Parva.Adhyaya 12.231

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम्मोक्षधर्मार्थसंयुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे

ityukto'bhipraśasyaitatparamarṣestu śāsanammokṣadharmārthasaṃyuktamidaṃ praṣṭuṃ pracakrame

शुक उवाच · śuka uvāca

प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा वृद्धः प्रज्ञोऽनसूयकःअनागतमनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति

prajāvāñśrotriyo yajvā vṛddhaḥ prajño'nasūyakaḥanāgatamanaitihyaṃ kathaṃ brahmādhigacchati

तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधयासांख्ये वा यदि वा योगे एतत्पृष्टोऽभिधत्स्व मे

tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayāsāṃkhye vā yadi vā yoge etatpṛṣṭo'bhidhatsva me

मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं समवाप्यतेयेनोपायेन पुरुषैस्तच्च व्याख्यातुमर्हसि

manasaścendriyāṇāṃ cāpyaikāgryaṃ samavāpyateyenopāyena puruṣaistacca vyākhyātumarhasi

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्नान्यत्र सर्वसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन

nānyatra vidyātapasornānyatrendriyanigrahātnānyatra sarvasaṃtyāgātsiddhiṃ vindati kaścana

महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवःभूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु

mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayaṃbhuvaḥbhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛdgrāme niviṣṭāni śarīriṣu

भूमेर्देहो जलात्सारो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृतेप्राणापानाश्रयो वायुः खेष्वाकाशं शरीरिणाम्

bhūmerdeho jalātsāro jyotiṣaścakṣuṣī smṛteprāṇāpānāśrayo vāyuḥ kheṣvākāśaṃ śarīriṇām

क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भुक्तमर्छतिकर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक्सरस्वती

krānte viṣṇurbale śakraḥ koṣṭhe'gnirbhuktamarchatikarṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāksarasvatī

कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमीदर्शनानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये

karṇau tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamīdarśanānīndriyoktāni dvārāṇyāhārasiddhaye

शब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम्इन्द्रियाणि पृथक्त्वर्थान्मनसो दर्शयन्त्युत

śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ ca pañcamamindriyāṇi pṛthaktvarthānmanaso darśayantyuta

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनःमनश्चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः

indriyāṇi mano yuṅkte vaśyānyanteva vājinaḥmanaścāpi sadā yuṅkte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ

इन्द्रियाणां तथैवेषां सर्वेषामीश्वरं मनःनियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस्तथा

indriyāṇāṃ tathaiveṣāṃ sarveṣāmīśvaraṃ manaḥniyame ca visarge ca bhūtātmā manasastathā

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनःप्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम्

indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥprāṇāpānau ca jīvaśca nityaṃ deheṣu dehinām

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनासत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कदाचन

āśrayo nāsti sattvasya guṇaśabdo na cetanāsattvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇānvai kadācana

एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैःमनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि

evaṃ saptadaśaṃ dehe vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥmanīṣī manasā vipraḥ paśyatyātmānamātmani

न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैःमनसा संप्रदीप्तेन महानात्मा प्रकाशते

na hyayaṃ cakṣuṣā dṛśyo na ca sarvairapīndriyaiḥmanasā saṃpradīptena mahānātmā prakāśate

अशब्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम्अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम्

aśabdasparśarūpaṃ tadarasāgandhamavyayamaśarīraṃ śarīre sve nirīkṣeta nirindriyam

अव्यक्तं व्यक्तदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम्योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे

avyaktaṃ vyaktadeheṣu martyeṣvamaramāśritamyo'nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyase

विद्याभिजनसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनिशुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः

vidyābhijanasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastiniśuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ

स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु चवसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम्

sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu cavasatyeko mahānātmā yena sarvamidaṃ tatam

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनियदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmaniyadā paśyati bhūtātmā brahma saṃpadyate tadā

यावानात्मनि वेदात्मा तावानात्मा परात्मनिय एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते

yāvānātmani vedātmā tāvānātmā parātmaniya evaṃ satataṃ veda so'mṛtatvāya kalpate

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य चदेवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya cadevāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ

शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वायथा गतिर्न दृश्येत तथैव सुमहात्मनः

śakunīnāmivākāśe jale vāricarasya vāyathā gatirna dṛśyeta tathaiva sumahātmanaḥ

कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनात्मनियस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं न वेदेह कश्चन

kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyevātmanātmaniyasmiṃstu pacyate kālastaṃ na vedeha kaścana

न तदूर्ध्वं न तिर्यक्च नाधो न च तिरः पुनःन मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव कश्चित्कुतश्चन

na tadūrdhvaṃ na tiryakca nādho na ca tiraḥ punaḥna madhye pratigṛhṇīte naiva kaścitkutaścana

सर्वेऽन्तःस्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचनयः सहस्रं समागच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः

sarve'ntaḥsthā ime lokā bāhyameṣāṃ na kiṃcanayaḥ sahasraṃ samāgacchedyathā bāṇo guṇacyutaḥ

नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवःतस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः

naivāntaṃ kāraṇasyeyādyadyapi syānmanojavaḥtasmātsūkṣmātsūkṣmataraṃ nāsti sthūlataraṃ tataḥ

सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम्सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukhamsarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम्तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते

tadevāṇoraṇutaraṃ tanmahadbhyo mahattaramtadantaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhanna dṛśyate

अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनःक्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं ह्यमृतमक्षरम्

akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo'yamātmanaḥkṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divyaṃ hyamṛtamakṣaram

नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशीईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च

navadvāraṃ puraṃ gatvā haṃso hi niyato vaśīīśaḥ sarvasya bhūtasya sthāvarasya carasya ca

हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संश्रयेण चशरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः

hānibhaṅgavikalpānāṃ navānāṃ saṃśrayeṇa caśarīrāṇāmajasyāhurhaṃsatvaṃ pāradarśinaḥ

हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम्तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी

haṃsoktaṃ cākṣaraṃ caiva kūṭasthaṃ yattadakṣaramtadvidvānakṣaraṃ prāpya jahāti prāṇajanmanī