Parva.Adhyaya 12.203

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

योगं मे परमं तात मोक्षस्य वद भारततमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतां वर

yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vada bhāratatamahaṃ tattvato jñātumicchāmi vadatāṃ vara

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamsaṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha

कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम्शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितःचरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत्

kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryamṛṣisattamamśiṣyaḥ paramamedhāvī śreyorthī susamāhitaḥcaraṇāvupasaṃgṛhya sthitaḥ prāñjalirabravīt

उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्ममसंशयो मे महान्कश्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

upāsanātprasanno'si yadi vai bhagavanmamasaṃśayo me mahānkaścittanme vyākhyātumarhasi

कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम्कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तमसम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः

kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsamyagbrūhi yatparamkathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattamasamyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ

वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत्एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि

vedeṣu cāpi yadvākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yatetadvidvanyathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātumarhasi

गुरुरुवाचशृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम्अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु

gururuvācaśṛṇu śiṣya mahāprājña brahmaguhyamidaṃ paramadhyātmaṃ sarvabhūtānāmāgamānāṃ ca yadvasu

वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो मुखम्सत्यं दानमथो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम्

vāsudevaḥ sarvamidaṃ viśvasya brahmaṇo mukhamsatyaṃ dānamatho yajñastitikṣā dama ārjavam

पुरुषं सनातनं विष्णुं यत्तद्वेदविदो विदुःसर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम्तदिदं ब्रह्म वार्ष्णेयमितिहासं शृणुष्व मे

puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yattadvedavido viduḥsargapralayakartāramavyaktaṃ brahma śāśvatamtadidaṃ brahma vārṣṇeyamitihāsaṃ śṛṇuṣva me

ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तथामाहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसःअर्हस्त्वमसि कल्याण वार्ष्णेयं शृणु यत्परम्

brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyaistathāmāhātmyaṃ devadevasya viṣṇoramitatejasaḥarhastvamasi kalyāṇa vārṣṇeyaṃ śṛṇu yatparam

कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम्त्रैलोक्यं सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते

kālacakramanādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇamtrailokyaṃ sarvabhūteṣu cakravatparivartate

यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम्वदन्ति पुरुषव्याघ्रं केशवं पुरुषर्षभम्

yattadakṣaramavyaktamamṛtaṃ brahma śāśvatamvadanti puruṣavyāghraṃ keśavaṃ puruṣarṣabham

पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षदानवान्नागासुरमनुष्यांश्च सृजते परमोऽव्ययः

pitṝndevānṛṣīṃścaiva tathā vai yakṣadānavānnāgāsuramanuṣyāṃśca sṛjate paramo'vyayaḥ

तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान्प्रलये प्रकृतिं प्राप्य युगादौ सृजते प्रभुः

tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃśca śāśvatānpralaye prakṛtiṃ prāpya yugādau sṛjate prabhuḥ

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्ययेदृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्माहरात्रिषु

yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryayedṛśyante tāni tānyeva tathā brahmāharātriṣu

अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषुतत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम्

atha yadyadyadā bhāvi kālayogādyugādiṣutattadutpadyate jñānaṃ lokayātrāvidhānajam

युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयःलेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा

yugānte'ntarhitānvedānsetihāsānmaharṣayaḥlebhire tapasā pūrvamanujñātāḥ svayaṃbhuvā

वेदविद्वेद भगवान्वेदाङ्गानि बृहस्पतिःभार्गवो नीतिशास्त्रं च जगाद जगतो हितम्

vedavidveda bhagavānvedāṅgāni bṛhaspatiḥbhārgavo nītiśāstraṃ ca jagāda jagato hitam

गान्धर्वं नारदो वेदं भरद्वाजो धनुर्ग्रहम्देवर्षिचरितं गार्ग्यः कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम्

gāndharvaṃ nārado vedaṃ bharadvājo dhanurgrahamdevarṣicaritaṃ gārgyaḥ kṛṣṇātreyaścikitsitam

न्यायतन्त्राण्यनेकानि तैस्तैरुक्तानि वादिभिःहेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते

nyāyatantrāṇyanekāni taistairuktāni vādibhiḥhetvāgamasadācārairyaduktaṃ tadupāsyate

अनाद्यं यत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुःएकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः

anādyaṃ yatparaṃ brahma na devā narṣayo viduḥekastadveda bhagavāndhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ

नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराःराजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषजम्

nārāyaṇādṛṣigaṇāstathā mukhyāḥ surāsurāḥrājarṣayaḥ purāṇāśca paramaṃ duḥkhabheṣajam

पुरुषाधिष्ठितं भावं प्रकृतिः सूयते सदाहेतुयुक्तमतः सर्वं जगत्संपरिवर्तते

puruṣādhiṣṭhitaṃ bhāvaṃ prakṛtiḥ sūyate sadāhetuyuktamataḥ sarvaṃ jagatsaṃparivartate

दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशःप्रकृतिः सृजते तद्वदानन्त्यान्नापचीयते

dīpādanye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥprakṛtiḥ sṛjate tadvadānantyānnāpacīyate

अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयतेआकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः

avyaktakarmajā buddhirahaṃkāraṃ prasūyateākāśaṃ cāpyahaṃkārādvāyurākāśasaṃbhavaḥ

वायोस्तेजस्ततश्चापस्त्वद्भ्यो हि वसुधोद्गतामूलप्रकृतयोऽष्टौ ता जगदेतास्ववस्थितम्

vāyostejastataścāpastvadbhyo hi vasudhodgatāmūlaprakṛtayo'ṣṭau tā jagadetāsvavasthitam

ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपिविषयाः पञ्च चैकं च विकारे षोडशं मनः

jñānendriyāṇyataḥ pañca pañca karmendriyāṇyapiviṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikāre ṣoḍaśaṃ manaḥ

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं पञ्चेन्द्रियाण्यपिपादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणामपि

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ pañcendriyāṇyapipādau pāyurupasthaśca hastau vākkarmaṇāmapi

शब्दः स्पर्शोऽथ रूपं च रसो गन्धस्तथैव चविज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः

śabdaḥ sparśo'tha rūpaṃ ca raso gandhastathaiva cavijñeyaṃ vyāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ

रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्तथैव चइन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वं व्यस्तं मनस्तथा

rasajñāne tu jihveyaṃ vyāhṛte vāktathaiva caindriyairvividhairyuktaṃ sarvaṃ vyastaṃ manastathā

विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशःदेहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते

vidyāttu ṣoḍaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥdeheṣu jñānakartāramupāsīnamupāsate

तद्वत्सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणःश्रोत्रं शब्दगुणं चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथास्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा

tadvatsomaguṇā jihvā gandhastu pṛthivīguṇaḥśrotraṃ śabdaguṇaṃ caiva cakṣuragnerguṇastathāsparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyātsarvabhūteṣu sarvadā

मनः सत्त्वगुणं प्राहुः सत्त्वमव्यक्तजं तथासर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुध्येत बुद्धिमान्

manaḥ sattvaguṇaṃ prāhuḥ sattvamavyaktajaṃ tathāsarvabhūtātmabhūtasthaṃ tasmādbudhyeta buddhimān

एते भावा जगत्सर्वं वहन्ति सचराचरम्श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम्

ete bhāvā jagatsarvaṃ vahanti sacarācaramśritā virajasaṃ devaṃ yamāhuḥ paramaṃ padam

नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः समन्वितम्व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते

navadvāraṃ puraṃ puṇyametairbhāvaiḥ samanvitamvyāpya śete mahānātmā tasmātpuruṣa ucyate

अजरः सोऽमरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान्व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः

ajaraḥ so'maraścaiva vyaktāvyaktopadeśavānvyāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ

यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान्ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु

yathā dīpaḥ prakāśātmā hrasvo vā yadi vā mahānjñānātmānaṃ tathā vidyātpuruṣaṃ sarvajantuṣu

सोऽत्र वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यतिकारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम्

so'tra vedayate vedyaṃ sa śṛṇoti sa paśyatikāraṇaṃ tasya deho'yaṃ sa kartā sarvakarmaṇām

अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यतेतथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते

agnirdārugato yadvadbhinne dārau na dṛśyatetathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate

नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयःसंतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम्

nadīṣvāpo yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥsaṃtanvānā yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇām

स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमागतःदेहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्रोपलभ्यते

svapnayoge yathaivātmā pañcendriyasamāgataḥdehamutsṛjya vai yāti tathaivātropalabhyate

कर्मणा व्याप्यते पूर्वं कर्मणा चोपपद्यतेकर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा

karmaṇā vyāpyate pūrvaṃ karmaṇā copapadyatekarmaṇā nīyate'nyatra svakṛtena balīyasā

स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वान्यं प्रतिपद्यतेतथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम्

sa tu dehādyathā dehaṃ tyaktvānyaṃ pratipadyatetathā taṃ saṃpravakṣyāmi bhūtagrāmaṃ svakarmajam