Parva.Adhyaya 12.236

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिणाम्तदनन्तरमुक्तं यत्तन्निबोध युधिष्ठिर

proktā gṛhasthavṛttiste vihitā yā manīṣiṇāmtadanantaramuktaṃ yattannibodha yudhiṣṭhira

क्रमशस्त्ववधूयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम्संयोगव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसाम्

kramaśastvavadhūyaināṃ tṛtīyāṃ vṛttimuttamāmsaṃyogavratakhinnānāṃ vānaprasthāśramaukasām

श्रूयतां पार्थ भद्रं ते सर्वलोकाश्रयात्मनाम्प्रेक्षापूर्वं प्रवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनाम्

śrūyatāṃ pārtha bhadraṃ te sarvalokāśrayātmanāmprekṣāpūrvaṃ pravṛttānāṃ puṇyadeśanivāsinām

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनःअपत्यस्यैव चापत्यं वनमेव तदाश्रयेत्

gṛhasthastu yadā paśyedvalīpalitamātmanaḥapatyasyaiva cāpatyaṃ vanameva tadāśrayet

तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत्तानेवाग्नीन्परिचरेद्यजमानो दिवौकसः

tṛtīyamāyuṣo bhāgaṃ vānaprasthāśrame vasettānevāgnīnparicaredyajamāno divaukasaḥ

नियतो नियताहारः षष्ठभक्तोऽप्रमादवान्तदग्निहोत्रं ता गावो यज्ञाङ्गानि च सर्वशः

niyato niyatāhāraḥ ṣaṣṭhabhakto'pramādavāntadagnihotraṃ tā gāvo yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ

अकृष्टं वै व्रीहियवं नीवारं विघसानि चहवींषि संप्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पञ्चसु

akṛṣṭaṃ vai vrīhiyavaṃ nīvāraṃ vighasāni cahavīṃṣi saṃprayaccheta makheṣvatrāpi pañcasu

वानप्रस्थाश्रमेऽप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताःसद्यःप्रक्षालकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयाः

vānaprasthāśrame'pyetāścatasro vṛttayaḥ smṛtāḥsadyaḥprakṣālakāḥ kecitkecinmāsikasaṃcayāḥ

वार्षिकं संचयं केचित्केचिद्द्वादशवार्षिकम्कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थसिद्धये

vārṣikaṃ saṃcayaṃ kecitkeciddvādaśavārṣikamkurvantyatithipūjārthaṃ yajñatantrārthasiddhaye

अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाःग्रीष्मे च पञ्चतपसः शश्वच्च मितभोजनाः

abhrāvakāśā varṣāsu hemante jalasaṃśrayāḥgrīṣme ca pañcatapasaḥ śaśvacca mitabhojanāḥ

भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठेद्वा प्रपदैरपिस्थानासनैर्वर्तयन्ति सवनेष्वभिषिञ्चते

bhūmau viparivartante tiṣṭhedvā prapadairapisthānāsanairvartayanti savaneṣvabhiṣiñcate

दन्तोलूखलिनः केचिदश्मकुट्टास्तथापरेशुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां सकृत्

dantolūkhalinaḥ kecidaśmakuṭṭāstathāpareśuklapakṣe pibantyeke yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt

कृष्णपक्षे पिबन्त्येके भुञ्जते च यथाक्रमम्मूलैरेके फलैरेके पुष्पैरेके दृढव्रताः

kṛṣṇapakṣe pibantyeke bhuñjate ca yathākramammūlaireke phalaireke puṣpaireke dṛḍhavratāḥ

वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसमतं श्रिताःएताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम्

vartayanti yathānyāyaṃ vaikhānasamataṃ śritāḥetāścānyāśca vividhā dīkṣāsteṣāṃ manīṣiṇām

चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतःवानप्रस्थो गृहस्थश्च ततोऽन्यः संप्रवर्तते

caturthaścaupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥvānaprastho gṛhasthaśca tato'nyaḥ saṃpravartate

अस्मिन्नेव युगे तात विप्रैः सर्वार्थदर्शिभिःअगस्त्यः सप्त ऋषयो मधुच्छन्दोऽघमर्षणः

asminneva yuge tāta vipraiḥ sarvārthadarśibhiḥagastyaḥ sapta ṛṣayo madhucchando'ghamarṣaṇaḥ

सांकृतिः सुदिवा तण्डिर्यवान्नोऽथ कृतश्रमःअहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिर्बुधः

sāṃkṛtiḥ sudivā taṇḍiryavānno'tha kṛtaśramaḥahovīryastathā kāvyastāṇḍyo medhātithirbudhaḥ

शलो वाकश्च निर्वाकः शून्यपालः कृतश्रमःएवंधर्मसु विद्वांसस्ततः स्वर्गमुपागमन्

śalo vākaśca nirvākaḥ śūnyapālaḥ kṛtaśramaḥevaṃdharmasu vidvāṃsastataḥ svargamupāgaman

तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा यायावरा गणाःऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुणदर्शिनाम्

tāta pratyakṣadharmāṇastathā yāyāvarā gaṇāḥṛṣīṇāmugratapasāṃ dharmanaipuṇadarśinām

अवाच्यापरिमेयाश्च ब्राह्मणा वनमाश्रिताःवैखानसा वालखिल्याः सिकताश्च तथापरे

avācyāparimeyāśca brāhmaṇā vanamāśritāḥvaikhānasā vālakhilyāḥ sikatāśca tathāpare

कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाःगताः प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिताःअनक्षत्रा अनाधृष्या दृश्यन्ते ज्योतिषां गणाः

karmabhiste nirānandā dharmanityā jitendriyāḥgatāḥ pratyakṣadharmāṇaste sarve vanamāśritāḥanakṣatrā anādhṛṣyā dṛśyante jyotiṣāṃ gaṇāḥ

जरया च परिद्यूनो व्याधिना च प्रपीडितःचतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत्सद्यस्कारां निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्

jarayā ca paridyūno vyādhinā ca prapīḍitaḥcaturthe cāyuṣaḥ śeṣe vānaprasthāśramaṃ tyajetsadyaskārāṃ nirūpyeṣṭiṃ sarvavedasadakṣiṇām

आत्मयाजी सोऽऽत्मरतिरात्मक्रीडात्मसंश्रयःआत्मन्यग्नीन्समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान्

ātmayājī so''tmaratirātmakrīḍātmasaṃśrayaḥātmanyagnīnsamāropya tyaktvā sarvaparigrahān

सद्यस्क्रांश्च यजेद्यज्ञानिष्टीश्चैवेह सर्वदासदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या निवर्तते

sadyaskrāṃśca yajedyajñāniṣṭīścaiveha sarvadāsadaiva yājināṃ yajñādātmanījyā nivartate

त्रींश्चैवाग्नीन्यजेत्सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणात्प्राणेभ्यो यजुषा पञ्च षट्प्राश्नीयादकुत्सयन्

trīṃścaivāgnīnyajetsamyagātmanyevātmamokṣaṇātprāṇebhyo yajuṣā pañca ṣaṭprāśnīyādakutsayan

केशलोमनखान्वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्ततःआश्रमादाश्रमं सद्यः पूतो गच्छति कर्मभिः

keśalomanakhānvāpya vānaprastho munistataḥāśramādāśramaṃ sadyaḥ pūto gacchati karmabhiḥ

अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा प्रव्रजेद्द्विजःलोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते

abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dattvā pravrajeddvijaḥlokāstejomayāstasya pretya cānantyamaśnute

सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो; न चेह नामुत्र च कर्तुमीहतेअरोषमोहो गतसंधिविग्रहो; भवेदुदासीनवदात्मविन्नरः

suśīlavṛtto vyapanītakalmaṣo; na ceha nāmutra ca kartumīhatearoṣamoho gatasaṃdhivigraho; bhavedudāsīnavadātmavinnaraḥ

यमेषु चैवात्मगतेषु न व्यथे;त्स्वशास्त्रसूत्राहुतिमन्त्रविक्रमःभवेद्यथेष्टा गतिरात्मयाजिनो; न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये

yameṣu caivātmagateṣu na vyathe;tsvaśāstrasūtrāhutimantravikramaḥbhavedyatheṣṭā gatirātmayājino; na saṃśayo dharmapare jitendriye

ततः परं श्रेष्ठमतीव सद्गुणै;रधिष्ठितं त्रीनधिवृत्तमुत्तमम्चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु; प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम्

tataḥ paraṃ śreṣṭhamatīva sadguṇai;radhiṣṭhitaṃ trīnadhivṛttamuttamamcaturthamuktaṃ paramāśramaṃ śṛṇu; prakīrtyamānaṃ paramaṃ parāyaṇam