Parva.Adhyaya 12.187

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यतेयदध्यात्मं यतश्चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह

adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha cintyateyadadhyātmaṃ yataścaitattanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसितद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतरं सुखम्

adhyātmamiti māṃ pārtha yadetadanupṛcchasitadvyākhyāsyāmi te tāta śreyaskarataraṃ sukham

यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दतिफललाभश्च सद्यः स्यात्सर्वभूतहितं च तत्

yajjñātvā puruṣo loke prītiṃ saukhyaṃ ca vindatiphalalābhaśca sadyaḥ syātsarvabhūtahitaṃ ca tat

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamammahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau

ततः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनःमहाभूतानि भूतेषु सागरस्योर्मयो यथा

tataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥ punaḥmahābhūtāni bhūteṣu sāgarasyormayo yathā

प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनःतद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः

prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥtadvadbhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्अकरोत्तेषु वैषम्यं तत्तु जीवोऽनु पश्यति

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛtakarotteṣu vaiṣamyaṃ tattu jīvo'nu paśyati

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम्वायोस्त्वक्स्पर्शचेष्टाश्च वागित्येतच्चतुष्टयम्

śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśayonijamvāyostvaksparśaceṣṭāśca vāgityetaccatuṣṭayam

रूपं चक्षुस्तथा पक्तिस्त्रिविधं तेज उच्यतेरसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः

rūpaṃ cakṣustathā paktistrividhaṃ teja ucyaterasaḥ kledaśca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च ते तु भूमिगुणास्त्रयःमहाभूतानि पञ्चैव षष्ठं तु मन उच्यते

ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca te tu bhūmiguṇāstrayaḥmahābhūtāni pañcaiva ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate

इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारतसप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः

indriyāṇi manaścaiva vijñānānyasya bhāratasaptamī buddhirityāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ

चक्षुरालोकनायैव संशयं कुरुते मनःबुद्धिरध्यवसायाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः

cakṣurālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥbuddhiradhyavasāyāya kṣetrajñaḥ sākṣivatsthitaḥ

ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वागूर्ध्वं च पश्यतिएतेन सर्वमेवेदं विद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम्

ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yadarvāgūrdhvaṃ ca paśyatietena sarvamevedaṃ viddhyabhivyāptamantaram

पुरुषे चेन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नशःतमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि भावांस्तदाश्रयान्

puruṣe cendriyāṇīha veditavyāni kṛtsnaśaḥtamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi bhāvāṃstadāśrayān

एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम्समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम्

etāṃ buddhvā naro buddhyā bhūtānāmāgatiṃ gatimsamavekṣya śanaiścaiva labhate śamamuttamam

गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपिमनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः

guṇānnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapimanaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ

इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा

iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamampralīyate codbhavati tasmānnirdiśyate tathā

येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यतेजिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया

yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇoti śrotramucyatejighrati ghrāṇamityāhū rasaṃ jānāti jihvayā

त्वचा स्पृशति च स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत्येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः

tvacā spṛśati ca sparśānbuddhirvikriyate'sakṛtyena saṃkalpayatyarthaṃ kiṃcidbhavati tanmanaḥ

अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधापञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति

adhiṣṭhānāni buddherhi pṛthagarthāni pañcadhāpañcendriyāṇi yānyāhustānyadṛśyo'dhitiṣṭhati

पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्ततेकदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति

puruṣādhiṣṭhitā buddhistriṣu bhāveṣu vartatekadācillabhate prītiṃ kadācidanuśocati

न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्ततेएवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता

na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartateevaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣvavasthitā

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्नातिवर्ततेसरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान्

seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānnātivartatesaritāṃ sāgaro bhartā mahāvelāmivormimān

अतिभावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्ततेप्रवर्तमानं हि रजस्तद्भावमनुवर्तते

atibhāvagatā buddhirbhāve manasi vartatepravartamānaṃ hi rajastadbhāvamanuvartate

इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रदर्शयति सा सदाप्रीतिः सत्त्वं रजः शोकस्तमो मोहश्च ते त्रयः

indriyāṇi hi sarvāṇi pradarśayati sā sadāprītiḥ sattvaṃ rajaḥ śokastamo mohaśca te trayaḥ

ये ये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु ते त्रिषुइति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत

ye ye ca bhāvā loke'sminsarveṣveteṣu te triṣuiti buddhigatiḥ sarvā vyākhyātā tava bhārata

इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमतासत्त्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा

indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatāsattvaṃ rajastamaścaiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā

त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यतेसात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत

trividhā vedanā caiva sarvasattveṣu dṛśyatesāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata

सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणःतमोगुणेन संयुक्तौ भवतोऽव्यावहारिकौ

sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥtamoguṇena saṃyuktau bhavato'vyāvahārikau

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्वर्तते सात्त्विको भाव इत्यवेक्षेत तत्तदा

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavetvartate sāttviko bhāva ityavekṣeta tattadā

अथ यद्दुःखसंयुक्तमतुष्टिकरमात्मनःप्रवृत्तं रज इत्येव तन्नसंरभ्य चिन्तयेत्

atha yadduḥkhasaṃyuktamatuṣṭikaramātmanaḥpravṛttaṃ raja ityeva tannasaṃrabhya cintayet

अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तमिव यद्भवेत्अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्

atha yanmohasaṃyuktamavyaktamiva yadbhavetapratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तताकथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्त्विका गुणाः

praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatākathaṃcidabhivartanta ityete sāttvikā guṇāḥ

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमालिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः

atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathākṣamāliṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetubhiḥ

अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिताकथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः

abhimānastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritākathaṃcidabhivartante vividhāstāmasā guṇāḥ

दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम्मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च

dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakammanaḥ suniyataṃ yasya sa sukhī pretya ceha ca

सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोःसृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान्

sattvakṣetrajñayoretadantaraṃ paśya sūkṣmayoḥsṛjate tu guṇāneka eko na sṛjate guṇān

मशकोदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सदाअन्योन्यमन्यौ च यथा संप्रयोगस्तथा तयोः

maśakodumbarau cāpi saṃprayuktau yathā sadāanyonyamanyau ca yathā saṃprayogastathā tayoḥ

पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदायथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ

pṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadāyathā matsyo jalaṃ caiva saṃprayuktau tathaiva tau

न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेत्ति सर्वशःपरिद्रष्टा गुणानां च संस्रष्टा मन्यते सदा

na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānvetti sarvaśaḥparidraṣṭā guṇānāṃ ca saṃsraṣṭā manyate sadā

इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैःनिर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत्

indriyaistu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥnirviceṣṭairajānadbhiḥ paramātmā pradīpavat

सृजते हि गुणान्सत्त्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यतिसंप्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः

sṛjate hi guṇānsattvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyatisaṃprayogastayoreṣa sattvakṣetrajñayordhruvaḥ

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चनसत्त्वं मनः संसृजति न गुणान्वै कदाचन

āśrayo nāsti sattvasya kṣetrajñasya ca kaścanasattvaṃ manaḥ saṃsṛjati na guṇānvai kadācana

रश्मींस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्नियच्छतितदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव

raśmīṃsteṣāṃ sa manasā yadā samyaṅniyacchatitadā prakāśate'syātmā ghaṭe dīpo jvalanniva

त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिःसर्वभूतात्मभूतः स्यात्स गच्छेत्परमां गतिम्

tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityamātmaratirmuniḥsarvabhūtātmabhūtaḥ syātsa gacchetparamāṃ gatim

यथा वारिचरः पक्षी लिप्यमानो न लिप्यतेएवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते

yathā vāricaraḥ pakṣī lipyamāno na lipyateevameva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate

एवंस्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरःअशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः

evaṃsvabhāvamevaitatsvabuddhyā viharennaraḥaśocannaprahṛṣyaṃśca caredvigatamatsaraḥ

स्वभावसिद्ध्या संसिद्धान्स नित्यं सृजते गुणान्ऊर्णनाभिर्यथा स्रष्टा विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः

svabhāvasiddhyā saṃsiddhānsa nityaṃ sṛjate guṇānūrṇanābhiryathā sraṣṭā vijñeyāstantuvadguṇāḥ

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिर्नोपलभ्यतेप्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति

pradhvastā na nivartante nivṛttirnopalabhyatepratyakṣeṇa parokṣaṃ tadanumānena sidhyati

एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरेउभयं संप्रधार्यैतदध्यवस्येद्यथामति

evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpareubhayaṃ saṃpradhāryaitadadhyavasyedyathāmati

इतीमं हृदयग्रन्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम्विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः

itīmaṃ hṛdayagranthiṃ buddhibhedamayaṃ dṛḍhamvimucya sukhamāsīta na śocecchinnasaṃśayaḥ

मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराःअवगाह्य सुविद्वंसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा

malināḥ prāpnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥavagāhya suvidvaṃso viddhi jñānamidaṃ tathā

महानदीं हि पारज्ञस्तप्यते न तरन्यथाएवं ये विदुरध्यात्मं कैवल्यं ज्ञानमुत्तमम्

mahānadīṃ hi pārajñastapyate na taranyathāevaṃ ye viduradhyātmaṃ kaivalyaṃ jñānamuttamam

एतां बुद्ध्वा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम्अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शं परं ततः

etāṃ buddhvā naraḥ sarvāṃ bhūtānāmāgatiṃ gatimavekṣya ca śanairbuddhyā labhate śaṃ paraṃ tataḥ

त्रिवर्गो यस्य विदितः प्राग्ज्योतिः स विमुच्यतेअन्विष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः

trivargo yasya viditaḥ prāgjyotiḥ sa vimucyateanviṣya manasā yuktastattvadarśī nirutsukaḥ

न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशःतत्र तत्र विसृष्टेषु दुर्जयेष्वकृतात्मभिः

na cātmā śakyate draṣṭumindriyeṣu vibhāgaśaḥtatra tatra visṛṣṭeṣu durjayeṣvakṛtātmabhiḥ

एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम्विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः

etadbuddhvā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhalakṣaṇamvijñāya taddhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ

न भवति विदुषां ततो भयं; यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि;त्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम्

na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ; yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavetna hi gatiradhikāsti kasyaci;tsati hi guṇe pravadantyatulyatām

यत्करोत्यनभिसंधिपूर्वकं; तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम्नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं; तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः

yatkarotyanabhisaṃdhipūrvakaṃ; tacca nirṇudati yatpurā kṛtamnāpriyaṃ tadubhayaṃ kutaḥ priyaṃ; tasya tajjanayatīha kurvataḥ

लोक आतुरजनान्विराविण;स्तत्तदेव बहु पश्य शोचतःतत्र पश्य कुशलानशोचतो; ये विदुस्तदुभयं पदं सदा

loka āturajanānvirāviṇa;stattadeva bahu paśya śocataḥtatra paśya kuśalānaśocato; ye vidustadubhayaṃ padaṃ sadā