Parva.Adhyaya 12.218

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

शतक्रतुरथापश्यद्बलेर्दीप्तां महात्मनःस्वरूपिणीं शरीराद्धि तदा निष्क्रामतीं श्रियम्

śatakraturathāpaśyadbalerdīptāṃ mahātmanaḥsvarūpiṇīṃ śarīrāddhi tadā niṣkrāmatīṃ śriyam

तां दीप्तां प्रभया दृष्ट्वा भगवान्पाकशासनःविस्मयोत्फुल्लनयनो बलिं पप्रच्छ वासवः

tāṃ dīptāṃ prabhayā dṛṣṭvā bhagavānpākaśāsanaḥvismayotphullanayano baliṃ papraccha vāsavaḥ

बले केयमपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनीत्वत्तः स्थिता सकेयूरा दीप्यमाना स्वतेजसा

bale keyamapakrāntā rocamānā śikhaṇḍinītvattaḥ sthitā sakeyūrā dīpyamānā svatejasā

बलिरुवाचन हीमामासुरीं वेद्मि न दैवीं न च मानुषीम्त्वमेवैनां पृच्छ मा वा यथेष्टं कुरु वासव

baliruvācana hīmāmāsurīṃ vedmi na daivīṃ na ca mānuṣīmtvamevaināṃ pṛccha mā vā yatheṣṭaṃ kuru vāsava

शक्र उवाच · śakra uvāca

का त्वं बलेरपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनीअजानतो ममाचक्ष्व नामधेयं शुचिस्मिते

kā tvaṃ balerapakrāntā rocamānā śikhaṇḍinīajānato mamācakṣva nāmadheyaṃ śucismite

का त्वं तिष्ठसि मायेव दीप्यमाना स्वतेजसाहित्वा दैत्येश्वरं सुभ्रु तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः

kā tvaṃ tiṣṭhasi māyeva dīpyamānā svatejasāhitvā daityeśvaraṃ subhru tanmamācakṣva tattvataḥ

श्रीरुवाचन मा विरोचनो वेद न मा वैरोचनो बलिःआहुर्मां दुःसहेत्येवं विधित्सेति च मां विदुः

śrīruvācana mā virocano veda na mā vairocano baliḥāhurmāṃ duḥsahetyevaṃ vidhitseti ca māṃ viduḥ

भूतिर्लक्ष्मीति मामाहुः श्रीरित्येवं च वासवत्वं मां शक्र न जानीषे सर्वे देवा न मां विदुः

bhūtirlakṣmīti māmāhuḥ śrīrityevaṃ ca vāsavatvaṃ māṃ śakra na jānīṣe sarve devā na māṃ viduḥ

शक्र उवाच · śakra uvāca

किमिदं त्वं मम कृते उताहो बलिनः कृतेदुःसहे विजहास्येनं चिरसंवासिनी सती

kimidaṃ tvaṃ mama kṛte utāho balinaḥ kṛteduḥsahe vijahāsyenaṃ cirasaṃvāsinī satī

श्रीरुवाचन धाता न विधाता मां विदधाति कथंचनकालस्तु शक्र पर्यायान्मैनं शक्रावमन्यथाः

śrīruvācana dhātā na vidhātā māṃ vidadhāti kathaṃcanakālastu śakra paryāyānmainaṃ śakrāvamanyathāḥ

शक्र उवाच · śakra uvāca

कथं त्वया बलिस्त्यक्तः किमर्थं वा शिखण्डिनिकथं च मां न जह्यास्त्वं तन्मे ब्रूहि शुचिस्मिते

kathaṃ tvayā balistyaktaḥ kimarthaṃ vā śikhaṇḍinikathaṃ ca māṃ na jahyāstvaṃ tanme brūhi śucismite

श्रीरुवाचसत्ये स्थितास्मि दाने च व्रते तपसि चैव हिपराक्रमे च धर्मे च पराचीनस्ततो बलिः

śrīruvācasatye sthitāsmi dāne ca vrate tapasi caiva hiparākrame ca dharme ca parācīnastato baliḥ

ब्रह्मण्योऽयं सदा भूत्वा सत्यवादी जितेन्द्रियःअभ्यसूयद्ब्राह्मणान्वै उच्छिष्टश्चास्पृशद्घृतम्

brahmaṇyo'yaṃ sadā bhūtvā satyavādī jitendriyaḥabhyasūyadbrāhmaṇānvai ucchiṣṭaścāspṛśadghṛtam

यज्ञशीलः पुरा भूत्वा मामेव यजतेत्ययम्प्रोवाच लोकान्मूढात्मा कालेनोपनिपीडितः

yajñaśīlaḥ purā bhūtvā māmeva yajatetyayamprovāca lokānmūḍhātmā kālenopanipīḍitaḥ

अपाकृता ततः शक्र त्वयि वत्स्यामि वासवअप्रमत्तेन धार्यास्मि तपसा विक्रमेण च

apākṛtā tataḥ śakra tvayi vatsyāmi vāsavaapramattena dhāryāsmi tapasā vikrameṇa ca

शक्र उवाच · śakra uvāca

अस्ति देवमनुष्येषु सर्वभूतेषु वा पुमान्यस्त्वामेको विषहितुं शक्नुयात्कमलालये

asti devamanuṣyeṣu sarvabhūteṣu vā pumānyastvāmeko viṣahituṃ śaknuyātkamalālaye

श्रीरुवाचनैव देवो न गन्धर्वो नासुरो न च राक्षसःयो मामेको विषहितुं शक्तः कश्चित्पुरंदर

śrīruvācanaiva devo na gandharvo nāsuro na ca rākṣasaḥyo māmeko viṣahituṃ śaktaḥ kaścitpuraṃdara

शक्र उवाच · śakra uvāca

तिष्ठेथा मयि नित्यं त्वं यथा तद्ब्रूहि मे शुभेतत्करिष्यामि ते वाक्यमृतं त्वं वक्तुमर्हसि

tiṣṭhethā mayi nityaṃ tvaṃ yathā tadbrūhi me śubhetatkariṣyāmi te vākyamṛtaṃ tvaṃ vaktumarhasi

श्रीरुवाचस्थास्यामि नित्यं देवेन्द्र यथा त्वयि निबोध तत्विधिना वेददृष्टेन चतुर्धा विभजस्व माम्

śrīruvācasthāsyāmi nityaṃ devendra yathā tvayi nibodha tatvidhinā vedadṛṣṭena caturdhā vibhajasva mām

शक्र उवाच · śakra uvāca

अहं वै त्वा निधास्यामि यथाशक्ति यथाबलम्न तु मेऽतिक्रमः स्याद्वै सदा लक्ष्मि तवान्तिके

ahaṃ vai tvā nidhāsyāmi yathāśakti yathābalamna tu me'tikramaḥ syādvai sadā lakṣmi tavāntike

भूमिरेव मनुष्येषु धारणी भूतभाविनीसा ते पादं तितिक्षेत समर्था हीति मे मतिः

bhūmireva manuṣyeṣu dhāraṇī bhūtabhāvinīsā te pādaṃ titikṣeta samarthā hīti me matiḥ

श्रीरुवाचएष मे निहितः पादो योऽयं भूमौ प्रतिष्ठितःद्वितीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु

śrīruvācaeṣa me nihitaḥ pādo yo'yaṃ bhūmau pratiṣṭhitaḥdvitīyaṃ śakra pādaṃ me tasmātsunihitaṃ kuru

शक्र उवाच · śakra uvāca

आप एव मनुष्येषु द्रवन्त्यः परिचारिकाःतास्ते पादं तितिक्षन्तामलमापस्तितिक्षितुम्

āpa eva manuṣyeṣu dravantyaḥ paricārikāḥtāste pādaṃ titikṣantāmalamāpastitikṣitum

श्रीरुवाचएष मे निहितः पादो योऽयमप्सु प्रतिष्ठितःतृतीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु

śrīruvācaeṣa me nihitaḥ pādo yo'yamapsu pratiṣṭhitaḥtṛtīyaṃ śakra pādaṃ me tasmātsunihitaṃ kuru

शक्र उवाच · śakra uvāca

यस्मिन्देवाश्च यज्ञाश्च यस्मिन्वेदाः प्रतिष्ठिताःतृतीयं पादमग्निस्ते सुधृतं धारयिष्यति

yasmindevāśca yajñāśca yasminvedāḥ pratiṣṭhitāḥtṛtīyaṃ pādamagniste sudhṛtaṃ dhārayiṣyati

श्रीरुवाचएष मे निहितः पादो योऽयमग्नौ प्रतिष्ठितःचतुर्थं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु

śrīruvācaeṣa me nihitaḥ pādo yo'yamagnau pratiṣṭhitaḥcaturthaṃ śakra pādaṃ me tasmātsunihitaṃ kuru

शक्र उवाच · śakra uvāca

ये वै सन्तो मनुष्येषु ब्रह्मण्याः सत्यवादिनःते ते पादं तितिक्षन्तामलं सन्तस्तितिक्षितुम्

ye vai santo manuṣyeṣu brahmaṇyāḥ satyavādinaḥte te pādaṃ titikṣantāmalaṃ santastitikṣitum

श्रीरुवाचएष मे निहितः पादो योऽयं सत्सु प्रतिष्ठितःएवं विनिहितां शक्र भूतेषु परिधत्स्व माम्

śrīruvācaeṣa me nihitaḥ pādo yo'yaṃ satsu pratiṣṭhitaḥevaṃ vinihitāṃ śakra bhūteṣu paridhatsva mām

शक्र उवाच · śakra uvāca

भूतानामिह वै यस्त्वा मया विनिहितां सतीम्उपहन्यात्स मे द्विष्यात्तथा शृण्वन्तु मे वचः

bhūtānāmiha vai yastvā mayā vinihitāṃ satīmupahanyātsa me dviṣyāttathā śṛṇvantu me vacaḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततस्त्यक्तः श्रिया राजा दैत्यानां बलिरब्रवीत्यावत्पुरस्तात्प्रतपेत्तावद्वै दक्षिणां दिशम्

tatastyaktaḥ śriyā rājā daityānāṃ balirabravītyāvatpurastātpratapettāvadvai dakṣiṇāṃ diśam

पश्चिमां तावदेवापि तथोदीचीं दिवाकरःतथा मध्यंदिने सूर्यो अस्तमेति यदा तदापुनर्देवासुरं युद्धं भावि जेतास्मि वस्तदा

paścimāṃ tāvadevāpi tathodīcīṃ divākaraḥtathā madhyaṃdine sūryo astameti yadā tadāpunardevāsuraṃ yuddhaṃ bhāvi jetāsmi vastadā

सर्वाँल्लोकान्यदादित्य एकस्थस्तापयिष्यतितदा देवासुरे युद्धे जेताहं त्वां शतक्रतो

sarvām̐llokānyadāditya ekasthastāpayiṣyatitadā devāsure yuddhe jetāhaṃ tvāṃ śatakrato

शक्र उवाच · śakra uvāca

ब्रह्मणास्मि समादिष्टो न हन्तव्यो भवानितितेन तेऽहं बले वज्रं न विमुञ्चामि मूर्धनि

brahmaṇāsmi samādiṣṭo na hantavyo bhavānititena te'haṃ bale vajraṃ na vimuñcāmi mūrdhani

यथेष्टं गच्छ दैत्येन्द्र स्वस्ति तेऽस्तु महासुरआदित्यो नावतपिता कदाचिन्मध्यतः स्थितः

yatheṣṭaṃ gaccha daityendra svasti te'stu mahāsuraādityo nāvatapitā kadācinmadhyataḥ sthitaḥ

स्थापितो ह्यस्य समयः पूर्वमेव स्वयंभुवाअजस्रं परियात्येष सत्येनावतपन्प्रजाः

sthāpito hyasya samayaḥ pūrvameva svayaṃbhuvāajasraṃ pariyātyeṣa satyenāvatapanprajāḥ

अयनं तस्य षण्मासा उत्तरं दक्षिणं तथायेन संयाति लोकेषु शीतोष्णे विसृजन्रविः

ayanaṃ tasya ṣaṇmāsā uttaraṃ dakṣiṇaṃ tathāyena saṃyāti lokeṣu śītoṣṇe visṛjanraviḥ

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

एवमुक्तस्तु दैत्येन्द्रो बलिरिन्द्रेण भारतजगाम दक्षिणामाशामुदीचीं तु पुरंदरः

evamuktastu daityendro balirindreṇa bhāratajagāma dakṣiṇāmāśāmudīcīṃ tu puraṃdaraḥ

इत्येतद्बलिना गीतमनहंकारसंज्ञितम्वाक्यं श्रुत्वा सहस्राक्षः खमेवारुरुहे तदा

ityetadbalinā gītamanahaṃkārasaṃjñitamvākyaṃ śrutvā sahasrākṣaḥ khamevāruruhe tadā