Parva.Adhyaya 12.242

शुक उवाच · śuka uvāca

यस्माद्धर्मात्परो धर्मो विद्यते नेह कश्चनयो विशिष्टश्च धर्मेभ्यस्तं भवान्प्रब्रवीतु मे

yasmāddharmātparo dharmo vidyate neha kaścanayo viśiṣṭaśca dharmebhyastaṃ bhavānprabravītu me

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

धर्मं ते संप्रवक्ष्यामि पुराणमृषिसंस्तुतम्विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यस्तमिहैकमनाः शृणु

dharmaṃ te saṃpravakṣyāmi purāṇamṛṣisaṃstutamviśiṣṭaṃ sarvadharmebhyastamihaikamanāḥ śṛṇu

इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य यत्नतःसर्वतो निष्पतिष्णूनि पिता बालानिवात्मजान्

indriyāṇi pramāthīni buddhyā saṃyamya yatnataḥsarvato niṣpatiṣṇūni pitā bālānivātmajān

मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्यैकाग्र्यं परमं तपःतज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते

manasaścendriyāṇāṃ ca hyaikāgryaṃ paramaṃ tapaḥtajjyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate

तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधयाआत्मतृप्त इवासीत बहु चिन्त्यमचिन्तयन्

tāni sarvāṇi saṃdhāya manaḥṣaṣṭhāni medhayāātmatṛpta ivāsīta bahu cintyamacintayan

गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनितदा त्वमात्मनात्मानं परं द्रक्ष्यसि शाश्वतम्

gocarebhyo nivṛttāni yadā sthāsyanti veśmanitadā tvamātmanātmānaṃ paraṃ drakṣyasi śāśvatam

सर्वात्मानं महात्मानं विधूममिव पावकम्तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः

sarvātmānaṃ mahātmānaṃ vidhūmamiva pāvakamtaṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ

यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमःआत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम्

yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam

एवमात्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतो न्वहम्अन्यो ह्यत्रान्तरात्मास्ति यः सर्वमनुपश्यति

evamātmā na jānīte kva gamiṣye kuto nvahamanyo hyatrāntarātmāsti yaḥ sarvamanupaśyati

ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानमात्मनादृष्ट्वा त्वमात्मनात्मानं निरात्मा भव सर्ववित्

jñānadīpena dīptena paśyatyātmānamātmanādṛṣṭvā tvamātmanātmānaṃ nirātmā bhava sarvavit

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगःपरां बुद्धिमवाप्येह विपाप्मा विगतज्वरः

vimuktaḥ sarvapāpebhyo muktatvaca ivoragaḥparāṃ buddhimavāpyeha vipāpmā vigatajvaraḥ

सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम्पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम्

sarvataḥsrotasaṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhinīmpañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṃkalparodhasam

लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम्सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम्

lobhamohatṛṇacchannāṃ kāmakrodhasarīsṛpāmsatyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām

अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तरामकृतात्मभिःप्रतरस्व नदीं बुद्ध्या कामग्राहसमाकुलाम्

avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ dustarāmakṛtātmabhiḥpratarasva nadīṃ buddhyā kāmagrāhasamākulām

संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम्आत्मजन्मोद्भवां तात जिह्वावर्तां दुरासदाम्

saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarāmātmajanmodbhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām

यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणःतां तीर्णः सर्वतोमुक्तो विपूतात्मात्मविच्छुचिः

yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥtāṃ tīrṇaḥ sarvatomukto vipūtātmātmavicchuciḥ

उत्तमां बुद्धिमास्थाय ब्रह्मभूयं गमिष्यसिसंतीर्णः सर्वसंक्लेशान्प्रसन्नात्मा विकल्मषः

uttamāṃ buddhimāsthāya brahmabhūyaṃ gamiṣyasisaṃtīrṇaḥ sarvasaṃkleśānprasannātmā vikalmaṣaḥ

भूमिष्ठानीव भूतानि पर्वतस्थो निशामयअक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च ननृशंसमतिस्तथाततो द्रक्ष्यसि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ

bhūmiṣṭhānīva bhūtāni parvatastho niśāmayaakrudhyannaprahṛṣyaṃśca nanṛśaṃsamatistathātato drakṣyasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau

एवं वै सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाःधर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

evaṃ vai sarvadharmebhyo viśiṣṭaṃ menire budhāḥdharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha munayastattvadarśinaḥ

आत्मनोऽव्ययिनो ज्ञात्वा इदं पुत्रानुशासनम्प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च

ātmano'vyayino jñātvā idaṃ putrānuśāsanamprayatāya pravaktavyaṃ hitāyānugatāya ca

आत्मज्ञानमिदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत्अब्रुवं यदहं तात आत्मसाक्षिकमञ्जसा

ātmajñānamidaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahatabruvaṃ yadahaṃ tāta ātmasākṣikamañjasā

नैव स्त्री न पुमानेतन्नैव चेदं नपुंसकम्अदुःखमसुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम्

naiva strī na pumānetannaiva cedaṃ napuṃsakamaduḥkhamasukhaṃ brahma bhūtabhavyabhavātmakam

नैतज्ज्ञात्वा पुमान्स्त्री वा पुनर्भवमवाप्नुयात्अभवप्रतिपत्त्यर्थमेतद्वर्त्म विधीयते

naitajjñātvā pumānstrī vā punarbhavamavāpnuyātabhavapratipattyarthametadvartma vidhīyate

यथा मतानि सर्वाणि न चैतानि यथा तथाकथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च

yathā matāni sarvāṇi na caitāni yathā tathākathitāni mayā putra bhavanti na bhavanti ca

तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन; पुत्रेण सत्पुत्रगुणान्वितेनपृष्टो हीदं प्रीतिमता हितार्थं; ब्रूयात्सुतस्येह यदुक्तमेतत्

tatprītiyuktena guṇānvitena; putreṇa satputraguṇānvitenapṛṣṭo hīdaṃ prītimatā hitārthaṃ; brūyātsutasyeha yaduktametat