Parva.Adhyaya 12.237

शुक उवाच · śuka uvāca

वर्तमानस्तथैवात्र वानप्रस्थाश्रमे यथायोक्तव्योऽऽत्मा यथा शक्त्या परं वै काङ्क्षता पदम्

vartamānastathaivātra vānaprasthāśrame yathāyoktavyo''tmā yathā śaktyā paraṃ vai kāṅkṣatā padam

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

प्राप्य संस्कारमेताभ्यामाश्रमाभ्यां ततः परम्यत्कार्यं परमार्थार्थं तदिहैकमनाः शृणु

prāpya saṃskārametābhyāmāśramābhyāṃ tataḥ paramyatkāryaṃ paramārthārthaṃ tadihaikamanāḥ śṛṇu

कषायं पाचयित्वा तु श्रेणिस्थानेषु च त्रिषुप्रव्रजेच्च परं स्थानं परिव्रज्यामनुत्तमाम्

kaṣāyaṃ pācayitvā tu śreṇisthāneṣu ca triṣupravrajecca paraṃ sthānaṃ parivrajyāmanuttamām

तद्भवानेवमभ्यस्य वर्ततां श्रूयतां तथाएक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान्

tadbhavānevamabhyasya vartatāṃ śrūyatāṃ tathāeka eva carennityaṃ siddhyarthamasahāyavān

एकश्चरति यः पश्यन्न जहाति न हीयतेअनग्निरनिकेतः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्

ekaścarati yaḥ paśyanna jahāti na hīyateanagniraniketaḥ syādgrāmamannārthamāśrayet

अश्वस्तनविधानः स्यान्मुनिर्भावसमन्वितःलघ्वाशी नियताहारः सकृदन्ननिषेविता

aśvastanavidhānaḥ syānmunirbhāvasamanvitaḥlaghvāśī niyatāhāraḥ sakṛdannaniṣevitā

कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायताउपेक्षा सर्वभूतानामेतावद्भिक्षुलक्षणम्

kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelamasahāyatāupekṣā sarvabhūtānāmetāvadbhikṣulakṣaṇam

यस्मिन्वाचः प्रविशन्ति कूपे प्राप्ताः शिला इवन वक्तारं पुनर्यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत्

yasminvācaḥ praviśanti kūpe prāptāḥ śilā ivana vaktāraṃ punaryānti sa kaivalyāśrame vaset

नैव पश्येन्न शृणुयादवाच्यं जातु कस्यचित्ब्राह्मणानां विशेषेण नैव ब्रूयात्कथंचन

naiva paśyenna śṛṇuyādavācyaṃ jātu kasyacitbrāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa naiva brūyātkathaṃcana

यद्ब्राह्मणस्य कुशलं तदेव सततं वदेत्तूष्णीमासीत निन्दायां कुर्वन्भेषजमात्मनः

yadbrāhmaṇasya kuśalaṃ tadeva satataṃ vadettūṣṇīmāsīta nindāyāṃ kurvanbheṣajamātmanaḥ

येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदाशून्यं येन जनाकीर्णं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

yena pūrṇamivākāśaṃ bhavatyekena sarvadāśūnyaṃ yena janākīrṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितःयत्रक्वचनशायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः

yena kenacidācchanno yena kenacidāśitaḥyatrakvacanaśāyī ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

अहेरिव गणाद्भीतः सौहित्यान्नरकादिवकुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

aheriva gaṇādbhītaḥ sauhityānnarakādivakuṇapādiva ca strībhyastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

न क्रुध्येन्न प्रहृष्येच्च मानितोऽमानितश्च यःसर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

na krudhyenna prahṛṣyecca mānito'mānitaśca yaḥsarvabhūteṣvabhayadastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा

nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitamkālameva pratīkṣeta nideśaṃ bhṛtako yathā

अनभ्याहतचित्तः स्यादनभ्याहतवाक्तथानिर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो निरमित्रस्य किं भयम्

anabhyāhatacittaḥ syādanabhyāhatavāktathānirmuktaḥ sarvapāpebhyo niramitrasya kiṃ bhayam

अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयं यतःतस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन

abhayaṃ sarvabhūtebhyo bhūtānāmabhayaṃ yataḥtasya dehādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana

यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम्सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे

yathā nāgapade'nyāni padāni padagāmināmsarvāṇyevāpidhīyante padajātāni kauñjare

एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमपिधीयतेअमृतः स नित्यं वसति योऽहिंसां प्रतिपद्यते

evaṃ sarvamahiṃsāyāṃ dharmārthamapidhīyateamṛtaḥ sa nityaṃ vasati yo'hiṃsāṃ pratipadyate

अहिंसकः समः सत्यो धृतिमान्नियतेन्द्रियःशरण्यः सर्वभूतानां गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम्

ahiṃsakaḥ samaḥ satyo dhṛtimānniyatendriyaḥśaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ gatimāpnotyanuttamām

एवं प्रज्ञानतृप्तस्य निर्भयस्य मनीषिणःन मृत्युरतिगो भावः स मृत्युमधिगच्छति

evaṃ prajñānatṛptasya nirbhayasya manīṣiṇaḥna mṛtyuratigo bhāvaḥ sa mṛtyumadhigacchati

विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यो मुनिमाकाशवत्स्थितम्अस्वमेकचरं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

vimuktaṃ sarvasaṅgebhyo munimākāśavatsthitamasvamekacaraṃ śāntaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मोऽरत्यर्थमेव चअहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

jīvitaṃ yasya dharmārthaṃ dharmo'ratyarthameva caahorātrāśca puṇyārthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम्अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

nirāśiṣamanārambhaṃ nirnamaskāramastutimakṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

सर्वाणि भूतानि सुखे रमन्ते; सर्वाणि दुःखस्य भृशं त्रसन्तितेषां भयोत्पादनजातखेदः; कुर्यान्न कर्माणि हि श्रद्दधानः

sarvāṇi bhūtāni sukhe ramante; sarvāṇi duḥkhasya bhṛśaṃ trasantiteṣāṃ bhayotpādanajātakhedaḥ; kuryānna karmāṇi hi śraddadhānaḥ

दानं हि भूताभयदक्षिणायाः; सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीहतीक्ष्णां तनुं यः प्रथमं जहाति; सोऽनन्तमाप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः

dānaṃ hi bhūtābhayadakṣiṇāyāḥ; sarvāṇi dānānyadhitiṣṭhatīhatīkṣṇāṃ tanuṃ yaḥ prathamaṃ jahāti; so'nantamāpnotyabhayaṃ prajābhyaḥ

उत्तान आस्येन हविर्जुहोति; लोकस्य नाभिर्जगतः प्रतिष्ठातस्याङ्गमङ्गानि कृताकृतं च; वैश्वानरः सर्वमेव प्रपेदे

uttāna āsyena havirjuhoti; lokasya nābhirjagataḥ pratiṣṭhātasyāṅgamaṅgāni kṛtākṛtaṃ ca; vaiśvānaraḥ sarvameva prapede

प्रादेशमात्रे हृदि निश्रितं य;त्तस्मिन्प्राणानात्मयाजी जुहोतितस्याग्निहोत्रं हुतमात्मसंस्थं; सर्वेषु लोकेषु सदैवतेषु

prādeśamātre hṛdi niśritaṃ ya;ttasminprāṇānātmayājī juhotitasyāgnihotraṃ hutamātmasaṃsthaṃ; sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu

दैवं त्रिधातुं त्रिवृतं सुपर्णं; ये विद्युरग्र्यं परमार्थतां चते सर्वलोकेषु महीयमाना; देवाः समर्थाः सुकृतं व्रजन्ति

daivaṃ tridhātuṃ trivṛtaṃ suparṇaṃ; ye vidyuragryaṃ paramārthatāṃ cate sarvalokeṣu mahīyamānā; devāḥ samarthāḥ sukṛtaṃ vrajanti

वेदांश्च वेद्यं च विधिं च कृत्स्न;मथो निरुक्तं परमार्थतां चसर्वं शरीरात्मनि यः प्रवेद; तस्मै स्म देवाः स्पृहयन्ति नित्यम्

vedāṃśca vedyaṃ ca vidhiṃ ca kṛtsna;matho niruktaṃ paramārthatāṃ casarvaṃ śarīrātmani yaḥ praveda; tasmai sma devāḥ spṛhayanti nityam

भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं; हिरण्मयं योऽण्डजमण्डमध्येपतत्रिणं पक्षिणमन्तरिक्षे; यो वेद भोग्यात्मनि दीप्तरश्मिः

bhūmāvasaktaṃ divi cāprameyaṃ; hiraṇmayaṃ yo'ṇḍajamaṇḍamadhyepatatriṇaṃ pakṣiṇamantarikṣe; yo veda bhogyātmani dīptaraśmiḥ

आवर्तमानमजरं विवर्तनं; षण्णेमिकं द्वादशारं सुपर्वयस्येदमास्ये परियाति विश्वं; तत्कालचक्रं निहितं गुहायाम्

āvartamānamajaraṃ vivartanaṃ; ṣaṇṇemikaṃ dvādaśāraṃ suparvayasyedamāsye pariyāti viśvaṃ; tatkālacakraṃ nihitaṃ guhāyām

यः संप्रसादं जगतः शरीरं; सर्वान्स लोकानधिगच्छतीहतस्मिन्हुतं तर्पयतीह देवां;स्ते वै तृप्तास्तर्पयन्त्यास्यमस्य

yaḥ saṃprasādaṃ jagataḥ śarīraṃ; sarvānsa lokānadhigacchatīhatasminhutaṃ tarpayatīha devāṃ;ste vai tṛptāstarpayantyāsyamasya

तेजोमयो नित्यतनुः पुराणो; लोकाननन्तानभयानुपैतिभूतानि यस्मान्न त्रसन्ते कदाचि;त्स भूतेभ्यो न त्रसते कदाचित्

tejomayo nityatanuḥ purāṇo; lokānanantānabhayānupaitibhūtāni yasmānna trasante kadāci;tsa bhūtebhyo na trasate kadācit

अगर्हणीयो न च गर्हतेऽन्या;न्स वै विप्रः परमात्मानमीक्षेत्विनीतमोहो व्यपनीतकल्मषो; न चेह नामुत्र च योऽर्थमृच्छति

agarhaṇīyo na ca garhate'nyā;nsa vai vipraḥ paramātmānamīkṣetvinītamoho vyapanītakalmaṣo; na ceha nāmutra ca yo'rthamṛcchati

अरोषमोहः समलोष्टकाञ्चनः; प्रहीणशोको गतसंधिविग्रहःअपेतनिन्दास्तुतिरप्रियाप्रिय;श्चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः

aroṣamohaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; prahīṇaśoko gatasaṃdhivigrahaḥapetanindāstutirapriyāpriya;ścarannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ