Parva.Adhyaya 12.210

गुरुरुवाचन स वेद परं धर्मं यो न वेद चतुष्टयम्व्यक्ताव्यक्ते च यत्तत्त्वं संप्राप्तं परमर्षिणा

gururuvācana sa veda paraṃ dharmaṃ yo na veda catuṣṭayamvyaktāvyakte ca yattattvaṃ saṃprāptaṃ paramarṣiṇā

व्यक्तं मृत्युमुखं विद्यादव्यक्तममृतं पदम्प्रवृत्तिलक्षणं धर्ममृषिर्नारायणोऽब्रवीत्

vyaktaṃ mṛtyumukhaṃ vidyādavyaktamamṛtaṃ padampravṛttilakṣaṇaṃ dharmamṛṣirnārāyaṇo'bravīt

अत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम्

atraivāvasthitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaramnivṛttilakṣaṇaṃ dharmamavyaktaṃ brahma śāśvatam

प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिरथाब्रवीत्प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिर्निवृत्तिः परमा गतिः

pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ prajāpatirathābravītpravṛttiḥ punarāvṛttirnivṛttiḥ paramā gatiḥ

तां गतिं परमामेति निवृत्तिपरमो मुनिःज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः

tāṃ gatiṃ paramāmeti nivṛttiparamo muniḥjñānatattvaparo nityaṃ śubhāśubhanidarśakaḥ

तदेवमेतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषावुभौअव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत्स्यादन्यन्महत्तरम्

tadevametau vijñeyāvavyaktapuruṣāvubhauavyaktapuruṣābhyāṃ tu yatsyādanyanmahattaram

तं विशेषमवेक्षेत विशेषेण विचक्षणःअनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि

taṃ viśeṣamavekṣeta viśeṣeṇa vicakṣaṇaḥanādyantāvubhāvetāvaliṅgau cāpyubhāvapi

उभौ नित्यौ सूक्ष्मतरौ महद्भ्यश्च महत्तरौसामान्यमेतदुभयोरेवं ह्यन्यद्विशेषणम्

ubhau nityau sūkṣmatarau mahadbhyaśca mahattarausāmānyametadubhayorevaṃ hyanyadviśeṣaṇam

प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिविधसत्त्वयाविपरीतमतो विद्यात्क्षेत्रज्ञस्य च लक्षणम्

prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā trividhasattvayāviparītamato vidyātkṣetrajñasya ca lakṣaṇam

प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम्अग्राह्यौ पुरुषावेतावलिङ्गत्वादसंहितौ

prakṛteśca vikārāṇāṃ draṣṭāramaguṇānvitamagrāhyau puruṣāvetāvaliṅgatvādasaṃhitau

संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मजा गृह्यते ययाकरणैः कर्मनिर्वृत्तैः कर्ता यद्यद्विचेष्टतेकीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः कोऽहमेषोऽप्यसाविति

saṃyogalakṣaṇotpattiḥ karmajā gṛhyate yayākaraṇaiḥ karmanirvṛttaiḥ kartā yadyadviceṣṭatekīrtyate śabdasaṃjñābhiḥ ko'hameṣo'pyasāviti

उष्णीषवान्यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतःसंवृतोऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः

uṣṇīṣavānyathā vastraistribhirbhavati saṃvṛtaḥsaṃvṛto'yaṃ tathā dehī sattvarājasatāmasaiḥ

तस्माच्चतुष्टयं वेद्यमेतैर्हेतुभिराचितम्यथासंज्ञो ह्ययं सम्यगन्तकाले न मुह्यति

tasmāccatuṣṭayaṃ vedyametairhetubhirācitamyathāsaṃjño hyayaṃ samyagantakāle na muhyati

श्रियं दिव्यामभिप्रेप्सुर्ब्रह्म वाङ्मनसा शुचिःशारीरैर्नियमैरुग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः

śriyaṃ divyāmabhiprepsurbrahma vāṅmanasā śuciḥśārīrairniyamairugraiścarenniṣkalmaṣaṃ tapaḥ

त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वतासूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि

trailokyaṃ tapasā vyāptamantarbhūtena bhāsvatāsūryaśca candramāścaiva bhāsatastapasā divi

प्रतापस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपःरजस्तमोघ्नं यत्कर्म तपसस्तत्स्वलक्षणम्

pratāpastapaso jñānaṃ loke saṃśabditaṃ tapaḥrajastamoghnaṃ yatkarma tapasastatsvalakṣaṇam

ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यतेवाङ्मनोनियमः साम्यं मानसं तप उच्यते

brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyatevāṅmanoniyamaḥ sāmyaṃ mānasaṃ tapa ucyate

विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यतेआहारनियमेनास्य पाप्मा नश्यति राजसः

vidhijñebhyo dvijātibhyo grāhyamannaṃ viśiṣyateāhāraniyamenāsya pāpmā naśyati rājasaḥ

वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि चतस्मात्तन्मात्रमादद्याद्यावदत्र प्रयोजनम्

vaimanasyaṃ ca viṣaye yāntyasya karaṇāni catasmāttanmātramādadyādyāvadatra prayojanam

अन्तकाले वयोत्कर्षाच्छनैः कुर्यादनातुरःएवं युक्तेन मनसा ज्ञानं तदुपपद्यते

antakāle vayotkarṣācchanaiḥ kuryādanāturaḥevaṃ yuktena manasā jñānaṃ tadupapadyate

रजसा चाप्ययं देही देहवाञ्शब्दवच्चरेत्कार्यैरव्याहतमतिर्वैराग्यात्प्रकृतौ स्थितःआ देहादप्रमादाच्च देहान्ताद्विप्रमुच्यते

rajasā cāpyayaṃ dehī dehavāñśabdavaccaretkāryairavyāhatamatirvairāgyātprakṛtau sthitaḥā dehādapramādācca dehāntādvipramucyate

हेतुयुक्तः सदोत्सर्गो भूतानां प्रलयस्तथापरप्रत्ययसर्गे तु नियतं नातिवर्तते

hetuyuktaḥ sadotsargo bhūtānāṃ pralayastathāparapratyayasarge tu niyataṃ nātivartate

भवान्तप्रभवप्रज्ञा आसते ये विपर्ययम्धृत्या देहान्धारयन्तो बुद्धिसंक्षिप्तमानसाःस्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात्तानुपासते

bhavāntaprabhavaprajñā āsate ye viparyayamdhṛtyā dehāndhārayanto buddhisaṃkṣiptamānasāḥsthānebhyo dhvaṃsamānāśca sūkṣmatvāttānupāsate

यथागमं च तत्सर्वं बुद्ध्या तन्नैव बुध्यतेदेहान्तं कश्चिदन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयःयुक्तो धारणया कश्चित्सत्तां केचिदुपासते

yathāgamaṃ ca tatsarvaṃ buddhyā tannaiva budhyatedehāntaṃ kaścidanvāste bhāvitātmā nirāśrayaḥyukto dhāraṇayā kaścitsattāṃ kecidupāsate

अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्युत्संशब्दिताक्षरम्अन्तकाले ह्युपासन्नास्तपसा दग्धकिल्बिषाः

abhyasyanti paraṃ devaṃ vidyutsaṃśabditākṣaramantakāle hyupāsannāstapasā dagdhakilbiṣāḥ

सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम्सूक्ष्मं विशेषणं तेषामवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा

sarva ete mahātmāno gacchanti paramāṃ gatimsūkṣmaṃ viśeṣaṇaṃ teṣāmavekṣecchāstracakṣuṣā

देहं तु परमं विद्याद्विमुक्तमपरिग्रहम्अन्तरिक्षादन्यतरं धारणासक्तमानसम्

dehaṃ tu paramaṃ vidyādvimuktamaparigrahamantarikṣādanyataraṃ dhāraṇāsaktamānasam

मर्त्यलोकाद्विमुच्यन्ते विद्यासंयुक्तमानसाःब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम्

martyalokādvimucyante vidyāsaṃyuktamānasāḥbrahmabhūtā virajasastato yānti parāṃ gatim

कषायवर्जितं ज्ञानं येषामुत्पद्यतेऽचलम्ते यान्ति परमाँल्लोकान्विशुध्यन्तो यथाबलम्

kaṣāyavarjitaṃ jñānaṃ yeṣāmutpadyate'calamte yānti paramām̐llokānviśudhyanto yathābalam

भगवन्तमजं दिव्यं विष्णुमव्यक्तसंज्ञितम्भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः

bhagavantamajaṃ divyaṃ viṣṇumavyaktasaṃjñitambhāvena yānti śuddhā ye jñānatṛptā nirāśiṣaḥ

ज्ञात्वात्मस्थं हरिं चैव निवर्तन्ते न तेऽव्ययाःप्राप्य तत्परमं स्थानं मोदन्तेऽक्षरमव्ययम्

jñātvātmasthaṃ hariṃ caiva nivartante na te'vyayāḥprāpya tatparamaṃ sthānaṃ modante'kṣaramavyayam

एतावदेतद्विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति चतृष्णाबद्धं जगत्सर्वं चक्रवत्परिवर्तते

etāvadetadvijñānametadasti ca nāsti catṛṣṇābaddhaṃ jagatsarvaṃ cakravatparivartate

बिसतन्तुर्यथैवायमन्तःस्थः सर्वतो बिसेतृष्णातन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतः सदा

bisatanturyathaivāyamantaḥsthaḥ sarvato bisetṛṣṇātanturanādyantastathā dehagataḥ sadā

सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकःतद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्या निबध्यते

sūcyā sūtraṃ yathā vastre saṃsārayati vāyakaḥtadvatsaṃsārasūtraṃ hi tṛṣṇāsūcyā nibadhyate

विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम्यो यथावद्विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते

vikāraṃ prakṛtiṃ caiva puruṣaṃ ca sanātanamyo yathāvadvijānāti sa vitṛṣṇo vimucyate

प्रकाशं भगवानेतदृषिर्नारायणोऽमृतम्भूतानामनुकम्पार्थं जगाद जगतो हितम्

prakāśaṃ bhagavānetadṛṣirnārāyaṇo'mṛtambhūtānāmanukampārthaṃ jagāda jagato hitam