पर्व.अध्याय 12.220

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हिबन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशेऽपि वा पुनः

magnasya vyasane kṛcchre kiṃ śreyaḥ puruṣasya hibandhunāśe mahīpāla rājyanāśe'pi vā punaḥ

त्वं हि नः परमो वक्ता लोकेऽस्मिन्भरतर्षभएतद्भवन्तं पृच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि

tvaṃ hi naḥ paramo vaktā loke'sminbharatarṣabhaetadbhavantaṃ pṛcchāmi tanme vaktumihārhasi

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन चमग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप

putradāraiḥ sukhaiścaiva viyuktasya dhanena camagnasya vyasane kṛcchre dhṛtiḥ śreyaskarī nṛpa

धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यतेआरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम्

dhairyeṇa yuktasya sataḥ śarīraṃ na viśīryateārogyācca śarīrasya sa punarvindate śriyam

यस्य राज्ञो नरास्तात सात्त्विकीं वृत्तिमास्थिताःतस्य स्थैर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु

yasya rājño narāstāta sāttvikīṃ vṛttimāsthitāḥtasya sthairyaṃ ca dhairyaṃ ca vyavasāyaśca karmasu

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्बलिवासवसंवादं पुनरेव युधिष्ठिर

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanambalivāsavasaṃvādaṃ punareva yudhiṣṭhira

वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षयेविष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतौ

vṛtte devāsure yuddhe daityadānavasaṃkṣayeviṣṇukrānteṣu lokeṣu devarāje śatakratau

इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये व्यवस्थितेसमृध्यमाने त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयंभुवि

ijyamāneṣu deveṣu cāturvarṇye vyavasthitesamṛdhyamāne trailokye prītiyukte svayaṃbhuvi

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्षिभिःगन्धर्वैर्भुजगेन्द्रैश्च सिद्धैश्चान्यैर्वृतः प्रभुः

rudrairvasubhirādityairaśvibhyāmapi carṣibhiḥgandharvairbhujagendraiśca siddhaiścānyairvṛtaḥ prabhuḥ

चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम्आरुह्यैरावतं शक्रस्त्रैलोक्यमनुसंययौ

caturdantaṃ sudāntaṃ ca vāraṇendraṃ śriyā vṛtamāruhyairāvataṃ śakrastrailokyamanusaṃyayau

स कदाचित्समुद्रान्ते कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरेबलिं वैरोचनिं वज्री ददर्शोपससर्प च

sa kadācitsamudrānte kasmiṃścidgirigahvarebaliṃ vairocaniṃ vajrī dadarśopasasarpa ca

तमैरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर्वृतम्सुरेन्द्रमिन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे

tamairāvatamūrdhasthaṃ prekṣya devagaṇairvṛtamsurendramindraṃ daityendro na śuśoca na vivyathe

दृष्ट्वा तमविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम्अधिरूढो द्विपश्रेष्ठमित्युवाच शतक्रतुः

dṛṣṭvā tamavikārasthaṃ tiṣṭhantaṃ nirbhayaṃ balimadhirūḍho dvipaśreṣṭhamityuvāca śatakratuḥ

दैत्य न व्यथसे शौर्यादथ वा वृद्धसेवयातपसा भावितत्वाद्वा सर्वथैतत्सुदुष्करम्

daitya na vyathase śauryādatha vā vṛddhasevayātapasā bhāvitatvādvā sarvathaitatsuduṣkaram

शत्रुभिर्वशमानीतो हीनः स्थानादनुत्तमात्वैरोचने किमाश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि

śatrubhirvaśamānīto hīnaḥ sthānādanuttamātvairocane kimāśritya śocitavye na śocasi

श्रैष्ठ्यं प्राप्य स्वजातीनां भुक्त्वा भोगाननुत्तमान्हृतस्वबलराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि

śraiṣṭhyaṃ prāpya svajātīnāṃ bhuktvā bhogānanuttamānhṛtasvabalarājyastvaṃ brūhi kasmānna śocasi

ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पितृपैतामहे पदेतत्त्वमद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि

īśvaro hi purā bhūtvā pitṛpaitāmahe padetattvamadya hṛtaṃ dṛṣṭvā sapatnaiḥ kiṃ na śocasi

बद्धश्च वारुणैः पाशैर्वज्रेण च समाहतःहृतदारो हृतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि

baddhaśca vāruṇaiḥ pāśairvajreṇa ca samāhataḥhṛtadāro hṛtadhano brūhi kasmānna śocasi

भ्रष्टश्रीर्विभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम्त्रैलोक्यराज्यनाशे हि कोऽन्यो जीवितुमुत्सहेत्

bhraṣṭaśrīrvibhavabhraṣṭo yanna śocasi duṣkaramtrailokyarājyanāśe hi ko'nyo jīvitumutsahet

एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम्श्रुत्वा सुखमसंभ्रान्तो बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत्

etaccānyacca paruṣaṃ bruvantaṃ paribhūya tamśrutvā sukhamasaṃbhrānto balirvairocano'bravīt

निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन तेवज्रमुद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरंदर

nigṛhīte mayi bhṛśaṃ śakra kiṃ katthitena tevajramudyamya tiṣṭhantaṃ paśyāmi tvāṃ puraṃdara

अशक्तः पूर्वमासीस्त्वं कथंचिच्छक्ततां गतःकस्त्वदन्य इमा वाचः सुक्रूरा वक्तुमर्हति

aśaktaḥ pūrvamāsīstvaṃ kathaṃcicchaktatāṃ gataḥkastvadanya imā vācaḥ sukrūrā vaktumarhati

यस्तु शत्रोर्वशस्थस्य शक्तोऽपि कुरुते दयाम्हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः

yastu śatrorvaśasthasya śakto'pi kurute dayāmhastaprāptasya vīrasya taṃ caiva puruṣaṃ viduḥ

अनिश्चयो हि युद्धेषु द्वयोर्विवदमानयोःएकः प्राप्नोति विजयमेकश्चैव पराभवम्

aniścayo hi yuddheṣu dvayorvivadamānayoḥekaḥ prāpnoti vijayamekaścaiva parābhavam

मा च ते भूत्स्वभावोऽयं मया दैवतपुंगवईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात्

mā ca te bhūtsvabhāvo'yaṃ mayā daivatapuṃgavaīśvaraḥ sarvabhūtānāṃ vikrameṇa jito balāt

नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम्यत्त्वमेवंगतो वज्रिन्यद्वाप्येवंगता वयम्

naitadasmatkṛtaṃ śakra naitacchakra tvayā kṛtamyattvamevaṃgato vajrinyadvāpyevaṃgatā vayam

अहमासं यथाद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम्मावमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतमित्युत

ahamāsaṃ yathādya tvaṃ bhavitā tvaṃ yathā vayammāvamaṃsthā mayā karma duṣkṛtaṃ kṛtamityuta

सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छतिपर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा

sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇādhigacchatiparyāyeṇāsi śakratvaṃ prāptaḥ śakra na karmaṇā

कालः काले नयति मां त्वां च कालो नयत्ययम्तेनाहं त्वं यथा नाद्य त्वं चापि न यथा वयम्

kālaḥ kāle nayati māṃ tvāṃ ca kālo nayatyayamtenāhaṃ tvaṃ yathā nādya tvaṃ cāpi na yathā vayam

न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम्नान्यो गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः

na mātṛpitṛśuśrūṣā na ca daivatapūjanamnānyo guṇasamācāraḥ puruṣasya sukhāvahaḥ

न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाःशक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

na vidyā na tapo dānaṃ na mitrāṇi na bāndhavāḥśaknuvanti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam

नागामिनमनर्थं हि प्रतिघातशतैरपिशक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते बुद्धिबलान्नराः

nāgāminamanarthaṃ hi pratighātaśatairapiśaknuvanti prativyoḍhumṛte buddhibalānnarāḥ

पर्यायैर्हन्यमानानां परित्राता न विद्यतेइदं तु दुःखं यच्छक्र कर्ताहमिति मन्यते

paryāyairhanyamānānāṃ paritrātā na vidyateidaṃ tu duḥkhaṃ yacchakra kartāhamiti manyate

यदि कर्ता भवेत्कर्ता न क्रियेत कदाचनयस्मात्तु क्रियते कर्ता तस्मात्कर्ताप्यनीश्वरः

yadi kartā bhavetkartā na kriyeta kadācanayasmāttu kriyate kartā tasmātkartāpyanīśvaraḥ

कालेन त्वाहमजयं कालेनाहं जितस्त्वयागन्ता गतिमतां कालः कालः कलयति प्रजाः

kālena tvāhamajayaṃ kālenāhaṃ jitastvayāgantā gatimatāṃ kālaḥ kālaḥ kalayati prajāḥ

इन्द्र प्राकृतया बुद्ध्या प्रलपन्नावबुध्यसेकेचित्त्वां बहु मन्यन्ते श्रैष्ठ्यं प्राप्तं स्वकर्मणा

indra prākṛtayā buddhyā pralapannāvabudhyasekecittvāṃ bahu manyante śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ svakarmaṇā

कथमस्मद्विधो नाम जानँल्लोकप्रवृत्तयःकालेनाभ्याहतः शोचेन्मुह्येद्वाप्यर्थसंभ्रमे

kathamasmadvidho nāma jānam̐llokapravṛttayaḥkālenābhyāhataḥ śocenmuhyedvāpyarthasaṃbhrame

नित्यं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वाबुद्धिर्व्यसनमासाद्य भिन्ना नौरिव सीदति

nityaṃ kālaparītasya mama vā madvidhasya vābuddhirvyasanamāsādya bhinnā nauriva sīdati

अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाःते सर्वे शक्र यास्यन्ति मार्गमिन्द्रशतैर्गतम्

ahaṃ ca tvaṃ ca ye cānye bhaviṣyanti surādhipāḥte sarve śakra yāsyanti mārgamindraśatairgatam

त्वामप्येवं सुदुर्धर्षं ज्वलन्तं परया श्रियाकाले परिणते कालः कालयिष्यति मामिव

tvāmapyevaṃ sudurdharṣaṃ jvalantaṃ parayā śriyākāle pariṇate kālaḥ kālayiṣyati māmiva

बहूनीन्द्रसहस्राणि दैतेयानां युगे युगेअभ्यतीतानि कालेन कालो हि दुरतिक्रमः

bahūnīndrasahasrāṇi daiteyānāṃ yuge yugeabhyatītāni kālena kālo hi duratikramaḥ

इदं तु लब्ध्वा त्वं स्थानमात्मानं बहु मन्यसेसर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्

idaṃ tu labdhvā tvaṃ sthānamātmānaṃ bahu manyasesarvabhūtabhavaṃ devaṃ brahmāṇamiva śāśvatam

न चेदमचलं स्थानमनन्तं वापि कस्यचित्त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे

na cedamacalaṃ sthānamanantaṃ vāpi kasyacittvaṃ tu bāliśayā buddhyā mamedamiti manyase

अविश्वास्ये विश्वसिषि मन्यसे चाध्रुवं ध्रुवम्ममेयमिति मोहात्त्वं राजश्रियमभीप्ससि

aviśvāsye viśvasiṣi manyase cādhruvaṃ dhruvammameyamiti mohāttvaṃ rājaśriyamabhīpsasi

नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा मताअतिक्रम्य बहूनन्यांस्त्वयि तावदियं स्थिता

neyaṃ tava na cāsmākaṃ na cānyeṣāṃ sthirā matāatikramya bahūnanyāṃstvayi tāvadiyaṃ sthitā

कंचित्कालमियं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चलागौर्निपानमिवोत्सृज्य पुनरन्यं गमिष्यति

kaṃcitkālamiyaṃ sthitvā tvayi vāsava cañcalāgaurnipānamivotsṛjya punaranyaṃ gamiṣyati

राजलोका ह्यतिक्रान्ता यान्न संख्यातुमुत्सहेत्वत्तो बहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर

rājalokā hyatikrāntā yānna saṃkhyātumutsahetvatto bahutarāścānye bhaviṣyanti puraṃdara

सवृक्षौषधिरत्नेयं ससरित्पर्वताकरातानिदानीं न पश्यामि यैर्भुक्तेयं पुरा मही

savṛkṣauṣadhiratneyaṃ sasaritparvatākarātānidānīṃ na paśyāmi yairbhukteyaṃ purā mahī

पृथुरैलो मयो भौमो नरकः शम्बरस्तथाअश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुरमितध्वजः

pṛthurailo mayo bhaumo narakaḥ śambarastathāaśvagrīvaḥ pulomā ca svarbhānuramitadhvajaḥ

प्रह्रादो नमुचिर्दक्षो विप्रचित्तिर्विरोचनःह्रीनिषेधः सुहोत्रश्च भूरिहा पुष्पवान्वृषः

prahrādo namucirdakṣo vipracittirvirocanaḥhrīniṣedhaḥ suhotraśca bhūrihā puṣpavānvṛṣaḥ

सत्येषुरृषभो राहुः कपिलाश्वो विरूपकःबाणः कार्तस्वरो वह्निर्विश्वदंष्ट्रोऽथ नैरृतः

satyeṣurṛṣabho rāhuḥ kapilāśvo virūpakaḥbāṇaḥ kārtasvaro vahnirviśvadaṃṣṭro'tha nairṛtaḥ

रित्थाहुत्थौ वीरताम्रौ वराहाश्वो रुचिः प्रभुःविश्वजित्प्रतिशौरिश्च वृषाण्डो विष्करो मधुः

ritthāhutthau vīratāmrau varāhāśvo ruciḥ prabhuḥviśvajitpratiśauriśca vṛṣāṇḍo viṣkaro madhuḥ

हिरण्यकशिपुश्चैव कैटभश्चैव दानवःदैत्याश्च कालखञ्जाश्च सर्वे ते नैरृतैः सह

hiraṇyakaśipuścaiva kaiṭabhaścaiva dānavaḥdaityāśca kālakhañjāśca sarve te nairṛtaiḥ saha

एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश्च येदैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश्च यांश्चान्याननुशुश्रुम

ete cānye ca bahavaḥ pūrve pūrvatarāśca yedaityendrā dānavendrāśca yāṃścānyānanuśuśruma

बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताःकालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः

bahavaḥ pūrvadaityendrāḥ saṃtyajya pṛthivīṃ gatāḥkālenābhyāhatāḥ sarve kālo hi balavattaraḥ

सर्वैः क्रतुशतैरिष्टं न त्वमेकः शतक्रतुःसर्वे धर्मपराश्चासन्सर्वे सततसत्रिणः

sarvaiḥ kratuśatairiṣṭaṃ na tvamekaḥ śatakratuḥsarve dharmaparāścāsansarve satatasatriṇaḥ

अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वेऽभिमुखयोधिनःसर्वे संहननोपेताः सर्वे परिघबाहवः

antarikṣacarāḥ sarve sarve'bhimukhayodhinaḥsarve saṃhananopetāḥ sarve parighabāhavaḥ

सर्वे मायाशतधराः सर्वे ते कामचारिणःसर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः

sarve māyāśatadharāḥ sarve te kāmacāriṇaḥsarve samaramāsādya na śrūyante parājitāḥ

सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणःसर्वे वेदव्रतपराः सर्वे चासन्बहुश्रुताः

sarve satyavrataparāḥ sarve kāmavihāriṇaḥsarve vedavrataparāḥ sarve cāsanbahuśrutāḥ

सर्वे संहतमैश्वर्यमीश्वराः प्रतिपेदिरेन चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम्

sarve saṃhatamaiśvaryamīśvarāḥ pratipedirena caiśvaryamadasteṣāṃ bhūtapūrvo mahātmanām

सर्वे यथार्थदातारः सर्वे विगतमत्सराःसर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत्प्रतिपेदिरे

sarve yathārthadātāraḥ sarve vigatamatsarāḥsarve sarveṣu bhūteṣu yathāvatpratipedire

सर्वे दाक्षायणीपुत्राः प्राजापत्या महाबलाःज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः

sarve dākṣāyaṇīputrāḥ prājāpatyā mahābalāḥjvalantaḥ pratapantaśca kālena pratisaṃhṛtāḥ

त्वं चैवेमां यदा भुक्त्वा पृथिवीं त्यक्ष्यसे पुनःन शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शोकमात्मनः

tvaṃ caivemāṃ yadā bhuktvā pṛthivīṃ tyakṣyase punaḥna śakṣyasi tadā śakra niyantuṃ śokamātmanaḥ

मुञ्चेच्छां कामभोगेषु मुञ्चेमं श्रीभवं मदम्एवं स्वराज्यनाशे त्वं शोकं संप्रसहिष्यसि

muñcecchāṃ kāmabhogeṣu muñcemaṃ śrībhavaṃ madamevaṃ svarājyanāśe tvaṃ śokaṃ saṃprasahiṣyasi

शोककाले शुचो मा त्वं हर्षकाले च मा हृषःअतीतानागते हित्वा प्रत्युत्पन्नेन वर्तय

śokakāle śuco mā tvaṃ harṣakāle ca mā hṛṣaḥatītānāgate hitvā pratyutpannena vartaya

मां चेदभ्यागतः कालः सदायुक्तमतन्द्रितम्क्षमस्व नचिरादिन्द्र त्वामप्युपगमिष्यति

māṃ cedabhyāgataḥ kālaḥ sadāyuktamatandritamkṣamasva nacirādindra tvāmapyupagamiṣyati

त्रासयन्निव देवेन्द्र वाग्भिस्तक्षसि मामिहसंयते मयि नूनं त्वमात्मानं बहु मन्यसे

trāsayanniva devendra vāgbhistakṣasi māmihasaṃyate mayi nūnaṃ tvamātmānaṃ bahu manyase

कालः प्रथममायान्मां पश्चात्त्वामनुधावतितेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि

kālaḥ prathamamāyānmāṃ paścāttvāmanudhāvatitena garjasi devendra pūrvaṃ kālahate mayi

को हि स्थातुमलं लोके क्रुद्धस्य मम संयुगेकालस्तु बलवान्प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव

ko hi sthātumalaṃ loke kruddhasya mama saṃyugekālastu balavānprāptastena tiṣṭhasi vāsava

यत्तद्वर्षसहस्रान्तं पूर्णं भवितुमर्हतियथा मे सर्वगात्राणि नस्वस्थानि हतौजसः

yattadvarṣasahasrāntaṃ pūrṇaṃ bhavitumarhatiyathā me sarvagātrāṇi nasvasthāni hataujasaḥ

अहमैन्द्रच्च्युतः स्थानात्त्वमिन्द्रः प्रकृतो दिविसुचित्रे जीवलोकेऽस्मिन्नुपास्यः कालपर्ययात्

ahamaindraccyutaḥ sthānāttvamindraḥ prakṛto divisucitre jīvaloke'sminnupāsyaḥ kālaparyayāt

किं हि कृत्वा त्वमिन्द्रोऽद्य किं हि कृत्वा च्युता वयम्कालः कर्ता विकर्ता च सर्वमन्यदकारणम्

kiṃ hi kṛtvā tvamindro'dya kiṃ hi kṛtvā cyutā vayamkālaḥ kartā vikartā ca sarvamanyadakāraṇam

नाशं विनाशमैश्वर्यं सुखदुःखे भवाभवौविद्वान्प्राप्यैवमत्यर्थं न प्रहृष्येन्न च व्यथेत्

nāśaṃ vināśamaiśvaryaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavauvidvānprāpyaivamatyarthaṃ na prahṛṣyenna ca vyathet

त्वमेव हीन्द्र वेत्थास्मान्वेदाहं त्वां च वासवविकत्थसे मां किं बद्धं कालेन निरपत्रप

tvameva hīndra vetthāsmānvedāhaṃ tvāṃ ca vāsavavikatthase māṃ kiṃ baddhaṃ kālena nirapatrapa

त्वमेव हि पुरा वेत्थ यत्तदा पौरुषं ममसमरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

tvameva hi purā vettha yattadā pauruṣaṃ mamasamareṣu ca vikrāntaṃ paryāptaṃ tannidarśanam

आदित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सहमया विनिर्जिताः सर्वे मरुतश्च शचीपते

ādityāścaiva rudrāśca sādhyāśca vasubhiḥ sahamayā vinirjitāḥ sarve marutaśca śacīpate

त्वमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमेसमेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया

tvameva śakra jānāsi devāsurasamāgamesametā vibudhā bhagnāstarasā samare mayā

पर्वताश्चासकृत्क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसःसटङ्कशिखरा घोराः समरे मूर्ध्नि ते मया

parvatāścāsakṛtkṣiptāḥ savanāḥ savanaukasaḥsaṭaṅkaśikharā ghorāḥ samare mūrdhni te mayā

किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्कालो दुरतिक्रमःन हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवज्रमपि मुष्टिना

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yatkālo duratikramaḥna hi tvāṃ notsahe hantuṃ savajramapi muṣṭinā

न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतःतेन त्वा मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस्त्वया

na tu vikramakālo'yaṃ kṣamākālo'yamāgataḥtena tvā marṣaye śakra durmarṣaṇatarastvayā

त्वं मा परिणते काले परीतं कालवह्निनानियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे

tvaṃ mā pariṇate kāle parītaṃ kālavahnināniyataṃ kālapāśena baddhaṃ śakra vikatthase

अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य दुरतिक्रमःबद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा

ayaṃ sa puruṣaḥ śyāmo lokasya duratikramaḥbaddhvā tiṣṭhati māṃ raudraḥ paśuṃ raśanayā yathā

लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रोधौ भवाभवौवधो बन्धः प्रमोक्षश्च सर्वं कालेन लभ्यते

lābhālābhau sukhaṃ duḥkhaṃ kāmakrodhau bhavābhavauvadho bandhaḥ pramokṣaśca sarvaṃ kālena labhyate

नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुःसोऽयं पचति कालो मां वृक्षे फलमिवागतम्

nāhaṃ kartā na kartā tvaṃ kartā yastu sadā prabhuḥso'yaṃ pacati kālo māṃ vṛkṣe phalamivāgatam

यान्येव पुरुषः कुर्वन्सुखैः कालेन युज्यतेपुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखैः कालेन युज्यते

yānyeva puruṣaḥ kurvansukhaiḥ kālena yujyatepunastānyeva kurvāṇo duḥkhaiḥ kālena yujyate

न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हतितेन शक्र न शोचामि नास्ति शोके सहायता

na ca kālena kālajñaḥ spṛṣṭaḥ śocitumarhatitena śakra na śocāmi nāsti śoke sahāyatā

यदा हि शोचतां शोको व्यसनं नापकर्षतिसामर्थ्यं शोचतो नास्ति नाद्य शोचाम्यहं ततः

yadā hi śocatāṃ śoko vyasanaṃ nāpakarṣatisāmarthyaṃ śocato nāsti nādya śocāmyahaṃ tataḥ

एवमुक्तः सहस्राक्षो भगवान्पाकशासनःप्रतिसंहृत्य संरम्भमित्युवाच शतक्रतुः

evamuktaḥ sahasrākṣo bhagavānpākaśāsanaḥpratisaṃhṛtya saṃrambhamityuvāca śatakratuḥ

सवज्रमुद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च वारुणान्कस्येह न व्यथेद्बुद्धिर्मृत्योरपि जिघांसतः

savajramudyataṃ bāhuṃ dṛṣṭvā pāśāṃśca vāruṇānkasyeha na vyathedbuddhirmṛtyorapi jighāṃsataḥ

सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनीब्रुवन्न व्यथसे स त्वं वाक्यं सत्यपराक्रम

sā te na vyathate buddhiracalā tattvadarśinībruvanna vyathase sa tvaṃ vākyaṃ satyaparākrama

को हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत्कर्तुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत्

ko hi viśvāsamartheṣu śarīre vā śarīrabhṛtkartumutsahate loke dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ jagat

अहमप्येवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम्कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे

ahamapyevamevainaṃ lokaṃ jānāmyaśāśvatamkālāgnāvāhitaṃ ghore guhye satatage'kṣare

न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृष्टस्य कस्यचित्सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम्

na cātra parihāro'sti kālaspṛṣṭasya kasyacitsūkṣmāṇāṃ mahatāṃ caiva bhūtānāṃ paripacyatām

अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदाअनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते

anīśasyāpramattasya bhūtāni pacataḥ sadāanivṛttasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate

अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषुप्रयत्नेनाप्यतिक्रान्तो दृष्टपूर्वो न केनचित्

apramattaḥ pramatteṣu kālo jāgarti dehiṣuprayatnenāpyatikrānto dṛṣṭapūrvo na kenacit

पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समःकालो न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिक्रमः

purāṇaḥ śāśvato dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ samaḥkālo na parihāryaśca na cāsyāsti vyatikramaḥ

अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान्काष्ठाः कला लवान्संपिण्डयति नः कालो वृद्धिं वार्धुषिको यथा

ahorātrāṃśca māsāṃśca kṣaṇānkāṣṭhāḥ kalā lavānsaṃpiṇḍayati naḥ kālo vṛddhiṃ vārdhuṣiko yathā

इदमद्य करिष्यामि श्वः कर्तास्मीति वादिनम्कालो हरति संप्राप्तो नदीवेग इवोडुपम्

idamadya kariṣyāmi śvaḥ kartāsmīti vādinamkālo harati saṃprāpto nadīvega ivoḍupam

इदानीं तावदेवासौ मया दृष्टः कथं मृतःइति कालेन ह्रियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम्

idānīṃ tāvadevāsau mayā dṛṣṭaḥ kathaṃ mṛtaḥiti kālena hriyatāṃ pralāpaḥ śrūyate nṛṇām

नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगाः स्थानमैश्वर्यमेव चअनित्यमध्रुवं सर्वं व्यवसायो हि दुष्करःउच्छ्राया विनिपातान्ता भावोऽभावस्थ एव च

naśyantyarthāstathā bhogāḥ sthānamaiśvaryameva caanityamadhruvaṃ sarvaṃ vyavasāyo hi duṣkaraḥucchrāyā vinipātāntā bhāvo'bhāvastha eva ca

सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनीअहमासं पुरा चेति मनसापि न बुध्यसे

sā te na vyathate buddhiracalā tattvadarśinīahamāsaṃ purā ceti manasāpi na budhyase

कालेनाक्रम्य लोकेऽस्मिन्पच्यमाने बलीयसाअज्येष्ठमकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुध्यसे

kālenākramya loke'sminpacyamāne balīyasāajyeṣṭhamakaniṣṭhaṃ ca kṣipyamāṇo na budhyase

ईर्ष्याभिमानलोभेषु कामक्रोधभयेषु चस्पृहामोहाभिमानेषु लोकः सक्तो विमुह्यति

īrṣyābhimānalobheṣu kāmakrodhabhayeṣu caspṛhāmohābhimāneṣu lokaḥ sakto vimuhyati

भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वाञ्ज्ञानतपोन्वितःकालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा

bhavāṃstu bhāvatattvajño vidvāñjñānataponvitaḥkālaṃ paśyati suvyaktaṃ pāṇāvāmalakaṃ yathā

कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदःवैरोचने कृतात्मासि स्पृहणीयो विजानताम्

kālacāritratattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥvairocane kṛtātmāsi spṛhaṇīyo vijānatām

सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्त्वयाविहरन्सर्वतोमुक्तो न क्वचित्परिषज्जसे

sarvaloko hyayaṃ manye buddhyā parigatastvayāviharansarvatomukto na kvacitpariṣajjase

रजश्च हि तमश्च त्वा स्पृशतो न जितेन्द्रियम्निष्प्रीतिं नष्टसंतापं त्वमात्मानमुपाससे

rajaśca hi tamaśca tvā spṛśato na jitendriyamniṣprītiṃ naṣṭasaṃtāpaṃ tvamātmānamupāsase

सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम्दृष्ट्वा त्वां मम संजाता त्वय्यनुक्रोशिनी मतिः

suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ nirvairaṃ śāntamānasamdṛṣṭvā tvāṃ mama saṃjātā tvayyanukrośinī matiḥ

नाहमेतादृशं बुद्धं हन्तुमिच्छामि बन्धनेआनृशंस्यं परो धर्मो अनुक्रोशस्तथा त्वयि

nāhametādṛśaṃ buddhaṃ hantumicchāmi bandhaneānṛśaṃsyaṃ paro dharmo anukrośastathā tvayi

मोक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास्तवेमे कालपर्ययात्प्रजानामपचारेण स्वस्ति तेऽस्तु महासुर

mokṣyante vāruṇāḥ pāśāstaveme kālaparyayātprajānāmapacāreṇa svasti te'stu mahāsura

यदा श्वश्रूं स्नुषा वृद्धां परिचारेण योक्ष्यतेपुत्रश्च पितरं मोहात्प्रेषयिष्यति कर्मसु

yadā śvaśrūṃ snuṣā vṛddhāṃ paricāreṇa yokṣyateputraśca pitaraṃ mohātpreṣayiṣyati karmasu

ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम्शूद्राश्च ब्राह्मणीं भार्यामुपयास्यन्ति निर्भयाः

brāhmaṇaiḥ kārayiṣyanti vṛṣalāḥ pādadhāvanamśūdrāśca brāhmaṇīṃ bhāryāmupayāsyanti nirbhayāḥ

वियोनिषु च बीजानि मोक्ष्यन्ते पुरुषा यदासंकरं कांस्यभाण्डैश्च बलिं चापि कुपात्रकैः

viyoniṣu ca bījāni mokṣyante puruṣā yadāsaṃkaraṃ kāṃsyabhāṇḍaiśca baliṃ cāpi kupātrakaiḥ

चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नमुन्मर्यादं भविष्यतिएकैकस्ते तदा पाशः क्रमशः प्रतिमोक्ष्यते

cāturvarṇyaṃ yadā kṛtsnamunmaryādaṃ bhaviṣyatiekaikaste tadā pāśaḥ kramaśaḥ pratimokṣyate

अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालयसुखी भव निराबाधः स्वस्थचेता निरामयः

asmattaste bhayaṃ nāsti samayaṃ pratipālayasukhī bhava nirābādhaḥ svasthacetā nirāmayaḥ

तमेवमुक्त्वा भगवाञ्शतक्रतुः; प्रतिप्रयातो गजराजवाहनःविजित्य सर्वानसुरान्सुराधिपो; ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट्

tamevamuktvā bhagavāñśatakratuḥ; pratiprayāto gajarājavāhanaḥvijitya sarvānasurānsurādhipo; nananda harṣeṇa babhūva caikarāṭ

महर्षयस्तुष्टुवुरञ्जसा च तं; वृषाकपिं सर्वचराचरेश्वरम्हिमापहो हव्यमुदावहंस्त्वरं;स्तथामृतं चार्पितमीश्वराय ह

maharṣayastuṣṭuvurañjasā ca taṃ; vṛṣākapiṃ sarvacarācareśvaramhimāpaho havyamudāvahaṃstvaraṃ;stathāmṛtaṃ cārpitamīśvarāya ha

द्विजोत्तमैः सर्वगतैरभिष्टुतो; विदीप्ततेजा गतमन्युरीश्वरःप्रशान्तचेता मुदितः स्वमालयं; त्रिविष्टपं प्राप्य मुमोद वासवः

dvijottamaiḥ sarvagatairabhiṣṭuto; vidīptatejā gatamanyurīśvaraḥpraśāntacetā muditaḥ svamālayaṃ; triviṣṭapaṃ prāpya mumoda vāsavaḥ