Parva.Adhyaya 12.211

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपःजगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य मानुषान्

kena vṛttena vṛttajño janako mithilādhipaḥjagāma mokṣaṃ dharmajño bhogānutsṛjya mānuṣān

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्येन वृत्तेन वृत्तज्ञः स जगाम महत्सुखम्

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamyena vṛttena vṛttajñaḥ sa jagāma mahatsukham

जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिपःऔर्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने

janako janadevastu mithilāyāṃ janādhipaḥaurdhvadehikadharmāṇāmāsīdyukto vicintane

तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहेदर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः

tasya sma śatamācāryā vasanti satataṃ gṛhedarśayantaḥ pṛthagdharmānnānāpāṣaṇḍavādinaḥ

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्यजातौ विनिश्चयेआगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वे न तुष्यति

sa teṣāṃ pretyabhāve ca pretyajātau viniścayeāgamasthaḥ sa bhūyiṣṭhamātmatattve na tuṣyati

तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिःपरिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामपि

tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥparidhāvanmahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mithilāmapi

सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चयेसुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः

sarvasaṃnyāsadharmāṇāṃ tattvajñānaviniścayesuparyavasitārthaśca nirdvaṃdvo naṣṭasaṃśayaḥ

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषुशाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्स सुदुर्लभम्

ṛṣīṇāmāhurekaṃ yaṃ kāmādavasitaṃ nṛṣuśāśvataṃ sukhamatyantamanvicchansa sudurlabham

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षिं प्रजापतिम्स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम्

yamāhuḥ kapilaṃ sāṃkhyāḥ paramarṣiṃ prajāpatimsa manye tena rūpeṇa vismāpayati hi svayam

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम्पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम्

āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yamāhuścirajīvinampañcasrotasi yaḥ satramāste varṣasahasrikam

तं समासीनमागम्य मण्डलं कापिलं महत्पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं निबोधयत्

taṃ samāsīnamāgamya maṇḍalaṃ kāpilaṃ mahatpuruṣāvasthamavyaktaṃ paramārthaṃ nibodhayat

इष्टिसत्रेण संसिद्धो भूयश्च तपसा मुनिःक्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनः

iṣṭisatreṇa saṃsiddho bhūyaśca tapasā muniḥkṣetrakṣetrajñayorvyaktiṃ bubudhe devadarśanaḥ

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यतेआसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम्

yattadekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyateāsurirmaṇḍale tasminpratipede tadavyayam

तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतःब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी

tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyā payasā bhṛtaḥbrāhmaṇī kapilā nāma kācidāsītkuṭumbinī

तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम्

tasyāḥ putratvamāgamya striyāḥ sa pibati stanautataḥ sa kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭhikīm

एतन्मे भगवानाह कापिलेयाय संभवम्तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम्

etanme bhagavānāha kāpileyāya saṃbhavamtasya tatkāpileyatvaṃ sarvavittvamanuttamam

सामान्यं कपिलो ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम्उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः

sāmānyaṃ kapilo jñātvā dharmajñānāmanuttamamupetya śatamācāryānmohayāmāsa hetubhiḥ

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात्उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम्

janakastvabhisaṃraktaḥ kāpileyānudarśanātutsṛjya śatamācāryānpṛṣṭhato'nujagāma tam

तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतःअब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते

tasmai paramakalyāya praṇatāya ca dharmataḥabravītparamaṃ mokṣaṃ yattatsāṃkhyaṃ vidhīyate

जातिनिर्वेदमुक्त्वा हि कर्मनिर्वेदमब्रवीत्कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत्

jātinirvedamuktvā hi karmanirvedamabravītkarmanirvedamuktvā ca sarvanirvedamabravīt

यदर्थं कर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयःतदनाश्वासिकं मोघं विनाशि चलमध्रुवम्

yadarthaṃ karmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥtadanāśvāsikaṃ moghaṃ vināśi calamadhruvam

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिकेआगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः

dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣikeāgamātparamastīti bruvannapi parājitaḥ

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयःआत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम्

anātmā hyātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyurjarāmayaḥātmānaṃ manyate mohāttadasamyakparaṃ matam

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यतेअजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते तथा

atha cedevamapyasti yalloke nopapadyateajaro'yamamṛtyuśca rājāsau manyate tathā

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणेकिमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम्

asti nāstīti cāpyetattasminnasati lakṣaṇekimadhiṣṭhāya tadbrūyāllokayātrāviniścayam

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपिप्रत्यक्षो ह्यागमोऽभिन्नः कृतान्तो वा न किंचन

pratyakṣaṃ hyetayormūlaṃ kṛtāntaitihyayorapipratyakṣo hyāgamo'bhinnaḥ kṛtānto vā na kiṃcana

यत्र तत्रानुमानेऽस्ति कृतं भावयतेऽपि वाअन्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः

yatra tatrānumāne'sti kṛtaṃ bhāvayate'pi vāanyo jīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate smṛtaḥ

रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम्जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम्

reto vaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanamjātismṛtirayaskāntaḥ sūryakānto'mbubhakṣaṇam

प्रेत्य भूतात्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम्मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः

pretya bhūtātyayaścaiva devatābhyupayācanammṛte karmanivṛttiśca pramāṇamiti niścayaḥ

न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताःअमर्त्यस्य हि मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते

na tvete hetavaḥ santi ye kecinmūrtisaṃsthitāḥamartyasya hi martyena sāmānyaṃ nopapadyate

अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवम्कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम्

avidyākarmaceṣṭānāṃ kecidāhuḥ punarbhavamkāraṇaṃ lobhamohau tu doṣāṇāṃ ca niṣevaṇam

अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्म बीजं तथा कृतम्तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः

avidyāṃ kṣetramāhurhi karma bījaṃ tathā kṛtamtṛṣṇāsaṃjananaṃ sneha eṣa teṣāṃ punarbhavaḥ

तस्मिन्व्यूढे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणिअन्योऽन्याज्जायते देहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम्

tasminvyūḍhe ca dagdhe ca citte maraṇadharmiṇianyo'nyājjāyate dehastamāhuḥ sattvasaṃkṣayam

यदा स रूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतःकथमस्मिन्स इत्येव संबन्धः स्यादसंहितः

yadā sa rūpataścānyo jātitaḥ śrutito'rthataḥkathamasminsa ityeva saṃbandhaḥ syādasaṃhitaḥ

एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैःयदन्याचरितं कर्म सर्वमन्यः प्रपद्यते

evaṃ sati ca kā prītirdānavidyātapobalaiḥyadanyācaritaṃ karma sarvamanyaḥ prapadyate

यदा ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत्सुखितैर्दुःखितैर्वापि दृश्योऽप्यस्य विनिर्णयः

yadā hyayamihaivānyaiḥ prākṛtairduḥkhito bhavetsukhitairduḥkhitairvāpi dṛśyo'pyasya vinirṇayaḥ

तथा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत्पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपलभ्यते

tathā hi musalairhanyuḥ śarīraṃ tatpunarbhavetpṛthagjñānaṃ yadanyacca yenaitannopalabhyate

ऋतुः संवत्सरस्तिथ्यः शीतोष्णे च प्रियाप्रियेयथातीतानि पश्यन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः

ṛtuḥ saṃvatsarastithyaḥ śītoṣṇe ca priyāpriyeyathātītāni paśyanti tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ

जरया हि परीतस्य मृत्युना वा विनाशिनादुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति

jarayā hi parītasya mṛtyunā vā vināśinādurbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati

इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि चआनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च

indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi caānupūrvyā vinaśyanti svaṃ dhātumupayānti ca

लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमःयदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः

lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥyadarthaṃ vedaśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ

इति सम्यङ्मनस्येते बहवः सन्ति हेतवःएतदस्तीदमस्तीति न किंचित्प्रतिपद्यते

iti samyaṅmanasyete bahavaḥ santi hetavaḥetadastīdamastīti na kiṃcitpratipadyate

तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम्क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत्

teṣāṃ vimṛśatāmevaṃ tattatsamabhidhāvatāmkvacinniviśate buddhistatra jīryati vṛkṣavat

एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवःआगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा

evamarthairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥāgamairapakṛṣyante hastipairhastino yathā

अर्थांस्तथात्यन्तसुखावहांश्च; लिप्सन्त एते बहवो विशुल्काःमहत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना; हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयान्ति

arthāṃstathātyantasukhāvahāṃśca; lipsanta ete bahavo viśulkāḥmahattaraṃ duḥkhamabhiprapannā; hitvāmiṣaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti

विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य; किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्चविहाय यो गच्छति सर्वमेव; क्षणेन गत्वा न निवर्तते च

vināśino hyadhruvajīvitasya; kiṃ bandhubhirmitraparigrahaiścavihāya yo gacchati sarvameva; kṣaṇena gatvā na nivartate ca

भूव्योमतोयानलवायवो हि; सदा शरीरं परिपालयन्तिइतीदमालक्ष्य कुतो रतिर्भवे;द्विनाशिनो ह्यस्य न शर्म विद्यते

bhūvyomatoyānalavāyavo hi; sadā śarīraṃ paripālayantiitīdamālakṣya kuto ratirbhave;dvināśino hyasya na śarma vidyate

इदमनुपधि वाक्यमच्छलं; परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः; पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे

idamanupadhi vākyamacchalaṃ; paramanirāmayamātmasākṣikamnarapatirabhivīkṣya vismitaḥ; punaranuyoktumidaṃ pracakrame