Parva.Adhyaya 12.194

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

किं फलं ज्ञानयोगस्य वेदानां नियमस्य चभूतात्मा वा कथं ज्ञेयस्तन्मे ब्रूहि पितामह

kiṃ phalaṃ jñānayogasya vedānāṃ niyamasya cabhūtātmā vā kathaṃ jñeyastanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्मनोः प्रजापतेर्वादं महर्षेश्च बृहस्पतेः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanammanoḥ prajāpatervādaṃ maharṣeśca bṛhaspateḥ

प्रजापतिं श्रेष्ठतमं पृथिव्यां; देवर्षिसंघप्रवरो महर्षिःबृहस्पतिः प्रश्नमिमं पुराणं; पप्रच्छ शिष्योऽथ गुरुं प्रणम्य

prajāpatiṃ śreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ; devarṣisaṃghapravaro maharṣiḥbṛhaspatiḥ praśnamimaṃ purāṇaṃ; papraccha śiṣyo'tha guruṃ praṇamya

यत्कारणं मन्त्रविधिः प्रवृत्तो; ज्ञाने फलं यत्प्रवदन्ति विप्राःयन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं; तदुच्यतां मे भगवन्यथावत्

yatkāraṇaṃ mantravidhiḥ pravṛtto; jñāne phalaṃ yatpravadanti viprāḥyanmantraśabdairakṛtaprakāśaṃ; taducyatāṃ me bhagavanyathāvat

यदर्थशास्त्रागममन्त्रविद्भि;र्यज्ञैरनेकैर्वरगोप्रदानैःफलं महद्भिर्यदुपास्यते च; तत्किं कथं वा भविता क्व वा तत्

yadarthaśāstrāgamamantravidbhi;ryajñairanekairvaragopradānaiḥphalaṃ mahadbhiryadupāsyate ca; tatkiṃ kathaṃ vā bhavitā kva vā tat

मही महीजाः पवनोऽन्तरिक्षं; जलौकसश्चैव जलं दिवं चदिवौकसश्चैव यतः प्रसूता;स्तदुच्यतां मे भगवन्पुराणम्

mahī mahījāḥ pavano'ntarikṣaṃ; jalaukasaścaiva jalaṃ divaṃ cadivaukasaścaiva yataḥ prasūtā;staducyatāṃ me bhagavanpurāṇam

ज्ञानं यतः प्रार्थयते नरो वै; ततस्तदर्था भवति प्रवृत्तिःन चाप्यहं वेद परं पुराणं; मिथ्याप्रवृत्तिं च कथं नु कुर्याम्

jñānaṃ yataḥ prārthayate naro vai; tatastadarthā bhavati pravṛttiḥna cāpyahaṃ veda paraṃ purāṇaṃ; mithyāpravṛttiṃ ca kathaṃ nu kuryām

ऋक्सामसंघांश्च यजूंषि चाहं; छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम्अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं; शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि

ṛksāmasaṃghāṃśca yajūṃṣi cāhaṃ; chandāṃsi nakṣatragatiṃ niruktamadhītya ca vyākaraṇaṃ sakalpaṃ; śikṣāṃ ca bhūtaprakṛtiṃ na vedmi

स मे भवाञ्शंसतु सर्वमेत;ज्ज्ञाने फलं कर्मणि वा यदस्तियथा च देहाच्च्यवते शरीरी; पुनः शरीरं च यथाभ्युपैति

sa me bhavāñśaṃsatu sarvameta;jjñāne phalaṃ karmaṇi vā yadastiyathā ca dehāccyavate śarīrī; punaḥ śarīraṃ ca yathābhyupaiti

मनुरुवाचयद्यत्प्रियं यस्य सुखं तदाहु;स्तदेव दुःखं प्रवदन्त्यनिष्टम्इष्टं च मे स्यादितरच्च न स्या;देतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तःइष्टं त्वनिष्टं च न मां भजेते;त्येतत्कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः

manuruvācayadyatpriyaṃ yasya sukhaṃ tadāhu;stadeva duḥkhaṃ pravadantyaniṣṭamiṣṭaṃ ca me syāditaracca na syā;detatkṛte karmavidhiḥ pravṛttaḥiṣṭaṃ tvaniṣṭaṃ ca na māṃ bhajete;tyetatkṛte jñānavidhiḥ pravṛttaḥ

कामात्मकाश्छन्दसि कर्मयोगा; एभिर्विमुक्तः परमश्नुवीतनानाविधे कर्मपथे सुखार्थी; नरः प्रवृत्तो न परं प्रयातिपरं हि तत्कर्मपथादपेतं; निराशिषं ब्रह्मपरं ह्यवश्यम्

kāmātmakāśchandasi karmayogā; ebhirvimuktaḥ paramaśnuvītanānāvidhe karmapathe sukhārthī; naraḥ pravṛtto na paraṃ prayātiparaṃ hi tatkarmapathādapetaṃ; nirāśiṣaṃ brahmaparaṃ hyavaśyam

प्रजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च; द्वावप्येतौ सत्पथौ लोकजुष्टौदृष्ट्वा कर्म शाश्वतं चान्तवच्च; मनस्त्यागः कारणं नान्यदस्ति

prajāḥ sṛṣṭā manasā karmaṇā ca; dvāvapyetau satpathau lokajuṣṭaudṛṣṭvā karma śāśvataṃ cāntavacca; manastyāgaḥ kāraṇaṃ nānyadasti

स्वेनात्मना चक्षुरिव प्रणेता; निशात्यये तमसा संवृतात्माज्ञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं; कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम्

svenātmanā cakṣuriva praṇetā; niśātyaye tamasā saṃvṛtātmājñānaṃ tu vijñānaguṇena yuktaṃ; karmāśubhaṃ paśyati varjanīyam

सर्पान्कुशाग्राणि तथोदपानं; ज्ञात्वा मनुष्याः परिवर्जयन्तिअज्ञानतस्तत्र पतन्ति मूढा; ज्ञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम्

sarpānkuśāgrāṇi tathodapānaṃ; jñātvā manuṣyāḥ parivarjayantiajñānatastatra patanti mūḍhā; jñāne phalaṃ paśya yathā viśiṣṭam

कृत्स्नस्तु मन्त्रो विधिवत्प्रयुक्तो; यज्ञा यथोक्तास्त्वथ दक्षिणाश्चअन्नप्रदानं मनसः समाधिः; पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति

kṛtsnastu mantro vidhivatprayukto; yajñā yathoktāstvatha dakṣiṇāścaannapradānaṃ manasaḥ samādhiḥ; pañcātmakaṃ karmaphalaṃ vadanti

गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदा;स्तस्मान्मन्त्रा मन्त्रमूलं हि कर्मविधिर्विधेयं मनसोपपत्तिः; फलस्य भोक्ता तु यथा शरीरी

guṇātmakaṃ karma vadanti vedā;stasmānmantrā mantramūlaṃ hi karmavidhirvidheyaṃ manasopapattiḥ; phalasya bhoktā tu yathā śarīrī

शब्दाश्च रूपाणि रसाश्च पुण्याः; स्पर्शाश्च गन्धाश्च शुभास्तथैवनरो नसंस्थानगतः प्रभुः स्या;देतत्फलं सिध्यति कर्मलोके

śabdāśca rūpāṇi rasāśca puṇyāḥ; sparśāśca gandhāśca śubhāstathaivanaro nasaṃsthānagataḥ prabhuḥ syā;detatphalaṃ sidhyati karmaloke

यद्यच्छरीरेण करोति कर्म; शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत्शरीरमेवायतनं सुखस्य; दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम्

yadyaccharīreṇa karoti karma; śarīrayuktaḥ samupāśnute tatśarīramevāyatanaṃ sukhasya; duḥkhasya cāpyāyatanaṃ śarīram

वाचा तु यत्कर्म करोति किंचि;द्वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत्मनस्तु यत्कर्म करोति किंचि;न्मनःस्थ एवायमुपाश्नुते तत्

vācā tu yatkarma karoti kiṃci;dvācaiva sarvaṃ samupāśnute tatmanastu yatkarma karoti kiṃci;nmanaḥstha evāyamupāśnute tat

यथागुणं कर्मगणं फलार्थी; करोत्ययं कर्मफले निविष्टःतथा तथायं गुणसंप्रयुक्तः; शुभाशुभं कर्मफलं भुनक्ति

yathāguṇaṃ karmagaṇaṃ phalārthī; karotyayaṃ karmaphale niviṣṭaḥtathā tathāyaṃ guṇasaṃprayuktaḥ; śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ bhunakti

मत्स्यो यथा स्रोत इवाभिपाती; तथा कृतं पूर्वमुपैति कर्मशुभे त्वसौ तुष्यति दुष्कृते तु; न तुष्यते वै परमः शरीरी

matsyo yathā srota ivābhipātī; tathā kṛtaṃ pūrvamupaiti karmaśubhe tvasau tuṣyati duṣkṛte tu; na tuṣyate vai paramaḥ śarīrī

यतो जगत्सर्वमिदं प्रसूतं; ज्ञात्वात्मवन्तो व्यतियान्ति यत्तत्यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं; तदुच्यमानं शृणु मे परं यत्

yato jagatsarvamidaṃ prasūtaṃ; jñātvātmavanto vyatiyānti yattatyanmantraśabdairakṛtaprakāśaṃ; taducyamānaṃ śṛṇu me paraṃ yat

रसैर्वियुक्तं विविधैश्च गन्धै;रशब्दमस्पर्शमरूपवच्चअग्राह्यमव्यक्तमवर्णमेकं; पञ्चप्रकारं ससृजे प्रजानाम्

rasairviyuktaṃ vividhaiśca gandhai;raśabdamasparśamarūpavaccaagrāhyamavyaktamavarṇamekaṃ; pañcaprakāraṃ sasṛje prajānām

न स्त्री पुमान्वापि नपुंसकं च; न सन्न चासत्सदसच्च तन्नपश्यन्ति यद्ब्रह्मविदो मनुष्या;स्तदक्षरं न क्षरतीति विद्धि

na strī pumānvāpi napuṃsakaṃ ca; na sanna cāsatsadasacca tannapaśyanti yadbrahmavido manuṣyā;stadakṣaraṃ na kṣaratīti viddhi