Parva.Adhyaya 12.246

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

हृदि कामद्रुमश्चित्रो मोहसंचयसंभवःक्रोधमानमहास्कन्धो विवित्सापरिमोचनः

hṛdi kāmadrumaścitro mohasaṃcayasaṃbhavaḥkrodhamānamahāskandho vivitsāparimocanaḥ

तस्य चाज्ञानमाधारः प्रमादः परिषेचनम्सोऽभ्यसूयापलाशो हि पुरादुष्कृतसारवान्

tasya cājñānamādhāraḥ pramādaḥ pariṣecanamso'bhyasūyāpalāśo hi purāduṣkṛtasāravān

संमोहचिन्ताविटपः शोकशाखो भयंकरःमोहनीभिः पिपासाभिर्लताभिः परिवेष्टितः

saṃmohacintāviṭapaḥ śokaśākho bhayaṃkaraḥmohanībhiḥ pipāsābhirlatābhiḥ pariveṣṭitaḥ

उपासते महावृक्षं सुलुब्धास्तं फलेप्सवःआयासैः संयतः पाशैः फलानि परिवेष्टयन्

upāsate mahāvṛkṣaṃ sulubdhāstaṃ phalepsavaḥāyāsaiḥ saṃyataḥ pāśaiḥ phalāni pariveṣṭayan

यस्तान्पाशान्वशे कृत्वा तं वृक्षमपकर्षतिगतः स दुःखयोरन्तं यतमानस्तयोर्द्वयोः

yastānpāśānvaśe kṛtvā taṃ vṛkṣamapakarṣatigataḥ sa duḥkhayorantaṃ yatamānastayordvayoḥ

संरोहत्यकृतप्रज्ञः संतापेन हि पादपम्स तमेव ततो हन्ति विषं ग्रस्तमिवातुरम्

saṃrohatyakṛtaprajñaḥ saṃtāpena hi pādapamsa tameva tato hanti viṣaṃ grastamivāturam

तस्यानुशयमूलस्य मूलमुद्ध्रियते बलात्त्यागाप्रमादाकृतिना साम्येन परमासिना

tasyānuśayamūlasya mūlamuddhriyate balāttyāgāpramādākṛtinā sāmyena paramāsinā

एवं यो वेद कामस्य केवलं परिकर्षणम्वधं वै कामशास्त्रस्य स दुःखान्यतिवर्तते

evaṃ yo veda kāmasya kevalaṃ parikarṣaṇamvadhaṃ vai kāmaśāstrasya sa duḥkhānyativartate

शरीरं पुरमित्याहुः स्वामिनी बुद्धिरिष्यतेतत्र बुद्धेः शरीरस्थं मनो नामार्थचिन्तकम्

śarīraṃ puramityāhuḥ svāminī buddhiriṣyatetatra buddheḥ śarīrasthaṃ mano nāmārthacintakam

इन्द्रियाणि जनाः पौरास्तदर्थं तु परा कृतिःतत्र द्वौ दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा

indriyāṇi janāḥ paurāstadarthaṃ tu parā kṛtiḥtatra dvau dāruṇau doṣau tamo nāma rajastathā

यदर्थमुपजीवन्ति पौराः सहपुरेश्वराःअद्वारेण तमेवार्थं द्वौ दोषावुपजीवतः

yadarthamupajīvanti paurāḥ sahapureśvarāḥadvāreṇa tamevārthaṃ dvau doṣāvupajīvataḥ

तत्र बुद्धिर्हि दुर्धर्षा मनः साधर्म्यमुच्यतेपौराश्चापि मनस्त्रस्तास्तेषामपि चला स्थितिः

tatra buddhirhi durdharṣā manaḥ sādharmyamucyatepaurāścāpi manastrastāsteṣāmapi calā sthitiḥ

यदर्थं बुद्धिरध्यास्ते न सोऽर्थः परिषीदतियदर्थं पृथगध्यास्ते मनस्तत्परिषीदति

yadarthaṃ buddhiradhyāste na so'rthaḥ pariṣīdatiyadarthaṃ pṛthagadhyāste manastatpariṣīdati

पृथग्भूतं यदा बुद्ध्या मनो भवति केवलम्तत्रैनं विवृतं शून्यं रजः पर्यवतिष्ठते

pṛthagbhūtaṃ yadā buddhyā mano bhavati kevalamtatrainaṃ vivṛtaṃ śūnyaṃ rajaḥ paryavatiṣṭhate

तन्मनः कुरुते सख्यं रजसा सह संगतम्तं चादाय जनं पौरं रजसे संप्रयच्छति

tanmanaḥ kurute sakhyaṃ rajasā saha saṃgatamtaṃ cādāya janaṃ pauraṃ rajase saṃprayacchati