पर्व.अध्याय 12.186

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

आचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयानघश्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः

ācārasya vidhiṃ tāta procyamānaṃ tvayānaghaśrotumicchāmi dharmajña sarvajño hyasi me mataḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः प्रियसाहसाःअसन्तो ह्यभिविख्याताः सन्तश्चाचारलक्षणाः

durācārā durviceṣṭā duṣprajñāḥ priyasāhasāḥasanto hyabhivikhyātāḥ santaścācāralakṣaṇāḥ

पुरीषं यदि वा मूत्रं ये न कुर्वन्ति मानवाःराजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च ते शुभाः

purīṣaṃ yadi vā mūtraṃ ye na kurvanti mānavāḥrājamārge gavāṃ madhye dhānyamadhye ca te śubhāḥ

शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम्धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्पृश्य नदीं तरेत्

śaucamāvaśyakaṃ kṛtvā devatānāṃ ca tarpaṇamdharmamāhurmanuṣyāṇāmupaspṛśya nadīṃ taret

सूर्यं सदोपतिष्ठेत न स्वप्याद्भास्करोदयेसायं प्रातर्जपन्संध्यां तिष्ठेत्पूर्वां तथापराम्

sūryaṃ sadopatiṣṭheta na svapyādbhāskarodayesāyaṃ prātarjapansaṃdhyāṃ tiṣṭhetpūrvāṃ tathāparām

पञ्चार्द्रो भोजनं कुर्यात्प्राङ्मुखो मौनमास्थितःन निन्देदन्नभक्ष्यांश्च स्वाद्वस्वादु च भक्षयेत्

pañcārdro bhojanaṃ kuryātprāṅmukho maunamāsthitaḥna nindedannabhakṣyāṃśca svādvasvādu ca bhakṣayet

नार्द्रपाणिः समुत्तिष्ठेन्नार्द्रपादः स्वपेन्निशिदेवर्षिनारदप्रोक्तमेतदाचारलक्षणम्

nārdrapāṇiḥ samuttiṣṭhennārdrapādaḥ svapenniśidevarṣināradaproktametadācāralakṣaṇam

शुचिकाममनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम्ब्राह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणम्

śucikāmamanaḍvāhaṃ devagoṣṭhaṃ catuṣpathambrāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caiva nityaṃ kuryātpradakṣiṇam

अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य चसामान्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते

atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya casāmānyaṃ bhojanaṃ bhṛtyaiḥ puruṣasya praśasyate

सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम्नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासी तथा भवेत्

sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitamnāntarā bhojanaṃ dṛṣṭamupavāsī tathā bhavet

होमकाले तथा जुह्वन्नृतुकाले तथा व्रजन्अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत्

homakāle tathā juhvannṛtukāle tathā vrajanananyastrījanaḥ prājño brahmacārī tathā bhavet

अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम्उपासीत जनः सत्यं सत्यं सन्त उपासते

amṛtaṃ brāhmaṇocchiṣṭaṃ jananyā hṛdayaṃ kṛtamupāsīta janaḥ satyaṃ satyaṃ santa upāsate

यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात्न भक्षयेद्वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत्

yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsaṃ nivṛtto māṃsabhakṣaṇātna bhakṣayedvṛthāmāṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ ca varjayet

स्वदेशे परदेशे वा अतिथिं नोपवासयेत्काम्यं कर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत्

svadeśe paradeśe vā atithiṃ nopavāsayetkāmyaṃ karmaphalaṃ labdhvā gurūṇāmupapādayet

गुरुभ्य आसनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम्गुरूनभ्यर्च्य युज्यन्ते आयुषा यशसा श्रिया

gurubhya āsanaṃ deyaṃ kartavyaṃ cābhivādanamgurūnabhyarcya yujyante āyuṣā yaśasā śriyā

नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम्मैथुनं समये धर्म्यं गुह्यं चैव समाचरेत्

nekṣetādityamudyantaṃ na ca nagnāṃ parastriyammaithunaṃ samaye dharmyaṃ guhyaṃ caiva samācaret

तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिःसर्वमार्यकृतं शौचं वालसंस्पर्शनानि च

tīrthānāṃ hṛdayaṃ tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuciḥsarvamāryakṛtaṃ śaucaṃ vālasaṃsparśanāni ca

दर्शने दर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत्सायं प्रातश्च विप्राणां प्रदिष्टमभिवादनम्

darśane darśane nityaṃ sukhapraśnamudāharetsāyaṃ prātaśca viprāṇāṃ pradiṣṭamabhivādanam

देवगोष्ठे गवां मध्ये ब्राह्मणानां क्रियापथेस्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत्

devagoṣṭhe gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ kriyāpathesvādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇimuddharet

पण्यानां शोभनं पण्यं कृषीणां बाद्यते कृषिःबहुकारं च सस्यानां वाह्ये वाह्यं तथा गवाम्

paṇyānāṃ śobhanaṃ paṇyaṃ kṛṣīṇāṃ bādyate kṛṣiḥbahukāraṃ ca sasyānāṃ vāhye vāhyaṃ tathā gavām

संपन्नं भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथासुशृतं पायसे ब्रूयाद्यवाग्वां कृसरे तथा

saṃpannaṃ bhojane nityaṃ pānīye tarpaṇaṃ tathāsuśṛtaṃ pāyase brūyādyavāgvāṃ kṛsare tathā

श्मश्रुकर्मणि संप्राप्ते क्षुते स्नानेऽथ भोजनेव्याधितानां च सर्वेषामायुष्यमभिनन्दनम्

śmaśrukarmaṇi saṃprāpte kṣute snāne'tha bhojanevyādhitānāṃ ca sarveṣāmāyuṣyamabhinandanam

प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत्सुतस्त्रिया च शयनं सहभोज्यं च वर्जयेत्

pratyādityaṃ na meheta na paśyedātmanaḥ śakṛtsutastriyā ca śayanaṃ sahabhojyaṃ ca varjayet

त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत्अवराणां समानानामुभयेषां न दुष्यति

tvaṃkāraṃ nāmadheyaṃ ca jyeṣṭhānāṃ parivarjayetavarāṇāṃ samānānāmubhayeṣāṃ na duṣyati

हृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम्ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने

hṛdayaṃ pāpavṛttānāṃ pāpamākhyāti vaikṛtamjñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane

ज्ञानपूर्वं कृतं पापं छादयन्त्यबहुश्रुताःनैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्ति त्रिदिवौकसः

jñānapūrvaṃ kṛtaṃ pāpaṃ chādayantyabahuśrutāḥnainaṃ manuṣyāḥ paśyanti paśyanti tridivaukasaḥ

पापेन हि कृतं पापं पापमेवानुवर्ततेधार्मिकेण कृतो धर्मः कर्तारमनुवर्तते

pāpena hi kṛtaṃ pāpaṃ pāpamevānuvartatedhārmikeṇa kṛto dharmaḥ kartāramanuvartate

पापं कृतं न स्मरतीह मूढो; विवर्तमानस्य तदेति कर्तुःराहुर्यथा चन्द्रमुपैति चापि; तथाबुधं पापमुपैति कर्म

pāpaṃ kṛtaṃ na smaratīha mūḍho; vivartamānasya tadeti kartuḥrāhuryathā candramupaiti cāpi; tathābudhaṃ pāpamupaiti karma

आशया संचितं द्रव्यं यत्काले नेह भुज्यतेतद्बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते

āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ yatkāle neha bhujyatetadbudhā na praśaṃsanti maraṇaṃ na pratīkṣate

मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणःतस्मात्सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत्

mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥtasmātsarveṣu bhūteṣu manasā śivamācaret

एक एव चरेद्धर्मं नास्ति धर्मे सहायताकेवलं विधिमासाद्य सहायः किं करिष्यति

eka eva careddharmaṃ nāsti dharme sahāyatākevalaṃ vidhimāsādya sahāyaḥ kiṃ kariṣyati

देवा योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिविप्रेत्यभावे सुखं धर्माच्छश्वत्तैरुपभुज्यते

devā yonirmanuṣyāṇāṃ devānāmamṛtaṃ divipretyabhāve sukhaṃ dharmācchaśvattairupabhujyate