Parva.Adhyaya 12.219

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्शतक्रतोश्च संवादं नमुचेश्च युधिष्ठिर

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanamśatakratośca saṃvādaṃ namuceśca yudhiṣṭhira

श्रिया विहीनमासीनमक्षोभ्यमिव सागरम्भवाभवज्ञं भूतानामित्युवाच पुरंदरः

śriyā vihīnamāsīnamakṣobhyamiva sāgarambhavābhavajñaṃ bhūtānāmityuvāca puraṃdaraḥ

बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतःश्रिया विहीनो नमुचे शोचस्याहो न शोचसि

baddhaḥ pāśaiścyutaḥ sthānāddviṣatāṃ vaśamāgataḥśriyā vihīno namuce śocasyāho na śocasi

नमुचिरुवाचअनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यतेअमित्राश्च प्रहृष्यन्ति नास्ति शोके सहायता

namuciruvācaanavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyateamitrāśca prahṛṣyanti nāsti śoke sahāyatā

तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत्संतापाद्भ्रश्यते रूपं धर्मश्चैव सुरेश्वर

tasmācchakra na śocāmi sarvaṃ hyevedamantavatsaṃtāpādbhraśyate rūpaṃ dharmaścaiva sureśvara

विनीय खलु तद्दुःखमागतं वैमनस्यजम्ध्यातव्यं मनसा हृद्यं कल्याणं संविजानता

vinīya khalu tadduḥkhamāgataṃ vaimanasyajamdhyātavyaṃ manasā hṛdyaṃ kalyāṇaṃ saṃvijānatā

यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनःतदैवास्य प्रसीदन्ति सर्वार्था नात्र संशयः

yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥtadaivāsya prasīdanti sarvārthā nātra saṃśayaḥ

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता; गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्तातेनानुशिष्टः प्रवणादिवोदकं; यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि

ekaḥ śāstā na dvitīyo'sti śāstā; garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstātenānuśiṣṭaḥ pravaṇādivodakaṃ; yathā niyukto'smi tathā vahāmi

भावाभावावभिजानन्गरीयो; जानामि श्रेयो न तु तत्करोमिआशाः सुशर्म्याः सुहृदां सुकुर्व;न्यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि

bhāvābhāvāvabhijānangarīyo; jānāmi śreyo na tu tatkaromiāśāḥ suśarmyāḥ suhṛdāṃ sukurva;nyathā niyukto'smi tathā vahāmi

यथा यथास्य प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथा तथाभवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथा तथा

yathā yathāsya prāptavyaṃ prāpnotyeva tathā tathābhavitavyaṃ yathā yacca bhavatyeva tathā tathā

यत्र यत्रैव संयुङ्क्ते धाता गर्भं पुनः पुनःतत्र तत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति

yatra yatraiva saṃyuṅkte dhātā garbhaṃ punaḥ punaḥtatra tatraiva vasati na yatra svayamicchati

भावो योऽयमनुप्राप्तो भवितव्यमिदं ममइति यस्य सदा भावो न स मुह्येत्कदाचन

bhāvo yo'yamanuprāpto bhavitavyamidaṃ mamaiti yasya sadā bhāvo na sa muhyetkadācana

पर्यायैर्हन्यमानानामभियोक्ता न विद्यतेदुःखमेतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताहमिति मन्यते

paryāyairhanyamānānāmabhiyoktā na vidyateduḥkhametattu yaddveṣṭā kartāhamiti manyate

ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च; त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्चकान्नापदो नोपनमन्ति लोके; परावरज्ञास्तु न संभ्रमन्ति

ṛṣīṃśca devāṃśca mahāsurāṃśca; traividyavṛddhāṃśca vane munīṃścakānnāpado nopanamanti loke; parāvarajñāstu na saṃbhramanti

न पण्डितः क्रुध्यति नापि सज्जते; न चापि संसीदति न प्रहृष्यतिन चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शोचति; स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः

na paṇḍitaḥ krudhyati nāpi sajjate; na cāpi saṃsīdati na prahṛṣyatina cārthakṛcchravyasaneṣu śocati; sthitaḥ prakṛtyā himavānivācalaḥ

यमर्थसिद्धिः परमा न हर्षये;त्तथैव काले व्यसनं न मोहयेत्सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं; निषेवते यः स धुरंधरो नरः

yamarthasiddhiḥ paramā na harṣaye;ttathaiva kāle vyasanaṃ na mohayetsukhaṃ ca duḥkhaṃ ca tathaiva madhyamaṃ; niṣevate yaḥ sa dhuraṃdharo naraḥ

यां यामवस्थां पुरुषोऽधिगच्छे;त्तस्यां रमेतापरितप्यमानःएवं प्रवृद्धं प्रणुदेन्मनोजं; संतापमायासकरं शरीरात्

yāṃ yāmavasthāṃ puruṣo'dhigacche;ttasyāṃ rametāparitapyamānaḥevaṃ pravṛddhaṃ praṇudenmanojaṃ; saṃtāpamāyāsakaraṃ śarīrāt

तत्सदः स परिषत्सभासदः; प्राप्य यो न कुरुते सभाभयम्धर्मतत्त्वमवगाह्य बुद्धिमा;न्योऽभ्युपैति स पुमान्धुरंधरः

tatsadaḥ sa pariṣatsabhāsadaḥ; prāpya yo na kurute sabhābhayamdharmatattvamavagāhya buddhimā;nyo'bhyupaiti sa pumāndhuraṃdharaḥ

प्राज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि; न वै प्राज्ञो मुह्यति मोहकालेस्थानाच्च्युतश्चेन्न मुमोह गौतम;स्तावत्कृच्छ्रामापदं प्राप्य वृद्धः

prājñasya karmāṇi duranvayāni; na vai prājño muhyati mohakālesthānāccyutaścenna mumoha gautama;stāvatkṛcchrāmāpadaṃ prāpya vṛddhaḥ

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वाअलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना

na mantrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa vāalabhyaṃ labhate martyastatra kā paridevanā

यदेवमनुजातस्य धातारो विदधुः पुरातदेवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति

yadevamanujātasya dhātāro vidadhuḥ purātadevānubhaviṣyāmi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छतिप्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति दुःखानि च सुखानि च

labdhavyānyeva labhate gantavyānyeva gacchatiprāptavyānyeva prāpnoti duḥkhāni ca sukhāni ca

एतद्विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्यति मानवःकुशलः सुखदुःखेषु स वै सर्वधनेश्वरः

etadviditvā kārtsnyena yo na muhyati mānavaḥkuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sa vai sarvadhaneśvaraḥ