Parva.Adhyaya 12.177

भरद्वाज उवाच · bharadvāja uvāca

एते ते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुराआवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः

ete te dhātavaḥ pañca brahmā yānasṛjatpurāāvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ

यदासृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिःपञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते

yadāsṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥpañcānāmeva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate

भृगुरुवाचअमितानां महाशब्दो यान्ति भूतानि संभवम्ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते

bhṛguruvācaamitānāṃ mahāśabdo yānti bhūtāni saṃbhavamtatasteṣāṃ mahābhūtaśabdo'yamupapadyate

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवःपृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम्

ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥpṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam

इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम्श्रोत्रं घ्राणं रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः

ityetaiḥ pañcabhirbhūtairyuktaṃ sthāvarajaṅgamamśrotraṃ ghrāṇaṃ rasaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasaṃjñitāḥ

भरद्वाज उवाच · bharadvāja uvāca

पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाःस्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः

pañcabhiryadi bhūtaistu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥsthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतःवृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः

anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥvṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ

न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनःन च स्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः

na śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥna ca sparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñcabhautikāḥ

अद्रवत्वादनग्नित्वादभौमत्वादवायुतःआकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम्

adravatvādanagnitvādabhaumatvādavāyutaḥākāśasyāprameyatvādvṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam

भृगुरुवाचघनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयःतेषां पुष्पफले व्यक्तिर्नित्यं समुपलभ्यते

bhṛguruvācaghanānāmapi vṛkṣāṇāmākāśo'sti na saṃśayaḥteṣāṃ puṣpaphale vyaktirnityaṃ samupalabhyate

ऊष्मतो ग्लानपर्णानां त्वक्फलं पुष्पमेव चम्लायते चैव शीते न स्पर्शस्तेनात्र विद्यते

ūṣmato glānaparṇānāṃ tvakphalaṃ puṣpameva camlāyate caiva śīte na sparśastenātra vidyate

वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलपुष्पं विशीर्यतेश्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः

vāyvagnyaśaniniṣpeṣaiḥ phalapuṣpaṃ viśīryateśrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ

वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छतिन ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः

vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataścaiva gacchatina hyadṛṣṭeśca mārgo'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ

पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपिअरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः

puṇyāpuṇyaistathā gandhairdhūpaiśca vividhairapiarogāḥ puṣpitāḥ santi tasmājjighranti pādapāḥ

पादैः सलिलपानं च व्याधीनामपि दर्शनम्व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे

pādaiḥ salilapānaṃ ca vyādhīnāmapi darśanamvyādhipratikriyatvācca vidyate rasanaṃ drume

वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत्तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः

vaktreṇotpalanālena yathordhvaṃ jalamādadettathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapaḥ

ग्रहणात्सुखदुःखस्य छिन्नस्य च विरोहणात्जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते

grahaṇātsukhaduḥkhasya chinnasya ca virohaṇātjīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate

तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौआहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते

tena tajjalamādattaṃ jarayatyagnimārutauāhārapariṇāmācca sneho vṛddhiśca jāyate

जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवःप्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते

jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥpratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate

त्वक्च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायु च पञ्चमम्इत्येतदिह संख्यातं शरीरे पृथिवीमयम्

tvakca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyu ca pañcamamityetadiha saṃkhyātaṃ śarīre pṛthivīmayam

तेजोऽग्निश्च तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव चअग्निर्जरयते चापि पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः

tejo'gniśca tathā krodhaścakṣurūṣmā tathaiva caagnirjarayate cāpi pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ

श्रोत्रं घ्राणमथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव चआकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः

śrotraṃ ghrāṇamathāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭhameva caākāśātprāṇināmete śarīre pañca dhātavaḥ

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव चइत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा

śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva caityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā

प्राणात्प्रणीयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथागच्छत्यपानोऽवाक्चैव समानो हृद्यवस्थितः

prāṇātpraṇīyate prāṇī vyānādvyāyacchate tathāgacchatyapāno'vākcaiva samāno hṛdyavasthitaḥ

उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषतेइत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम्

udānāducchvasiti ca pratibhedācca bhāṣateityete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam

भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान्ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना

bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravānjyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā

तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान्इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च

tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇāniṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca

निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव चएवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः

nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva caevaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापां गुणाः स्मृताःरसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥrasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu

रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिःमधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथाएष षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः

raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥmadhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathāeṣa ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यतेज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम्

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotirucyatejyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam

ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणु वृत्तवान्शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथाएवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः

hrasvo dīrghastathā sthūlaścaturasro'ṇu vṛttavānśuklaḥ kṛṣṇastathā rakto nīlaḥ pīto'ruṇastathāevaṃ dvādaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smṛtaḥ

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यतेवायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः

śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇo vāyurucyatevāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ

कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छलो मृदुदारुणःउष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव चएवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते

kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchalo mṛdudāruṇaḥuṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva caevaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate

तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम्तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम्

tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtamtasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam

षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथाधैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः

ṣaḍja ṛṣabhagāndhārau madhyamaḥ pañcamastathādhaivataścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādakaḥ

एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशलक्षणःत्रैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु

eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśalakṣaṇaḥtraisvaryeṇa tu sarvatra sthito'pi paṭahādiṣu

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सहअव्याहतैश्चेतयते न वेत्ति विषमागतैः

ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ sahaavyāhataiścetayate na vetti viṣamāgataiḥ

आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिःआपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु

āpyāyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥāpo'gnirmārutaścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu