Parva.Adhyaya 12.175

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कुतः सृष्टमिदं विश्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह

kutaḥ sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ jagatsthāvarajaṅgamampralaye ca kamabhyeti tanme brūhi pitāmaha

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकःसभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः

sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥsabhūmiḥ sāgnipavano loko'yaṃ kena nirmitaḥ

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयःशौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम्

kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥśaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāvatho katham

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताःअस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान्

kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥasmāllokādamuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu no bhavān

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्भृगुणाभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanambhṛguṇābhihitaṃ śreṣṭhaṃ bharadvājāya pṛcchate

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानमिवौजसाभृगुं महर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत

kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānamivaujasābhṛguṃ maharṣimāsīnaṃ bharadvājo'nvapṛcchata

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकःसभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः

sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥsabhūmiḥ sāgnipavano loko'yaṃ kena nirmitaḥ

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयःशौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम्

kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥśaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāvatho katham

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताःपरलोकमिमं चापि सर्वं शंसतु नो भवान्

kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥparalokamimaṃ cāpi sarvaṃ śaṃsatu no bhavān

एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम्महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत्

evaṃ sa bhagavānpṛṣṭo bharadvājena saṃśayammaharṣirbrahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato'bravīt

मानसो नाम विख्यातः श्रुतपूर्वो महर्षिभिःअनादिनिधनो देवस्तथाभेद्योऽजरामरः

mānaso nāma vikhyātaḥ śrutapūrvo maharṣibhiḥanādinidhano devastathābhedyo'jarāmaraḥ

अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षरोऽव्ययःयतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च

avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato'thākṣaro'vyayaḥyataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca

सोऽसृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतःआकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः

so'sṛjatprathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥākāśamiti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ

आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौअग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही

ākāśādabhavadvāri salilādagnimārutauagnimārutasaṃyogāttataḥ samabhavanmahī

ततस्तेजोमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवातस्मात्पद्मात्समभवद्ब्रह्मा वेदमयो निधिः

tatastejomayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvātasmātpadmātsamabhavadbrahmā vedamayo nidhiḥ

अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत्ब्रह्मा वै सुमहातेजा य एते पञ्च धातवः

ahaṃkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛtbrahmā vai sumahātejā ya ete pañca dhātavaḥ

शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनीसमुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा

śailāstasyāsthisaṃjñāstu medo māṃsaṃ ca medinīsamudrāstasya rudhiramākāśamudaraṃ tathā

पवनश्चैव निःश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः सिराःअग्नीषोमौ तु चन्द्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते

pavanaścaiva niḥśvāsastejo'gnirnimnagāḥ sirāḥagnīṣomau tu candrārkau nayane tasya viśrute

नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ दिशो भुजौदुर्विज्ञेयो ह्यनन्तत्वात्सिद्धैरपि न संशयः

nabhaścordhvaṃ śirastasya kṣitiḥ pādau diśo bhujaudurvijñeyo hyanantatvātsiddhairapi na saṃśayaḥ

स एव भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतःसर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः

sa eva bhagavānviṣṇurananta iti viśrutaḥsarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ

अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वैयतः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया

ahaṃkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhavāya vaiyataḥ samabhavadviśvaṃ pṛṣṭo'haṃ yadiha tvayā

भरद्वाज उवाच · bharadvāja uvāca

गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य चकान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि मेऽर्थतः

gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasyānilasya cakānyatra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi me'rthataḥ

भृगुरुवाचअनन्तमेतदाकाशं सिद्धचारणसेवितम्रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते

bhṛguruvācaanantametadākāśaṃ siddhacāraṇasevitamramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyānto nādhigamyate

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतःतत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्वराश्चाग्निवर्चसः

ūrdhvaṃ gateradhastāttu candrādityau na dṛśyataḥtatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāsvarāścāgnivarcasaḥ

ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसःदुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे विद्धि मानद

te cāpyantaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥdurgamatvādanantatvāditi me viddhi mānada

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैःनिरुद्धमेतदाकाशमप्रमेयं सुरैरपि

upariṣṭopariṣṭāttu prajvaladbhiḥ svayaṃprabhaiḥniruddhametadākāśamaprameyaṃ surairapi

पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम्तमसोऽन्ते जलं प्राहुर्जलस्यान्तेऽग्निरेव च

pṛthivyante samudrāstu samudrānte tamaḥ smṛtamtamaso'nte jalaṃ prāhurjalasyānte'gnireva ca

रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपःतदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम्

rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipaḥtadante punarākāśamākāśānte punarjalam

एवमन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य चअग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि

evamantaṃ bhagavataḥ pramāṇaṃ salilasya caagnimārutatoyebhyo durjñeyaṃ daivatairapi

अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य चआकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्ते तत्त्वदर्शनात्

agnimārutatoyānāṃ varṇāḥ kṣititalasya caākāśasadṛśā hyete bhidyante tattvadarśanāt

पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु चत्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथाअदृश्याय त्वगम्याय कः प्रमाणमुदाहरेत्

paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu catrailokye sāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathāadṛśyāya tvagamyāya kaḥ pramāṇamudāharet

सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिःतदा गौणमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम्नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः

siddhānāṃ devatānāṃ ca yadā parimitā gatiḥtadā gauṇamanantasya nāmānanteti viśrutamnāmadheyānurūpasya mānasasya mahātmanaḥ

यदा तु दिव्यं तद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनःकोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्तो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः

yadā tu divyaṃ tadrūpaṃ hrasate vardhate punaḥko'nyastadvedituṃ śakto yo'pi syāttadvidho'paraḥ

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुःब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः

tataḥ puṣkarataḥ sṛṣṭaḥ sarvajño mūrtimānprabhuḥbrahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatiranuttamaḥ

भरद्वाज उवाच · bharadvāja uvāca

पुष्कराद्यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम्ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे

puṣkarādyadi saṃbhūto jyeṣṭhaṃ bhavati puṣkarambrahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavānsaṃdeha eva me

भृगुरुवाचमानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागतातस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते

bhṛguruvācamānasasyeha yā mūrtirbrahmatvaṃ samupāgatātasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmamucyate

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितःतस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजते जगतः प्रभुः

karṇikā tasya padmasya merurgaganamucchritaḥtasya madhye sthito lokānsṛjate jagataḥ prabhuḥ