Parva.Adhyaya 12.178

भरद्वाज उवाच · bharadvāja uvāca

पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत्अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः

pārthivaṃ dhātumāśritya śārīro'gniḥ kathaṃ bhavetavakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate'nilaḥ

भृगुरुवाचवायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघप्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली

bhṛguruvācavāyorgatimahaṃ brahmankīrtayiṣyāmi te'naghaprāṇināmanilo dehānyathā ceṣṭayate balī

श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन्प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते

śrito mūrdhānamagnistu śarīraṃ paripālayanprāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनःमनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः

sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥmano buddhirahaṃkāro bhūtāni viṣayāśca saḥ

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यतेपृष्ठतश्च समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः

evaṃ tviha sa sarvatra prāṇena paripālyatepṛṣṭhataśca samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितःवहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते

vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥvahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्ततेउदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः

prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartateudāna iti taṃ prāhuradhyātmaviduṣo janāḥ

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलःशरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते

saṃdhiṣvapi ca sarveṣu saṃniviṣṭastathānilaḥśarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate

धातुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितःरसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठति

dhātuṣvagnistu vitataḥ samānena samīritaḥrasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayannavatiṣṭhati

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितःसमन्वितः स्वधिष्ठानः सम्यक्पचति पावकः

apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamāhitaḥsamanvitaḥ svadhiṣṭhānaḥ samyakpacati pāvakaḥ

आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम्स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम्

āsyaṃ hi pāyusaṃyuktamante syādgudasaṃjñitamsrotastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām

प्राणानां संनिपाताच्च संनिपातः प्रजायतेऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम्

prāṇānāṃ saṃnipātācca saṃnipātaḥ prajāyateūṣmā cāgniriti jñeyo yo'nnaṃ pacati dehinām

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यतेस ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyatesa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam

पक्वाशयस्त्वधो नाभेरूर्ध्वमामाशयः स्थितःनाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाहिताः

pakvāśayastvadho nābherūrdhvamāmāśayaḥ sthitaḥnābhimadhye śarīrasya sarve prāṇāḥ samāhitāḥ

प्रसृता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथावहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः

prasṛtā hṛdayātsarve tiryagūrdhvamadhastathāvahantyannarasānnāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ

एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम्जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानमादधुः

eṣa mārgo'tha yogānāṃ yena gacchanti tatpadamjitaklamāsanā dhīrā mūrdhanyātmānamādadhuḥ

एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम्तस्मिन्स्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिव समाहितः

evaṃ sarveṣu vihitaḥ prāṇāpāneṣu dehināmtasminsthito nityamagniḥ sthālyāmiva samāhitaḥ