Parva.Adhyaya 12.195

मनुरुवाचअक्षरात्खं ततो वायुर्वायोर्ज्योतिस्ततो जलम्जलात्प्रसूता जगती जगत्यां जायते जगत्

manuruvācaakṣarātkhaṃ tato vāyurvāyorjyotistato jalamjalātprasūtā jagatī jagatyāṃ jāyate jagat

इमे शरीरैर्जलमेव गत्वा; जलाच्च तेजः पवनोऽन्तरिक्षम्खाद्वै निवर्तन्ति नभाविनस्ते; ये भाविनस्ते परमाप्नुवन्ति

ime śarīrairjalameva gatvā; jalācca tejaḥ pavano'ntarikṣamkhādvai nivartanti nabhāvinaste; ye bhāvinaste paramāpnuvanti

नोष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं; नाम्लं कषायं मधुरं न तिक्तम्न शब्दवन्नापि च गन्धवत्त;न्न रूपवत्तत्परमस्वभावम्

noṣṇaṃ na śītaṃ mṛdu nāpi tīkṣṇaṃ; nāmlaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ na tiktamna śabdavannāpi ca gandhavatta;nna rūpavattatparamasvabhāvam

स्पर्शं तनुर्वेद रसं तु जिह्वा; घ्राणं च गन्धाञ्श्रवणे च शब्दान्रूपाणि चक्षुर्न च तत्परं य;द्गृह्णन्त्यनध्यात्मविदो मनुष्याः

sparśaṃ tanurveda rasaṃ tu jihvā; ghrāṇaṃ ca gandhāñśravaṇe ca śabdānrūpāṇi cakṣurna ca tatparaṃ ya;dgṛhṇantyanadhyātmavido manuṣyāḥ

निवर्तयित्वा रसनं रसेभ्यो; घ्राणं च गन्धाच्छ्रवणे च शब्दात्स्पर्शात्तनुं रूपगुणात्तु चक्षु;स्ततः परं पश्यति स्वं स्वभावम्

nivartayitvā rasanaṃ rasebhyo; ghrāṇaṃ ca gandhācchravaṇe ca śabdātsparśāttanuṃ rūpaguṇāttu cakṣu;stataḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam

यतो गृहीत्वा हि करोति यच्च; यस्मिंश्च तामारभते प्रवृत्तिम्यस्मिंश्च यद्येन च यश्च कर्ता; तत्कारणं तं समुपायमाहुः

yato gṛhītvā hi karoti yacca; yasmiṃśca tāmārabhate pravṛttimyasmiṃśca yadyena ca yaśca kartā; tatkāraṇaṃ taṃ samupāyamāhuḥ

यच्चाभिभूः साधकं व्यापकं च; यन्मन्त्रवच्छंस्यते चैव लोकेयः सर्वहेतुः परमार्थकारी; तत्कारणं कार्यमतो यदन्यत्

yaccābhibhūḥ sādhakaṃ vyāpakaṃ ca; yanmantravacchaṃsyate caiva lokeyaḥ sarvahetuḥ paramārthakārī; tatkāraṇaṃ kāryamato yadanyat

यथा च कश्चित्सुकृतैर्मनुष्यः; शुभाशुभं प्राप्नुतेऽथाविरोधात्एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु; स्वकर्मजैर्ज्ञानमिदं निबद्धम्

yathā ca kaścitsukṛtairmanuṣyaḥ; śubhāśubhaṃ prāpnute'thāvirodhātevaṃ śarīreṣu śubhāśubheṣu; svakarmajairjñānamidaṃ nibaddham

यथा प्रदीपः पुरतः प्रदीप्तः; प्रकाशमन्यस्य करोति दीप्यन्तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा; ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव

yathā pradīpaḥ purataḥ pradīptaḥ; prakāśamanyasya karoti dīpyantatheha pañcendriyadīpavṛkṣā; jñānapradīptāḥ paravanta eva

यथा हि राज्ञो बहवो ह्यमात्याः; पृथक्प्रमानं प्रवदन्ति युक्ताःतद्वच्छरीरेषु भवन्ति पञ्च; ज्ञानैकदेशः परमः स तेभ्यः

yathā hi rājño bahavo hyamātyāḥ; pṛthakpramānaṃ pravadanti yuktāḥtadvaccharīreṣu bhavanti pañca; jñānaikadeśaḥ paramaḥ sa tebhyaḥ

यथार्चिषोऽग्नेः पवनस्य वेगा; मरीचयोऽर्कस्य नदीषु चापःगच्छन्ति चायान्ति च तन्यमाना;स्तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु

yathārciṣo'gneḥ pavanasya vegā; marīcayo'rkasya nadīṣu cāpaḥgacchanti cāyānti ca tanyamānā;stadvaccharīrāṇi śarīriṇāṃ tu

यथा च कश्चित्परशुं गृहीत्वा; धूमं न पश्येज्ज्वलनं च काष्ठेतद्वच्छरीरोदरपाणिपादं; छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यदन्यत्

yathā ca kaścitparaśuṃ gṛhītvā; dhūmaṃ na paśyejjvalanaṃ ca kāṣṭhetadvaccharīrodarapāṇipādaṃ; chittvā na paśyanti tato yadanyat

तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य; धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात्तद्वत्सुबुद्धिः सममिन्द्रियत्वा;द्बुधः परं पश्यति स्वं स्वभावम्

tānyeva kāṣṭhāni yathā vimathya; dhūmaṃ ca paśyejjvalanaṃ ca yogāttadvatsubuddhiḥ samamindriyatvā;dbudhaḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam

यथात्मनोऽङ्गं पतितं पृथिव्यां; स्वप्नान्तरे पश्यति चात्मनोऽन्यत्श्रोत्रादियुक्तः सुमनाः सुबुद्धि;र्लिङ्गात्तथा गच्छति लिङ्गमन्यत्

yathātmano'ṅgaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; svapnāntare paśyati cātmano'nyatśrotrādiyuktaḥ sumanāḥ subuddhi;rliṅgāttathā gacchati liṅgamanyat

उत्पत्तिवृद्धिक्षयसंनिपातै;र्न युज्यतेऽसौ परमः शरीरीअनेन लिङ्गेन तु लिङ्गमन्य;द्गच्छत्यदृष्टः प्रतिसंधियोगात्

utpattivṛddhikṣayasaṃnipātai;rna yujyate'sau paramaḥ śarīrīanena liṅgena tu liṅgamanya;dgacchatyadṛṣṭaḥ pratisaṃdhiyogāt

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो; न चापि संस्पर्शमुपैति किंचित्न चापि तैः साधयतेऽथ कार्यं; ते तं न पश्यन्ति स पश्यते तान्

na cakṣuṣā paśyati rūpamātmano; na cāpi saṃsparśamupaiti kiṃcitna cāpi taiḥ sādhayate'tha kāryaṃ; te taṃ na paśyanti sa paśyate tān

यथा प्रदीपे ज्वलतोऽनलस्य; संतापजं रूपमुपैति किंचित्न चान्तरं रूपगुणं बिभर्ति; तथैव तद्दृश्यते रूपमस्य

yathā pradīpe jvalato'nalasya; saṃtāpajaṃ rūpamupaiti kiṃcitna cāntaraṃ rūpaguṇaṃ bibharti; tathaiva taddṛśyate rūpamasya

यथा मनुष्यः परिमुच्य काय;मदृश्यमन्यद्विशते शरीरम्विसृज्य भूतेषु महत्सु देहं; तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम्

yathā manuṣyaḥ parimucya kāya;madṛśyamanyadviśate śarīramvisṛjya bhūteṣu mahatsu dehaṃ; tadāśrayaṃ caiva bibharti rūpam

खं वायुमग्निं सलिलं तथोर्वीं; समन्ततोऽभ्याविशते शरीरीनानाश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः; श्रोत्रादयः पञ्च गुणाञ्श्रयन्ते

khaṃ vāyumagniṃ salilaṃ tathorvīṃ; samantato'bhyāviśate śarīrīnānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ; śrotrādayaḥ pañca guṇāñśrayante

श्रोत्रं खतो घ्राणमथो पृथिव्या;स्तेजोमयं रूपमथो विपाकःजलाश्रयः स्वेद उक्तो रसश्च; वाय्वात्मकः स्पर्शकृतो गुणश्च

śrotraṃ khato ghrāṇamatho pṛthivyā;stejomayaṃ rūpamatho vipākaḥjalāśrayaḥ sveda ukto rasaśca; vāyvātmakaḥ sparśakṛto guṇaśca

महत्सु भूतेषु वसन्ति पञ्च; पञ्चेन्द्रियार्थाश्च तथेन्द्रियेषुसर्वाणि चैतानि मनोनुगानि; बुद्धिं मनोऽन्वेति मनः स्वभावम्

mahatsu bhūteṣu vasanti pañca; pañcendriyārthāśca tathendriyeṣusarvāṇi caitāni manonugāni; buddhiṃ mano'nveti manaḥ svabhāvam

शुभाशुभं कर्म कृतं यदस्य; तदेव प्रत्याददते स्वदेहेमनोऽनुवर्तन्ति परावराणि; जलौकसः स्रोत इवानुकूलम्

śubhāśubhaṃ karma kṛtaṃ yadasya; tadeva pratyādadate svadehemano'nuvartanti parāvarāṇi; jalaukasaḥ srota ivānukūlam

चलं यथा दृष्टिपथं परैति; सूक्ष्मं महद्रूपमिवाभिपातिस्वरूपमालोचयते च रूपं; परं तथा बुद्धिपथं परैति

calaṃ yathā dṛṣṭipathaṃ paraiti; sūkṣmaṃ mahadrūpamivābhipātisvarūpamālocayate ca rūpaṃ; paraṃ tathā buddhipathaṃ paraiti