Parva.Adhyaya 12.204

गुरुरुवाचचतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि चअव्यक्तप्रभवान्याहुरव्यक्तनिधनानि चअव्यक्तनिधनं विद्यादव्यक्तात्मात्मकं मनः

gururuvācacaturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi caavyaktaprabhavānyāhuravyaktanidhanāni caavyaktanidhanaṃ vidyādavyaktātmātmakaṃ manaḥ

यथाश्वत्थकणीकायामन्तर्भूतो महाद्रुमःनिष्पन्नो दृश्यते व्यक्तमव्यक्तात्संभवस्तथा

yathāśvatthakaṇīkāyāmantarbhūto mahādrumaḥniṣpanno dṛśyate vyaktamavyaktātsaṃbhavastathā

अभिद्रवत्ययस्कान्तमयो निश्चेतनावुभौस्वभावहेतुजा भावा यद्वदन्यदपीदृशम्

abhidravatyayaskāntamayo niścetanāvubhausvabhāvahetujā bhāvā yadvadanyadapīdṛśam

तद्वदव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाःअचेतनाश्चेतयितुः कारणादभिसंहिताः

tadvadavyaktajā bhāvāḥ kartuḥ kāraṇalakṣaṇāḥacetanāścetayituḥ kāraṇādabhisaṃhitāḥ

न भूः खं द्यौर्न भूतानि नर्षयो न सुरासुराःनान्यदासीदृते जीवमासेदुर्न तु संहितम्

na bhūḥ khaṃ dyaurna bhūtāni narṣayo na surāsurāḥnānyadāsīdṛte jīvamāsedurna tu saṃhitam

सर्वनीत्या सर्वगतं मनोहेतु सलक्षणम्अज्ञानकर्म निर्दिष्टमेतत्कारणलक्षणम्

sarvanītyā sarvagataṃ manohetu salakṣaṇamajñānakarma nirdiṣṭametatkāraṇalakṣaṇam

तत्कारणैर्हि संयुक्तं कार्यसंग्रहकारकम्येनैतद्वर्तते चक्रमनादिनिधनं महत्

tatkāraṇairhi saṃyuktaṃ kāryasaṃgrahakārakamyenaitadvartate cakramanādinidhanaṃ mahat

अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम्क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम्

avyaktanābhaṃ vyaktāraṃ vikāraparimaṇḍalamkṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ snigdhākṣaṃ vartate dhruvam

स्निग्धत्वात्तिलवत्सर्वं चक्रेऽस्मिन्पीड्यते जगत्तिलपीडैरिवाक्रम्य भोगैरज्ञानसंभवैः

snigdhatvāttilavatsarvaṃ cakre'sminpīḍyate jagattilapīḍairivākramya bhogairajñānasaṃbhavaiḥ

कर्म तत्कुरुते तर्षादहंकारपरिग्रहम्कार्यकारणसंयोगे स हेतुरुपपादितः

karma tatkurute tarṣādahaṃkāraparigrahamkāryakāraṇasaṃyoge sa heturupapāditaḥ

नात्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथाकार्याणां तूपकरणे कालो भवति हेतुमान्

nātyeti kāraṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ kāraṇaṃ tathākāryāṇāṃ tūpakaraṇe kālo bhavati hetumān

हेतुयुक्ताः प्रकृतयो विकाराश्च परस्परम्अन्योन्यमभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा

hetuyuktāḥ prakṛtayo vikārāśca parasparamanyonyamabhivartante puruṣādhiṣṭhitāḥ sadā

सरजस्तामसैर्भावैश्च्युतो हेतुबलान्वितःक्षेत्रज्ञमेवानुयाति पांसुर्वातेरितो यथान च तैः स्पृश्यते भावो न ते तेन महात्मना

sarajastāmasairbhāvaiścyuto hetubalānvitaḥkṣetrajñamevānuyāti pāṃsurvāterito yathāna ca taiḥ spṛśyate bhāvo na te tena mahātmanā

सरजस्कोऽरजस्कश्च स वै वायुर्यथा भवेत्तथैतदन्तरं विद्यात्क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्बुधःअभ्यासात्स तथा युक्तो न गच्छेत्प्रकृतिं पुनः

sarajasko'rajaskaśca sa vai vāyuryathā bhavettathaitadantaraṃ vidyātkṣetrakṣetrajñayorbudhaḥabhyāsātsa tathā yukto na gacchetprakṛtiṃ punaḥ

संदेहमेतमुत्पन्नमच्छिनद्भगवानृषिःतथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसंमिताम्

saṃdehametamutpannamacchinadbhagavānṛṣiḥtathā vārtāṃ samīkṣeta kṛtalakṣaṇasaṃmitām

बीजान्यग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनःज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा संबध्यते पुनः

bījānyagnyupadagdhāni na rohanti yathā punaḥjñānadagdhaistathā kleśairnātmā saṃbadhyate punaḥ