Parva.Adhyaya 12.199

मनुरुवाचयदा ते पञ्चभिः पञ्च विमुक्ता मनसा सहअथ तद्द्रक्ष्यसे ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पितम्

manuruvācayadā te pañcabhiḥ pañca vimuktā manasā sahaatha taddrakṣyase brahma maṇau sūtramivārpitam

तदेव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनःमुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा

tadeva ca yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥmuktāsvatha pravāleṣu mṛnmaye rājate tathā

तद्वद्गोषु मनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषुतद्वत्कीटपतंगेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः

tadvadgoṣu manuṣyeṣu tadvaddhastimṛgādiṣutadvatkīṭapataṃgeṣu prasaktātmā svakarmabhiḥ

येन येन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम्तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते

yena yena śarīreṇa yadyatkarma karotyayamtena tena śarīreṇa tattatphalamupāśnute

यथा ह्येकरसा भूमिरोषध्यात्मानुसारिणीतथा कर्मानुगा बुद्धिरन्तरात्मानुदर्शिनी

yathā hyekarasā bhūmiroṣadhyātmānusāriṇītathā karmānugā buddhirantarātmānudarśinī

ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसंधिताअभिसंधिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम्

jñānapūrvodbhavā lipsā lipsāpūrvābhisaṃdhitāabhisaṃdhipūrvakaṃ karma karmamūlaṃ tataḥ phalam

फलं कर्मात्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथाज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम्

phalaṃ karmātmakaṃ vidyātkarma jñeyātmakaṃ tathājñeyaṃ jñānātmakaṃ vidyājjñānaṃ sadasadātmakam

ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथाक्षयान्ते तत्फलं दिव्यं ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम्

jñānānāṃ ca phalānāṃ ca jñeyānāṃ karmaṇāṃ tathākṣayānte tatphalaṃ divyaṃ jñānaṃ jñeyapratiṣṭhitam

महद्धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनःअबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्था गुणबुद्धयः

mahaddhi paramaṃ bhūtaṃ yuktāḥ paśyanti yoginaḥabudhāstaṃ na paśyanti hyātmasthā guṇabuddhayaḥ

पृथिवीरूपतो रूपमपामिह महत्तरम्अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान्

pṛthivīrūpato rūpamapāmiha mahattaramadbhyo mahattaraṃ tejastejasaḥ pavano mahān

पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनःमनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः

pavanācca mahadvyoma tasmātparataraṃ manaḥmanaso mahatī buddhirbuddheḥ kālo mahānsmṛtaḥ

कालात्स भगवान्विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत्नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते

kālātsa bhagavānviṣṇuryasya sarvamidaṃ jagatnādirna madhyaṃ naivāntastasya devasya vidyate

अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययःअत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवदुच्यते

anāditvādamadhyatvādanantatvācca so'vyayaḥatyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṃ hyantavaducyate

तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं स्मृतम्तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः

tadbrahma paramaṃ proktaṃ taddhāma paramaṃ smṛtamtadgatvā kālaviṣayādvimuktā mokṣamāśritāḥ

गुणैस्त्वेतैः प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम्निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथानन्त्याय कल्पते

guṇaistvetaiḥ prakāśante nirguṇatvāttataḥ paramnivṛttilakṣaṇo dharmastathānantyāya kalpate

ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताःजिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्या विनाशिनः

ṛco yajūṃṣi sāmāni śarīrāṇi vyapāśritāḥjihvāgreṣu pravartante yatnasādhyā vināśinaḥ

न चैवमिष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम्न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत्

na caivamiṣyate brahma śarīrāśrayasaṃbhavamna yatnasādhyaṃ tadbrahma nādimadhyaṃ na cāntavat

ऋचामादिस्तथा साम्नां यजुषामादिरुच्यतेअन्तश्चादिमतां दृष्टो न चादिर्ब्रह्मणः स्मृतः

ṛcāmādistathā sāmnāṃ yajuṣāmādirucyateantaścādimatāṃ dṛṣṭo na cādirbrahmaṇaḥ smṛtaḥ

अनादित्वादनन्तत्वात्तदनन्तमथाव्ययम्अव्ययत्वाच्च निर्द्वंद्वं द्वंद्वाभावात्ततः परम्

anāditvādanantatvāttadanantamathāvyayamavyayatvācca nirdvaṃdvaṃ dvaṃdvābhāvāttataḥ param

अदृष्टतोऽनुपायाच्चाप्यभिसंधेश्च कर्मणःन तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छन्ति तत्परम्

adṛṣṭato'nupāyāccāpyabhisaṃdheśca karmaṇaḥna tena martyāḥ paśyanti yena gacchanti tatparam

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च दर्शनात्मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते

viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya ca darśanātmanasā cānyadākāṅkṣanparaṃ na pratipadyate

गुणान्यदिह पश्यन्ति तदिच्छन्त्यपरे जनाःपरं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः

guṇānyadiha paśyanti tadicchantyapare janāḥparaṃ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvādguṇārthinaḥ

गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्याद्गुणानिमान्अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैरवयवैः सह

guṇairyastvavarairyuktaḥ kathaṃ vidyādguṇānimānanumānāddhi gantavyaṃ guṇairavayavaiḥ saha

सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमःमनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम्

sūkṣmeṇa manasā vidmo vācā vaktuṃ na śaknumaḥmano hi manasā grāhyaṃ darśanena ca darśanam

ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या तथा मनःमनसा चेन्द्रियग्राममनन्तं प्रतिपद्यते

jñānena nirmalīkṛtya buddhiṃ buddhyā tathā manaḥmanasā cendriyagrāmamanantaṃ pratipadyate

बुद्धिप्रहीणो मनसासमृद्ध;स्तथा निराशीर्गुणतामुपैतिपरं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना; हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्

buddhiprahīṇo manasāsamṛddha;stathā nirāśīrguṇatāmupaitiparaṃ tyajantīha vilobhyamānā; hutāśanaṃ vāyurivendhanastham

गुणादाने विप्रयोगे च तेषां; मनः सदा बुद्धिपरावराभ्याम्अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो; गुणादाने ब्रह्मशरीरमेति

guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ; manaḥ sadā buddhiparāvarābhyāmanenaiva vidhinā saṃpravṛtto; guṇādāne brahmaśarīrameti

अव्यक्तात्मा पुरुषोऽव्यक्तकर्मा; सोऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकालेतैरेवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानै;र्ग्लायद्भिर्वा वर्तते कर्मरूपः

avyaktātmā puruṣo'vyaktakarmā; so'vyaktatvaṃ gacchati hyantakāletairevāyaṃ cendriyairvardhamānai;rglāyadbhirvā vartate karmarūpaḥ

सर्वैरयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो; देहः प्राप्तः पञ्चभूताश्रयः स्यात्नासामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह; हीनस्तेन परमेणाव्ययेन

sarvairayaṃ cendriyaiḥ saṃprayukto; dehaḥ prāptaḥ pañcabhūtāśrayaḥ syātnāsāmarthyādgacchati karmaṇeha; hīnastena parameṇāvyayena

पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तमस्या; ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धिपरं नयन्तीह विलोभ्यमानं; यथा प्लवं वायुरिवार्णवस्थम्

pṛthvyā naraḥ paśyati nāntamasyā; hyantaścāsyā bhavitā ceti viddhiparaṃ nayantīha vilobhyamānaṃ; yathā plavaṃ vāyurivārṇavastham

दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो; यथा भवेद्व्यपगतरश्मिमण्डलःतथा ह्यसौ मुनिरिह निर्विशेषवा;न्स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम्

divākaro guṇamupalabhya nirguṇo; yathā bhavedvyapagataraśmimaṇḍalaḥtathā hyasau muniriha nirviśeṣavā;nsa nirguṇaṃ praviśati brahma cāvyayam

अनागतिं सुकृतिमतां परां गतिं; स्वयंभुवं प्रभवनिधानमव्ययम्सनातनं यदमृतमव्ययं पदं; विचार्य तं शमममृतत्वमश्नुते

anāgatiṃ sukṛtimatāṃ parāṃ gatiṃ; svayaṃbhuvaṃ prabhavanidhānamavyayamsanātanaṃ yadamṛtamavyayaṃ padaṃ; vicārya taṃ śamamamṛtatvamaśnute