Parva.Adhyaya 12.200

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकाक्षमच्युतम्कर्तारमकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम्

pitāmaha mahāprājña puṇḍarīkākṣamacyutamkartāramakṛtaṃ viṣṇuṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam

नारायणं हृषीकेशं गोविन्दमपराजितम्तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामि केशवम्

nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ govindamaparājitamtattvena bharataśreṣṭha śrotumicchāmi keśavam

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

श्रुतोऽयमर्थो रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतःनारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च

śruto'yamartho rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥnāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca

असितो देवलस्तात वाल्मीकिश्च महातपाःमार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयत्यद्भुतं महत्

asito devalastāta vālmīkiśca mahātapāḥmārkaṇḍeyaśca govinde kathayatyadbhutaṃ mahat

केशवो भरतश्रेष्ठ भगवानीश्वरः प्रभुःपुरुषः सर्वमित्येव श्रूयते बहुधा विभुः

keśavo bharataśreṣṭha bhagavānīśvaraḥ prabhuḥpuruṣaḥ sarvamityeva śrūyate bahudhā vibhuḥ

किं तु यानि विदुर्लोके ब्राह्मणाः शार्ङ्गधन्वनःमाहात्म्यानि महाबाहो शृणु तानि युधिष्ठिर

kiṃ tu yāni vidurloke brāhmaṇāḥ śārṅgadhanvanaḥmāhātmyāni mahābāho śṛṇu tāni yudhiṣṭhira

यानि चाहुर्मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जनाःअशेषेण हि गोविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्यहम्

yāni cāhurmanuṣyendra ye purāṇavido janāḥaśeṣeṇa hi govinde kīrtayiṣyāmi tānyaham

महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमःवायुर्ज्योतिस्तथा चापः खं गां चैवान्वकल्पयत्

mahābhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥvāyurjyotistathā cāpaḥ khaṃ gāṃ caivānvakalpayat

स दृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः प्रभुःअप्स्वेव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः

sa dṛṣṭvā pṛthivīṃ caiva sarvabhūteśvaraḥ prabhuḥapsveva śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ

सर्वतेजोमयस्तस्मिञ्शयानः शयने शुभेसोऽग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमचिन्तयत्

sarvatejomayastasmiñśayānaḥ śayane śubheso'grajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇamacintayat

आश्रयं सर्वभूतानां मनसेति विशुश्रुमस धारयति भूतात्मा उभे भूतभविष्यती

āśrayaṃ sarvabhūtānāṃ manaseti viśuśrumasa dhārayati bhūtātmā ubhe bhūtabhaviṣyatī

ततस्तस्मिन्महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनिभास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्ममजायत

tatastasminmahābāho prādurbhūte mahātmanibhāskarapratimaṃ divyaṃ nābhyāṃ padmamajāyata

स तत्र भगवान्देवः पुष्करे भासयन्दिशःब्रह्मा समभवत्तात सर्वभूतपितामहः

sa tatra bhagavāndevaḥ puṣkare bhāsayandiśaḥbrahmā samabhavattāta sarvabhūtapitāmahaḥ

तस्मिन्नपि महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनितमसः पूर्वजो जज्ञे मधुर्नाम महासुरः

tasminnapi mahābāho prādurbhūte mahātmanitamasaḥ pūrvajo jajñe madhurnāma mahāsuraḥ

तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धिं समास्थितम्ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान पुरुषोत्तमः

tamugramugrakarmāṇamugrāṃ buddhiṃ samāsthitambrahmaṇopacitiṃ kurvañjaghāna puruṣottamaḥ

तस्य तात वधात्सर्वे देवदानवमानवाःमधुसूदनमित्याहुर्वृषभं सर्वसात्वताम्

tasya tāta vadhātsarve devadānavamānavāḥmadhusūdanamityāhurvṛṣabhaṃ sarvasātvatām

ब्रह्मा तु ससृजे पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान्मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

brahmā tu sasṛje putrānmānasāndakṣasaptamānmarīcimatryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum

मरीचिः कश्यपं तात पुत्रं चासृजदग्रजम्मानसं जनयामास तैजसं ब्रह्मसत्तमम्

marīciḥ kaśyapaṃ tāta putraṃ cāsṛjadagrajammānasaṃ janayāmāsa taijasaṃ brahmasattamam

अङ्गुष्ठादसृजद्ब्रह्मा मरीचेरपि पूर्वजम्सोऽभवद्भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः

aṅguṣṭhādasṛjadbrahmā marīcerapi pūrvajamso'bhavadbharataśreṣṭha dakṣo nāma prajāpatiḥ

तस्य पूर्वमजायन्त दश तिस्रश्च भारतप्रजापतेर्दुहितरस्तासां ज्येष्ठाभवद्दितिः

tasya pūrvamajāyanta daśa tisraśca bhārataprajāpaterduhitarastāsāṃ jyeṣṭhābhavadditiḥ

सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर्महायशाःमारीचः कश्यपस्तात सर्वासामभवत्पतिः

sarvadharmaviśeṣajñaḥ puṇyakīrtirmahāyaśāḥmārīcaḥ kaśyapastāta sarvāsāmabhavatpatiḥ

उत्पाद्य तु महाभागस्तासामवरजा दशददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापतिः

utpādya tu mahābhāgastāsāmavarajā daśadadau dharmāya dharmajño dakṣa eva prajāpatiḥ

धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश्चामिततेजसःविश्वेदेवाश्च साध्याश्च मरुत्वन्तश्च भारत

dharmasya vasavaḥ putrā rudrāścāmitatejasaḥviśvedevāśca sādhyāśca marutvantaśca bhārata

अपरास्तु यवीयस्यस्ताभ्योऽन्याः सप्तविंशतिःसोमस्तासां महाभागः सर्वासामभवत्पतिः

aparāstu yavīyasyastābhyo'nyāḥ saptaviṃśatiḥsomastāsāṃ mahābhāgaḥ sarvāsāmabhavatpatiḥ

इतरास्तु व्यजायन्त गन्धर्वांस्तुरगान्द्विजान्गाश्च किंपुरुषान्मत्स्यानौद्भिदांश्च वनस्पतीन्

itarāstu vyajāyanta gandharvāṃsturagāndvijāngāśca kiṃpuruṣānmatsyānaudbhidāṃśca vanaspatīn

आदित्यानदितिर्जज्ञे देवश्रेष्ठान्महाबलान्तेषां विष्णुर्वामनोऽभूद्गोविन्दश्चाभवत्प्रभुः

ādityānaditirjajñe devaśreṣṭhānmahābalānteṣāṃ viṣṇurvāmano'bhūdgovindaścābhavatprabhuḥ

तस्य विक्रमणादेव देवानां श्रीर्व्यवर्धतदानवाश्च पराभूता दैतेयी चासुरी प्रजा

tasya vikramaṇādeva devānāṃ śrīrvyavardhatadānavāśca parābhūtā daiteyī cāsurī prajā

विप्रचित्तिप्रधानांश्च दानवानसृजद्दनुःदितिस्तु सर्वानसुरान्महासत्त्वान्व्यजायत

vipracittipradhānāṃśca dānavānasṛjaddanuḥditistu sarvānasurānmahāsattvānvyajāyata

अहोरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनःपूर्वाह्णं चापराह्णं च सर्वमेवान्वकल्पयत्

ahorātraṃ ca kālaṃ ca yathartu madhusūdanaḥpūrvāhṇaṃ cāparāhṇaṃ ca sarvamevānvakalpayat

बुद्ध्यापः सोऽसृजन्मेघांस्तथा स्थावरजङ्गमान्पृथिवीं सोऽसृजद्विश्वां सहितां भूरितेजसा

buddhyāpaḥ so'sṛjanmeghāṃstathā sthāvarajaṅgamānpṛthivīṃ so'sṛjadviśvāṃ sahitāṃ bhūritejasā

ततः कृष्णो महाबाहुः पुनरेव युधिष्ठिरब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठं मुखादसृजत प्रभुः

tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ punareva yudhiṣṭhirabrāhmaṇānāṃ śataṃ śreṣṭhaṃ mukhādasṛjata prabhuḥ

बाहुभ्यां क्षत्रियशतं वैश्यानामूरुतः शतम्पद्भ्यां शूद्रशतं चैव केशवो भरतर्षभ

bāhubhyāṃ kṣatriyaśataṃ vaiśyānāmūrutaḥ śatampadbhyāṃ śūdraśataṃ caiva keśavo bharatarṣabha

स एवं चतुरो वर्णान्समुत्पाद्य महायशाःअध्यक्षं सर्वभूतानां धातारमकरोत्प्रभुः

sa evaṃ caturo varṇānsamutpādya mahāyaśāḥadhyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ dhātāramakarotprabhuḥ

यावद्यावदभूच्छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम्तावत्तावदजीवंस्ते नासीद्यमकृतं भयम्

yāvadyāvadabhūcchraddhā dehaṃ dhārayituṃ nṛṇāmtāvattāvadajīvaṃste nāsīdyamakṛtaṃ bhayam

न चैषां मैथुनो धर्मो बभूव भरतर्षभसंकल्पादेव चैतेषामपत्यमुदपद्यत

na caiṣāṃ maithuno dharmo babhūva bharatarṣabhasaṃkalpādeva caiteṣāmapatyamudapadyata

तत्र त्रेतायुगे काले संकल्पाज्जायते प्रजान ह्यभून्मैथुनो धर्मस्तेषामपि जनाधिप

tatra tretāyuge kāle saṃkalpājjāyate prajāna hyabhūnmaithuno dharmasteṣāmapi janādhipa

द्वापरे मैथुनो धर्मः प्रजानामभवन्नृपतथा कलियुगे राजन्द्वंद्वमापेदिरे जनाः

dvāpare maithuno dharmaḥ prajānāmabhavannṛpatathā kaliyuge rājandvaṃdvamāpedire janāḥ

एष भूतपतिस्तात स्वध्यक्षश्च प्रकीर्तितःनिरध्यक्षांस्तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तानपि

eṣa bhūtapatistāta svadhyakṣaśca prakīrtitaḥniradhyakṣāṃstu kaunteya kīrtayiṣyāmi tānapi

दक्षिणापथजन्मानः सर्वे तलवरान्ध्रकाःउत्साः पुलिन्दाः शबराश्चूचुपा मण्डपैः सह

dakṣiṇāpathajanmānaḥ sarve talavarāndhrakāḥutsāḥ pulindāḥ śabarāścūcupā maṇḍapaiḥ saha

उत्तरापथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तानपियौनकाम्बोजगान्धाराः किराता बर्बरैः सह

uttarāpathajanmānaḥ kīrtayiṣyāmi tānapiyaunakāmbojagāndhārāḥ kirātā barbaraiḥ saha

एते पापकृतस्तात चरन्ति पृथिवीमिमाम्श्वकाकबलगृध्राणां सधर्माणो नराधिप

ete pāpakṛtastāta caranti pṛthivīmimāmśvakākabalagṛdhrāṇāṃ sadharmāṇo narādhipa

नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीमिमाम्त्रेताप्रभृति वर्तन्ते ते जना भरतर्षभ

naite kṛtayuge tāta caranti pṛthivīmimāmtretāprabhṛti vartante te janā bharatarṣabha

ततस्तस्मिन्महाघोरे संध्याकाले युगान्तिकेराजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतरम्

tatastasminmahāghore saṃdhyākāle yugāntikerājānaḥ samasajjanta samāsādyetaretaram

एवमेष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भावो महात्मनःदेवदेवर्षिराचष्ट नारदः सर्वलोकदृक्

evameṣa kuruśreṣṭha prādurbhāvo mahātmanaḥdevadevarṣirācaṣṭa nāradaḥ sarvalokadṛk

नारदोऽप्यथ कृष्णस्य परं मेने नराधिपशाश्वतत्वं महाबाहो यथावद्भरतर्षभ

nārado'pyatha kṛṣṇasya paraṃ mene narādhipaśāśvatatvaṃ mahābāho yathāvadbharatarṣabha

एवमेष महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमःअचिन्त्यः पुण्डरीकाक्षो नैष केवलमानुषः

evameṣa mahābāhuḥ keśavaḥ satyavikramaḥacintyaḥ puṇḍarīkākṣo naiṣa kevalamānuṣaḥ