Parva.Adhyaya 12.188

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ ध्यानयोगं चतुर्विधम्यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्ति परमर्षयः

hanta vakṣyāmi te pārtha dhyānayogaṃ caturvidhamyaṃ jñātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchanti paramarṣayaḥ

यथा स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनःमहर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः

yathā svanuṣṭhitaṃ dhyānaṃ tathā kurvanti yoginaḥmaharṣayo jñānatṛptā nirvāṇagatamānasāḥ

नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदोषतःजन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्यवस्थिताः

nāvartante punaḥ pārtha muktāḥ saṃsāradoṣataḥjanmadoṣaparikṣīṇāḥ svabhāve paryavasthitāḥ

निर्द्वंद्वा नित्यसत्त्वस्था विमुक्ता नित्यमाश्रिताःअसङ्गीन्यविवादीनि मनःशान्तिकराणि च

nirdvaṃdvā nityasattvasthā vimuktā nityamāśritāḥasaṅgīnyavivādīni manaḥśāntikarāṇi ca

तत्र स्वाध्यायसंश्लिष्टमेकाग्रं धारयेन्मनःपिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्ठवन्मुनिः

tatra svādhyāyasaṃśliṣṭamekāgraṃ dhārayenmanaḥpiṇḍīkṛtyendriyagrāmamāsīnaḥ kāṣṭhavanmuniḥ

शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण स्पर्शं त्वचा न वेदयेत्रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्वया न रसांस्तथा

śabdaṃ na vindecchrotreṇa sparśaṃ tvacā na vedayetrūpaṃ na cakṣuṣā vidyājjihvayā na rasāṃstathā

घ्रेयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्ध्यानेन योगवित्पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान्

ghreyāṇyapi ca sarvāṇi jahyāddhyānena yogavitpañcavargapramāthīni neccheccaitāni vīryavān

ततो मनसि संसज्य पञ्चवर्गं विचक्षणःसमादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चभिः

tato manasi saṃsajya pañcavargaṃ vicakṣaṇaḥsamādadhyānmano bhrāntamindriyaiḥ saha pañcabhiḥ

विसंचारि निरालम्बं पञ्चद्वारं चलाचलम्पूर्वे ध्यानपथे धीरः समादध्यान्मनोऽन्तरम्

visaṃcāri nirālambaṃ pañcadvāraṃ calācalampūrve dhyānapathe dhīraḥ samādadhyānmano'ntaram

इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम्एष ध्यानपथः पूर्वो मया समनुवर्णितः

indriyāṇi manaścaiva yadā piṇḍīkarotyayameṣa dhyānapathaḥ pūrvo mayā samanuvarṇitaḥ

तस्य तत्पूर्वसंरुद्धं मनःषष्ठमनन्तरम्स्फुरिष्यति समुद्भ्रान्तं विद्युदम्बुधरे यथा

tasya tatpūrvasaṃruddhaṃ manaḥṣaṣṭhamanantaramsphuriṣyati samudbhrāntaṃ vidyudambudhare yathā

जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलःएवमेवास्य तच्चित्तं भवति ध्यानवर्त्मनि

jalabinduryathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataścalaḥevamevāsya taccittaṃ bhavati dhyānavartmani

समाहितं क्षणं किंचिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्ठतिपुनर्वायुपथं भ्रान्तं मनो भवति वायुवत्

samāhitaṃ kṣaṇaṃ kiṃciddhyānavartmani tiṣṭhatipunarvāyupathaṃ bhrāntaṃ mano bhavati vāyuvat

अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रीरमत्सरःसमादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित्

anirvedo gatakleśo gatatandrīramatsaraḥsamādadhyātpunaśceto dhyānena dhyānayogavit

विचारश्च वितर्कश्च विवेकश्चोपजायतेमुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः

vicāraśca vitarkaśca vivekaścopajāyatemuneḥ samādadhānasya prathamaṃ dhyānamāditaḥ

मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत्न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम्

manasā kliśyamānastu samādhānaṃ ca kārayetna nirvedaṃ munirgacchetkuryādevātmano hitam

पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताःसहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनाम्

pāṃsubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaścitāḥsahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanām

किंचित्स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कचूर्णमभावितम्क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत्सर्वं तत्परिभावनम्

kiṃcitsnigdhaṃ yathā ca syācchuṣkacūrṇamabhāvitamkramaśastu śanairgacchetsarvaṃ tatparibhāvanam

एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः संपरिभावयेत्संहरेत्क्रमशश्चैव स सम्यक्प्रशमिष्यति

evamevendriyagrāmaṃ śanaiḥ saṃparibhāvayetsaṃharetkramaśaścaiva sa samyakpraśamiṣyati

स्वयमेव मनश्चैव पञ्चवर्गश्च भारतपूर्वं ध्यानपथं प्राप्य नित्ययोगेन शाम्यति

svayameva manaścaiva pañcavargaśca bhāratapūrvaṃ dhyānapathaṃ prāpya nityayogena śāmyati

न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित्सुखमेष्यति तत्तस्य यदेवं संयतात्मनः

na tatpuruṣakāreṇa na ca daivena kenacitsukhameṣyati tattasya yadevaṃ saṃyatātmanaḥ

सुखेन तेन संयुक्तो रंस्यते ध्यानकर्मणिगच्छन्ति योगिनो ह्येवं निर्वाणं तन्निरामयम्

sukhena tena saṃyukto raṃsyate dhyānakarmaṇigacchanti yogino hyevaṃ nirvāṇaṃ tannirāmayam