Parva.Adhyaya 12.232

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावदिह तत्त्वतःसांख्यन्यायेन संयुक्तं यदेतत्कीर्तितं मया

pṛcchatastava satputra yathāvadiha tattvataḥsāṃkhyanyāyena saṃyuktaṃ yadetatkīrtitaṃ mayā

योगकृत्यं तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणुएकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशःआत्मनो ध्यायिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम्

yogakṛtyaṃ tu te kṛtsnaṃ vartayiṣyāmi tacchṛṇuekatvaṃ buddhimanasorindriyāṇāṃ ca sarvaśaḥātmano dhyāyinastāta jñānametadanuttamam

तदेतदुपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिनाआत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा

tadetadupaśāntena dāntenādhyātmaśīlināātmārāmeṇa buddhena boddhavyaṃ śucikarmaṇā

योगदोषान्समुच्छिद्य पञ्च यान्कवयो विदुःकामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम्

yogadoṣānsamucchidya pañca yānkavayo viduḥkāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam

क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात्सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति

krodhaṃ śamena jayati kāmaṃ saṃkalpavarjanātsattvasaṃsevanāddhīro nidrāmucchettumarhati

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषाचक्षुः श्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा

dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣācakṣuḥ śrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā

अप्रमादाद्भयं जह्याल्लोभं प्राज्ञोपसेवनात्एवमेतान्योगदोषाञ्जयेन्नित्यमतन्द्रितः

apramādādbhayaṃ jahyāllobhaṃ prājñopasevanātevametānyogadoṣāñjayennityamatandritaḥ

अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत चवर्जयेद्रुषितां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम्

agnīṃśca brāhmaṇāṃścārceddevatāḥ praṇameta cavarjayedruṣitāṃ vācaṃ hiṃsāyuktāṃ manonugām

ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं रसःएकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम्

brahma tejomayaṃ śukraṃ yasya sarvamidaṃ rasaḥekasya bhūtaṃ bhūtasya dvayaṃ sthāvarajaṅgamam

ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमाशौचमाहारसंशुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रहः

dhyānamadhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīrārjavaṃ kṣamāśaucamāhārasaṃśuddhirindriyāṇāṃ ca nigrahaḥ

एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षतिसिध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्तते

etairvivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣatisidhyanti cāsya sarvārthā vijñānaṃ ca pravartate

समः सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयन्धुतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियःकामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्

samaḥ sarveṣu bhūteṣu labdhālabdhena vartayandhutapāpmā tu tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥkāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam

मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितःप्राग्रात्रापररात्रेषु धारयेन्मन आत्मना

manasaścendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥprāgrātrāpararātreṣu dhārayenmana ātmanā

जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यदेकं छिद्रमिन्द्रियम्ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम्

jantoḥ pañcendriyasyāsya yadekaṃ chidramindriyamtato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam

मनस्तु पूर्वमादद्यात्कुमीनानिव मत्स्यहाततः श्रोत्रं ततश्चक्षुर्जिह्वां घ्राणं च योगवित्

manastu pūrvamādadyātkumīnāniva matsyahātataḥ śrotraṃ tataścakṣurjihvāṃ ghrāṇaṃ ca yogavit

तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद्यतिःतथैवापोह्य संकल्पान्मनो ह्यात्मनि धारयेत्

tata etāni saṃyamya manasi sthāpayedyatiḥtathaivāpohya saṃkalpānmano hyātmani dhārayet

पञ्च ज्ञानेन संधाय मनसि स्थापयेद्यतिःयदैतान्यवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनिप्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते

pañca jñānena saṃdhāya manasi sthāpayedyatiḥyadaitānyavatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmaniprasīdanti ca saṃsthāya tadā brahma prakāśate

विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान्वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे पश्यत्यात्मानमात्मनासर्वं च तत्र सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते

vidhūma iva dīptārcirāditya iva dīptimānvaidyuto'gnirivākāśe paśyatyātmānamātmanāsarvaṃ ca tatra sarvatra vyāpakatvācca dṛśyate

तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणःधृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः

taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥdhṛtimanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ

एवं परिमितं कालमाचरन्संशितव्रतःआसीनो हि रहस्येको गच्छेदक्षरसात्म्यताम्

evaṃ parimitaṃ kālamācaransaṃśitavrataḥāsīno hi rahasyeko gacchedakṣarasātmyatām

प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणश्रवणदर्शनेअद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृतिः

pramoho bhrama āvarto ghrāṇaśravaṇadarśaneadbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ

प्रतिभामुपसर्गांश्चाप्युपसंगृह्य योगतःतांस्तत्त्वविदनादृत्य स्वात्मनैव निवर्तयेत्

pratibhāmupasargāṃścāpyupasaṃgṛhya yogataḥtāṃstattvavidanādṛtya svātmanaiva nivartayet

कुर्यात्परिचयं योगे त्रैकाल्यं नियतो मुनिःगिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजजेत्

kuryātparicayaṃ yoge traikālyaṃ niyato muniḥgiriśṛṅge tathā caitye vṛkṣāgreṣu ca yojajet

संनियम्येन्द्रियग्रामं गोष्ठे भाण्डमना इवएकाग्रश्चिन्तयेन्नित्यं योगान्नोद्वेजयेन्मनः

saṃniyamyendriyagrāmaṃ goṣṭhe bhāṇḍamanā ivaekāgraścintayennityaṃ yogānnodvejayenmanaḥ

येनोपायेन शक्येत संनियन्तुं चलं मनःतं तं युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत्ततः

yenopāyena śakyeta saṃniyantuṃ calaṃ manaḥtaṃ taṃ yukto niṣeveta na caiva vicalettataḥ

शून्या गिरिगुहाश्चैव देवतायतनानि चशून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थमुपक्रमेत्

śūnyā giriguhāścaiva devatāyatanāni caśūnyāgārāṇi caikāgro nivāsārthamupakramet

नाभिष्वजेत्परं वाचा कर्मणा मनसापि वाउपेक्षको यताहारो लब्धालब्धे समो भवेत्

nābhiṣvajetparaṃ vācā karmaṇā manasāpi vāupekṣako yatāhāro labdhālabdhe samo bhavet

यश्चैनमभिनन्देत यश्चैनमपवादयेत्समस्तयोश्चाप्युभयोर्नाभिध्यायेच्छुभाशुभम्

yaścainamabhinandeta yaścainamapavādayetsamastayoścāpyubhayornābhidhyāyecchubhāśubham

न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत्समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः

na prahṛṣyeta lābheṣu nālābheṣu ca cintayetsamaḥ sarveṣu bhūteṣu sadharmā mātariśvanaḥ

एवं सर्वात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनःषण्मासान्नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते

evaṃ sarvātmanaḥ sādhoḥ sarvatra samadarśinaḥṣaṇmāsānnityayuktasya śabdabrahmātivartate

वेदनार्ताः प्रजा दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनःएतस्मिन्निरतो मार्गे विरमेन्न विमोहितः

vedanārtāḥ prajā dṛṣṭvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥetasminnirato mārge viramenna vimohitaḥ

अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणीतावप्येतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम्

api varṇāvakṛṣṭastu nārī vā dharmakāṅkṣiṇītāvapyetena mārgeṇa gacchetāṃ paramāṃ gatim

अजं पुराणमजरं सनातनं; यदिन्द्रियैरुपलभते नरोऽचलःअणोरणीयो महतो महत्तरं; तदात्मना पश्यति युक्त आत्मवान्

ajaṃ purāṇamajaraṃ sanātanaṃ; yadindriyairupalabhate naro'calaḥaṇoraṇīyo mahato mahattaraṃ; tadātmanā paśyati yukta ātmavān

इदं महर्षेर्वचनं महात्मनो; यथावदुक्तं मनसानुदृश्य चअवेक्ष्य चेयात्परमेष्ठिसात्म्यतां; प्रयान्ति यां भूतगतिं मनीषिणः

idaṃ maharṣervacanaṃ mahātmano; yathāvaduktaṃ manasānudṛśya caavekṣya ceyātparameṣṭhisātmyatāṃ; prayānti yāṃ bhūtagatiṃ manīṣiṇaḥ