Parva.Adhyaya 12.212

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

जनको जनदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणापुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ

janako janadevastu jñāpitaḥ paramarṣiṇāpunarevānupapraccha sāṃparāye bhavābhavau

भगवन्यदिदं प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित्एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति

bhagavanyadidaṃ pretya saṃjñā bhavati kasyacitevaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati

सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तमअप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति

sarvamucchedaniṣṭhaṃ syātpaśya caitaddvijottamaapramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषुकस्मै क्रियेत कल्पेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः

asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣukasmai kriyeta kalpena niścayaḥ ko'tra tattvataḥ

तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम्पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत्

tamasā hi praticchannaṃ vibhrāntamiva cāturampunaḥ praśamayanvākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho'bravīt

उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यतेअयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु

ucchedaniṣṭhā nehāsti bhāvaniṣṭhā na vidyateayaṃ hyapi samāhāraḥ śarīrendriyacetasāmvartate pṛthaganyonyamapyapāśritya karmasu

धातवः पञ्चशाखोऽयं खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूःते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः

dhātavaḥ pañcaśākho'yaṃ khaṃ vāyurjyotirambu bhūḥte svabhāvena tiṣṭhanti viyujyante svabhāvataḥ

आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यच्चापि पार्थिवम्एष पञ्चसमाहारः शरीरमिति नैकधाज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः

ākāśaṃ vāyurūṣmā ca sneho yaccāpi pārthivameṣa pañcasamāhāraḥ śarīramiti naikadhājñānamūṣmā ca vāyuśca trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनःप्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः

indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥprāṇāpānau vikāraśca dhātavaścātra niḥsṛtāḥ

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव चइन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः

śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭirnāsā tathaiva caindriyāṇīti pañcaite cittapūrvaṃgamā guṇāḥ

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा वेदना ध्रुवासुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च

tatra vijñānasaṃyuktā trividhā vedanā dhruvāsukhaduḥkheti yāmāhuraduḥkhetyasukheti ca

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्त्यथएते ह्यामरणात्पञ्च षड्गुणा ज्ञानसिद्धये

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca mūrtyathaete hyāmaraṇātpañca ṣaḍguṇā jñānasiddhaye

तेषु कर्मनिसर्गश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयःतमाहुः परमं शुक्रं बुद्धिरित्यव्ययं महत्

teṣu karmanisargaśca sarvatattvārthaniścayaḥtamāhuḥ paramaṃ śukraṃ buddhirityavyayaṃ mahat

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतःअसम्यग्दर्शनैर्दुःखमनन्तं नोपशाम्यति

imaṃ guṇasamāhāramātmabhāvena paśyataḥasamyagdarśanairduḥkhamanantaṃ nopaśāmyati

अनात्मेति च यद्दृष्टं तेनाहं न ममेत्यपिवर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः

anātmeti ca yaddṛṣṭaṃ tenāhaṃ na mametyapivartate kimadhiṣṭhānā prasaktā duḥkhasaṃtatiḥ

तत्र सम्यङ्मनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम्शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति

tatra samyaṅmano nāma tyāgaśāstramanuttamamśṛṇu yattava mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम्नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो मतः

tyāga eva hi sarveṣāmuktānāmapi karmaṇāmnityaṃ mithyāvinītānāṃ kleśo duḥkhāvaho mataḥ

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपिसुखत्यागे तपोयोगः सर्वत्यागे समापना

dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratānyapisukhatyāge tapoyogaḥ sarvatyāge samāpanā

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितःविप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्ह्यन्यथा भवेत्

tasya mārgo'yamadvaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥviprahāṇāya duḥkhasya durgatirhyanyathā bhavet

पञ्च ज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसिमनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु

pañca jñānendriyāṇyuktvā manaḥṣaṣṭhāni cetasimanaḥṣaṣṭhāni vakṣyāmi pañca karmendriyāṇi tu

हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम्प्रजनानन्दयोः शेफो विसर्गे पायुरिन्द्रियम्

hastau karmendriyaṃ jñeyamatha pādau gatīndriyamprajanānandayoḥ śepho visarge pāyurindriyam

वाक्तु शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुःएवमेकादशैतानि बुद्ध्या त्ववसृजेन्मनः

vāktu śabdaviśeṣārthaṃ gatiṃ pañcānvitāṃ viduḥevamekādaśaitāni buddhyā tvavasṛjenmanaḥ

कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहेतथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः

karṇau śabdaśca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahetathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ

एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धयेयेन यस्त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः

evaṃ pañcatrikā hyete guṇāstadupalabdhayeyena yastrividho bhāvaḥ paryāyātsamupasthitaḥ

सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्चैव ते त्रयःत्रिविधा वेदना येषु प्रसूता सर्वसाधना

sāttviko rājasaścaiva tāmasaścaiva te trayaḥtrividhā vedanā yeṣu prasūtā sarvasādhanā

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तताअकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः

praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatāakutaścitkutaścidvā cittataḥ sāttviko guṇaḥ

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमालिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः

atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathākṣamāliṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetutaḥ

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिताकथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः

avivekastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritākathaṃcidapi vartante vividhāstāmasā guṇāḥ

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्वर्तते सात्त्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavetvartate sāttviko bhāva ityapekṣeta tattathā

यत्तु संतापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनःप्रवृत्तं रज इत्येव ततस्तदभिचिन्तयेत्

yattu saṃtāpasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥpravṛttaṃ raja ityeva tatastadabhicintayet

अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्

atha yanmohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavetapratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet

तद्धि श्रोत्राश्रयं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितःनोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्येतरस्य वा

taddhi śrotrāśrayaṃ bhūtaṃ śabdaḥ śrotraṃ samāśritaḥnobhayaṃ śabdavijñāne vijñānasyetarasya vā

एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमीस्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत्

evaṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamīsparśe rūpe rase gandhe tāni ceto manaśca tat

स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठतिचित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत्

svakarmayugapadbhāvo daśasveteṣu tiṣṭhaticittamekādaśaṃ viddhi buddhirdvādaśamī bhavet

तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसःआस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः

teṣāmayugapadbhāva ucchedo nāsti tāmasaḥāsthito yugapadbhāve vyavahāraḥ sa laukikaḥ

इन्द्रियाण्यवसृज्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमम्चिन्तयन्नानुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः

indriyāṇyavasṛjyāpi dṛṣṭvā pūrvaṃ śrutāgamamcintayannānuparyeti tribhirevānvito guṇaiḥ

यत्तमोपहतं चित्तमाशु संचारमध्रुवम्करोत्युपरमं काले तदाहुस्तामसं सुखम्

yattamopahataṃ cittamāśu saṃcāramadhruvamkarotyuparamaṃ kāle tadāhustāmasaṃ sukham

यद्यदागमसंयुक्तं न कृत्स्नमुपशाम्यतिअथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम्

yadyadāgamasaṃyuktaṃ na kṛtsnamupaśāmyatiatha tatrāpyupādatte tamo vyaktamivānṛtam

एवमेष प्रसंख्यातः स्वकर्मप्रत्ययी गुणःकथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा न वर्तते

evameṣa prasaṃkhyātaḥ svakarmapratyayī guṇaḥkathaṃcidvartate samyakkeṣāṃcidvā na vartate

एवमाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाःस्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते

evamāhuḥ samāhāraṃ kṣetramadhyātmacintakāḥsthito manasi yo bhāvaḥ sa vai kṣetrajña ucyate

एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत्स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुतः

evaṃ sati ka ucchedaḥ śāśvato vā kathaṃ bhavetsvabhāvādvartamāneṣu sarvabhūteṣu hetutaḥ

यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम चन च स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः

yathārṇavagatā nadyo vyaktīrjahati nāma cana ca svatāṃ niyacchanti tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ

एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत्प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च मध्यतः

evaṃ sati kutaḥ saṃjñā pretyabhāve punarbhavetpratisaṃmiśrite jīve gṛhyamāṇe ca madhyataḥ

इमां तु यो वेद विमोक्षबुद्धि;मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तःन लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः; पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम्

imāṃ tu yo veda vimokṣabuddhi;mātmānamanvicchati cāpramattaḥna lipyate karmaphalairaniṣṭaiḥ; patraṃ bisasyeva jalena siktam

दृढैश्च पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः; प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्चयदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति; मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गःश्रुतिप्रमाणागममङ्गलैश्च; शेते जरामृत्युभयादतीतः

dṛḍhaiśca pāśairbahubhirvimuktaḥ; prajānimittairapi daivataiścayadā hyasau sukhaduḥkhe jahāti; muktastadāgryāṃ gatimetyaliṅgaḥśrutipramāṇāgamamaṅgalaiśca; śete jarāmṛtyubhayādatītaḥ

क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे; ततोनिमित्ते च फले विनष्टेअलेपमाकाशमलिङ्गमेव;मास्थाय पश्यन्ति महद्ध्यसक्ताः

kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe; tatonimitte ca phale vinaṣṭealepamākāśamaliṅgameva;māsthāya paśyanti mahaddhyasaktāḥ

यथोर्णनाभिः परिवर्तमान;स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानःतथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं; विध्वंसते लोष्ट इवाद्रिमर्च्छन्

yathorṇanābhiḥ parivartamāna;stantukṣaye tiṣṭhati pātyamānaḥtathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ; vidhvaṃsate loṣṭa ivādrimarcchan

यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं; हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथावत्विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण;स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम्

yathā ruruḥ śṛṅgamatho purāṇaṃ; hitvā tvacaṃ vāpyurago yathāvatvihāya gacchatyanavekṣamāṇa;stathā vimukto vijahāti duḥkham

द्रुमं यथा वाप्युदके पतन्त;मुत्सृज्य पक्षी प्रपतत्यसक्तःतथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय; मुक्तः परार्ध्यां गतिमेत्यलिङ्गः

drumaṃ yathā vāpyudake patanta;mutsṛjya pakṣī prapatatyasaktaḥtathā hyasau sukhaduḥkhe vihāya; muktaḥ parārdhyāṃ gatimetyaliṅgaḥ

अपि च भवति मैथिलेन गीतं; नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्यन खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र; स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः

api ca bhavati maithilena gītaṃ; nagaramupāhitamagninābhivīkṣyana khalu mama tuṣo'pi dahyate'tra; svayamidamāha kila sma bhūmipālaḥ

इदममृतपदं विदेहराजः; स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणःनिखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थं; परमसुखी विजहार वीतशोकः

idamamṛtapadaṃ videharājaḥ; svayamiha pañcaśikhena bhāṣyamāṇaḥnikhilamabhisamīkṣya niścitārthaṃ; paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं; न हीयते सततमवेक्षते तथाउपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः; प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः

imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ; na hīyate satatamavekṣate tathāupadravānnānubhavatyaduḥkhitaḥ; pramucyate kapilamivaitya maithilaḥ