Parva.Adhyaya 12.172

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम्किं च कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति परमां गतिम्

kena vṛttena vṛttajña vītaśokaścarenmahīmkiṃ ca kurvannaro loke prāpnoti paramāṃ gatim

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamprahrādasya ca saṃvādaṃ munerājagarasya ca

चरन्तं ब्राह्मणं कंचित्कल्यचित्तमनामयम्पप्रच्छ राजन्प्रह्रादो बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः

carantaṃ brāhmaṇaṃ kaṃcitkalyacittamanāmayampapraccha rājanprahrādo buddhimānprājñasaṃmataḥ

स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विवित्सोऽनसूयकःसुवाग्बहुमतो लोके प्राज्ञश्चरसि बालवत्

svasthaḥ śakto mṛdurdānto nirvivitso'nasūyakaḥsuvāgbahumato loke prājñaścarasi bālavat

नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसिनित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किंचिदवमन्यसे

naiva prārthayase lābhaṃ nālābheṣvanuśocasinityatṛpta iva brahmanna kiṃcidavamanyase

स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजास्वविमना इवधर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे

srotasā hriyamāṇāsu prajāsvavimanā ivadharmakāmārthakāryeṣu kūṭastha iva lakṣyase

नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसेइन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत्

nānutiṣṭhasi dharmārthau na kāme cāpi vartaseindriyārthānanādṛtya muktaścarasi sākṣivat

का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुनेक्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मञ्श्रेयो यदिह मन्यसे

kā nu prajñā śrutaṃ vā kiṃ vṛttirvā kā nu te munekṣipramācakṣva me brahmañśreyo yadiha manyase

अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित्उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्रादमनपार्थया

anuyuktaḥ sa medhāvī lokadharmavidhānavituvāca ślakṣṇayā vācā prahrādamanapārthayā

पश्यन्प्रह्राद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततःह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे

paśyanprahrāda bhūtānāmutpattimanimittataḥhrāsaṃ vṛddhiṃ vināśaṃ ca na prahṛṣye na ca vyathe

स्वभावादेव संदृश्य वर्तमानाः प्रवृत्तयःस्वभावनिरताः सर्वाः परितप्ये न केनचित्

svabhāvādeva saṃdṛśya vartamānāḥ pravṛttayaḥsvabhāvaniratāḥ sarvāḥ paritapye na kenacit

पश्यन्प्रह्राद संयोगान्विप्रयोगपरायणान्संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद्विदधे मनः

paśyanprahrāda saṃyogānviprayogaparāyaṇānsaṃcayāṃśca vināśāntānna kvacidvidadhe manaḥ

अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतःउत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यमवशिष्यते

antavanti ca bhūtāni guṇayuktāni paśyataḥutpattinidhanajñasya kiṃ kāryamavaśiṣyate

जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षयेमहतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ

jalajānāmapi hyantaṃ paryāyeṇopalakṣayemahatāmapi kāyānāṃ sūkṣmāṇāṃ ca mahodadhau

जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिपपार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः

jaṅgamasthāvarāṇāṃ ca bhūtānāmasurādhipapārthivānāmapi vyaktaṃ mṛtyuṃ paśyāmi sarvaśaḥ

अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तम पक्षिणाम्उत्तिष्ठति यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि

antarikṣacarāṇāṃ ca dānavottama pakṣiṇāmuttiṣṭhati yathākālaṃ mṛtyurbalavatāmapi

दिवि संचरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति चज्योतींषि च यथाकालं पतमानानि लक्षये

divi saṃcaramāṇāni hrasvāni ca mahānti cajyotīṃṣi ca yathākālaṃ patamānāni lakṣaye

इति भूतानि संपश्यन्ननुषक्तानि मृत्युनासर्वसामान्यतो विद्वान्कृतकृत्यः सुखं स्वपे

iti bhūtāni saṃpaśyannanuṣaktāni mṛtyunāsarvasāmānyato vidvānkṛtakṛtyaḥ sukhaṃ svape

सुमहान्तमपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छयाशये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि

sumahāntamapi grāsaṃ grase labdhaṃ yadṛcchayāśaye punarabhuñjāno divasāni bahūnyapi

आस्रवत्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहुपुनरल्पगुणं स्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते

āsravatyapi māmannaṃ punarbahuguṇaṃ bahupunaralpaguṇaṃ stokaṃ punarnaivopapadyate

कणान्कदाचित्खादामि पिण्याकमपि च ग्रसेभक्षये शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान्पुनः

kaṇānkadācitkhādāmi piṇyākamapi ca grasebhakṣaye śālimāṃsāni bhakṣāṃścoccāvacānpunaḥ

शये कदाचित्पर्यङ्के भूमावपि पुनः शयेप्रासादेऽपि च मे शय्या कदाचिदुपपद्यते

śaye kadācitparyaṅke bhūmāvapi punaḥ śayeprāsāde'pi ca me śayyā kadācidupapadyate

धारयामि च चीराणि शाणीं क्षौमाजिनानि चमहार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा

dhārayāmi ca cīrāṇi śāṇīṃ kṣaumājināni camahārhāṇi ca vāsāṃsi dhārayāmyahamekadā

न संनिपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छयाप्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम्

na saṃnipatitaṃ dharmyamupabhogaṃ yadṛcchayāpratyācakṣe na cāpyenamanurudhye sudurlabham

अचलमनिधनं शिवं विशोकं; शुचिमतुलं विदुषां मते निविष्टम्अनभिमतमसेवितं च मूढै;र्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

acalamanidhanaṃ śivaṃ viśokaṃ; śucimatulaṃ viduṣāṃ mate niviṣṭamanabhimatamasevitaṃ ca mūḍhai;rvratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मा;त्परिमितसंसरणः परावरज्ञःविगतभयकषायलोभमोहो; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

acalitamatiracyutaḥ svadharmā;tparimitasaṃsaraṇaḥ parāvarajñaḥvigatabhayakaṣāyalobhamoho; vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं; विधिपरिणामविभक्तदेशकालम्हृदयसुखमसेवितं कदर्यै;र्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

aniyataphalabhakṣyabhojyapeyaṃ; vidhipariṇāmavibhaktadeśakālamhṛdayasukhamasevitaṃ kadaryai;rvratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

इदमिदमिति तृष्णयाभिभूतं; जनमनवाप्तधनं विषीदमानम्निपुणमनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

idamidamiti tṛṣṇayābhibhūtaṃ; janamanavāptadhanaṃ viṣīdamānamnipuṇamanuniśāmya tattvabuddhyā; vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः; कृपणमिहार्यमनार्यमाश्रयन्तम्उपशमरुचिरात्मवान्प्रशान्तो; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

bahuvidhamanudṛśya cārthahetoḥ; kṛpaṇamihāryamanāryamāśrayantamupaśamarucirātmavānpraśānto; vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

सुखमसुखमनर्थमर्थलाभं; रतिमरतिं मरणं च जीवितं चविधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

sukhamasukhamanarthamarthalābhaṃ; ratimaratiṃ maraṇaṃ ca jīvitaṃ cavidhiniyatamavekṣya tattvato'haṃ; vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

अपगतभयरागमोहदर्पो; धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तःउपगतफलभोगिनो निशाम्य; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

apagatabhayarāgamohadarpo; dhṛtimatibuddhisamanvitaḥ praśāntaḥupagataphalabhogino niśāmya; vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

अनियतशयनासनः प्रकृत्या; दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्तःअपगतफलसंचयः प्रहृष्टो; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

aniyataśayanāsanaḥ prakṛtyā; damaniyamavratasatyaśaucayuktaḥapagataphalasaṃcayaḥ prahṛṣṭo; vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

अभिगतमसुखार्थमीहनार्थै;रुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थःतृषितमनियतं मनो नियन्तुं; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

abhigatamasukhārthamīhanārthai;rupagatabuddhiravekṣya cātmasaṃsthaḥtṛṣitamaniyataṃ mano niyantuṃ; vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

न हृदयमनुरुध्यते मनो वा; प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां चतदुभयमुपलक्षयन्निवाहं; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

na hṛdayamanurudhyate mano vā; priyasukhadurlabhatāmanityatāṃ catadubhayamupalakṣayannivāhaṃ; vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

बहु कथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः; कविभिरभिप्रथयद्भिरात्मकीर्तिम्इदमिदमिति तत्र तत्र तत्त;त्स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कयद्भिः

bahu kathitamidaṃ hi buddhimadbhiḥ; kavibhirabhiprathayadbhirātmakīrtimidamidamiti tatra tatra tatta;tsvaparamatairgahanaṃ pratarkayadbhiḥ

तदहमनुनिशाम्य विप्रयातं; पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैःअनवसितमनन्तदोषपारं; नृषु विहरामि विनीतरोषतृष्णः

tadahamanuniśāmya viprayātaṃ; pṛthagabhipannamihābudhairmanuṣyaiḥanavasitamanantadoṣapāraṃ; nṛṣu viharāmi vinītaroṣatṛṣṇaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अजगरचरितं व्रतं महात्मा; य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागःअपगतभयमन्युलोभमोहः; स खलु सुखी विहरेदिमं विहारम्

ajagaracaritaṃ vrataṃ mahātmā; ya iha naro'nucaredvinītarāgaḥapagatabhayamanyulobhamohaḥ; sa khalu sukhī viharedimaṃ vihāram