakaḥānvīkṣikīṃ tarkavidyāmanurakto nirarthikām

हेतुवादान्प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत्आक्रोष्टा चाभिवक्ता च ब्रह्मयज्ञेषु वै द्विजान्

hetuvādānpravaditā vaktā saṃsatsu hetumatākroṣṭā cābhivaktā ca brahmayajñeṣu vai dvijān

नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकःतस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज

nāstikaḥ sarvaśaṅkī ca mūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥtasyeyaṃ phalanirvṛttiḥ sṛgālatvaṃ mama dvija

अपि जातु तथा तत्स्यादहोरात्रशतैरपियदहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुयां पुनः

api jātu tathā tatsyādahorātraśatairapiyadahaṃ mānuṣīṃ yoniṃ sṛgālaḥ prāpnuyāṃ punaḥ

संतुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतिःज्ञेयज्ञाता भवेयं वै वर्ज्यवर्जयिता तथा

saṃtuṣṭaścāpramattaśca yajñadānataporatiḥjñeyajñātā bhaveyaṃ vai varjyavarjayitā tathā

ततः स मुनिरुत्थाय काश्यपस्तमुवाच हअहो बतासि कुशलो बुद्धिमानिति विस्मितः

tataḥ sa munirutthāya kāśyapastamuvāca haaho batāsi kuśalo buddhimāniti vismitaḥ

समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीर्घेण चक्षुषाददर्श चैनं देवानामिन्द्रं देवं शचीपतिम्

samavaikṣata taṃ vipro jñānadīrgheṇa cakṣuṣādadarśa cainaṃ devānāmindraṃ devaṃ śacīpatim

ततः संपूजयामास काश्यपो हरिवाहनम्अनुज्ञातश्च तेनाथ प्रविवेश स्वमाश्रमम्

tataḥ saṃpūjayāmāsa kāśyapo harivāhanamanujñātaśca tenātha praviveśa svamāśramam