Parva.Adhyaya 12.180

भृगुरुवाचन प्रणाशोऽस्ति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य चयाति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते

bhṛguruvācana praṇāśo'sti jīvānāṃ dattasya ca kṛtasya cayāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यतियथा समित्सु दग्धासु न प्रणश्यति पावकः

na śarīrāśrito jīvastasminnaṣṭe praṇaśyatiyathā samitsu dagdhāsu na praṇaśyati pāvakaḥ

भरद्वाज उवाच · bharadvāja uvāca

अग्नेर्यथा तथा तस्य यदि नाशो न विद्यतेइन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते

agneryathā tathā tasya yadi nāśo na vidyateindhanasyopayogānte sa cāgnirnopalabhyate

नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम्गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न दृश्यते

naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanamgatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na dṛśyate

भृगुरुवाचसमिधामुपयोगान्ते सन्नेवाग्निर्न दृश्यतेआकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्रहः स निराश्रयः

bhṛguruvācasamidhāmupayogānte sannevāgnirna dṛśyateākāśānugatatvāddhi durgrahaḥ sa nirāśrayaḥ

तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितःन गृह्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः

tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hyākāśavatsthitaḥna gṛhyate susūkṣmatvādyathā jyotirna saṃśayaḥ

प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम्वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात्

prāṇāndhārayate hyagniḥ sa jīva upadhāryatāmvāyusaṃdhāraṇo hyagnirnaśyatyucchvāsanigrahāt

तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तदचेतनम्पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः

tasminnaṣṭe śarīrāgnau śarīraṃ tadacetanampatitaṃ yāti bhūmitvamayanaṃ tasya hi kṣitiḥ

जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव चआकाशं पवनोऽभ्येति ज्योतिस्तमनुगच्छतितत्र त्रयाणामेकत्वं द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम्

jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva caākāśaṃ pavano'bhyeti jyotistamanugacchatitatra trayāṇāmekatvaṃ dvayaṃ bhūmau pratiṣṭhitam

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतःअमूर्तयस्ते विज्ञेया आपो मूर्तास्तथा क्षितिः

yatra khaṃ tatra pavanastatrāgniryatra mārutaḥamūrtayaste vijñeyā āpo mūrtāstathā kṣitiḥ

भरद्वाज उवाच · bharadvāja uvāca

यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषुजीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ

yadyagnimārutau bhūmiḥ khamāpaśca śarīriṣujīvaḥ kiṃlakṣaṇastatretyetadācakṣva me'nagha

पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंयुतेशरीरे प्राणिनां जीवं ज्ञातुमिच्छामि यादृशम्

pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃyuteśarīre prāṇināṃ jīvaṃ jñātumicchāmi yādṛśam

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचयेभिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते

māṃsaśoṇitasaṃghāte medaḥsnāyvasthisaṃcayebhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate

यद्यजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम्शारीरे मानसे दुःखे कस्तां वेदयते रुजम्

yadyajīvaṃ śarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitamśārīre mānase duḥkhe kastāṃ vedayate rujam

शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत्महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः

śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇoti tatmaharṣe manasi vyagre tasmājjīvo nirarthakaḥ

सर्वं पश्यति यद्दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषामनसि व्याकुले तद्धि पश्यन्नपि न पश्यति

sarvaṃ paśyati yaddṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣāmanasi vyākule taddhi paśyannapi na paśyati

न पश्यति न च ब्रूते न शृणोति न जिघ्रतिन च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः

na paśyati na ca brūte na śṛṇoti na jighratina ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ

हृष्यति क्रुध्यति च कः शोचत्युद्विजते च कःइच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचमीरयते च कः

hṛṣyati krudhyati ca kaḥ śocatyudvijate ca kaḥicchati dhyāyati dveṣṭi vācamīrayate ca kaḥ

भृगुरुवाचन पञ्चसाधारणमत्र किंचि;च्छरीरमेको वहतेऽन्तरात्मास वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्श्रुतिं च; स्पर्शं च रूपं च गुणाश्च येऽन्ये

bhṛguruvācana pañcasādhāraṇamatra kiṃci;ccharīrameko vahate'ntarātmāsa vetti gandhāṃśca rasāñśrutiṃ ca; sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāśca ye'nye

पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी; स सर्वगात्रानुगतोऽन्तरात्मास वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र; तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहः

pañcātmake pañcaguṇapradarśī; sa sarvagātrānugato'ntarātmāsa vetti duḥkhāni sukhāni cātra; tadviprayogāttu na vetti dehaḥ

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश्च पावकेतदा शान्ते शरीराग्नौ देहं त्यक्त्वा स नश्यति

yadā na rūpaṃ na sparśo noṣmabhāvaśca pāvaketadā śānte śarīrāgnau dehaṃ tyaktvā sa naśyati

अम्मयं सर्वमेवेदमापो मूर्तिः शरीरिणाम्तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत्

ammayaṃ sarvamevedamāpo mūrtiḥ śarīriṇāmtatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम्तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे

ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakamtasminyaḥ saṃśrito dehe hyabbinduriva puṣkare

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम्तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान्

kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakamtamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇānimān

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्ततः परं क्षेत्रविदं वदन्ति; प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त

sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvamtataḥ paraṃ kṣetravidaṃ vadanti; prāvartayadyo bhuvanāni sapta

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे; मिथ्यैतदाहुर्मृत इत्यबुद्धाःजीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति; दशार्धतैवास्य शरीरभेदः

na jīvanāśo'sti hi dehabhede; mithyaitadāhurmṛta ityabuddhāḥjīvastu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश्चरति संवृतःदृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः

evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhaścarati saṃvṛtaḥdṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ

तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधःलघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि

taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥlaghvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम्प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमक्षयमश्नुते

cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubhamprasannātmātmani sthitvā sukhamakṣayamaśnute

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयतेसृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये

mānaso'gniḥ śarīreṣu jīva ityabhidhīyatesṛṣṭiḥ prajāpatereṣā bhūtādhyātmaviniścaye