Parva.Adhyaya 12.247

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

भूतानां गुणसंख्यानं भूयः पुत्र निशामयद्वैपायनमुखाद्भ्रष्टं श्लाघया परयानघ

bhūtānāṃ guṇasaṃkhyānaṃ bhūyaḥ putra niśāmayadvaipāyanamukhādbhraṣṭaṃ ślāghayā parayānagha

दीप्तानलनिभः प्राह भगवान्धूम्रवर्चसेततोऽहमपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम्

dīptānalanibhaḥ prāha bhagavāndhūmravarcasetato'hamapi vakṣyāmi bhūyaḥ putra nidarśanam

भूमेः स्थैर्यं पृथुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मतागन्धो गुरुत्वं शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः

bhūmeḥ sthairyaṃ pṛthutvaṃ ca kāṭhinyaṃ prasavātmatāgandho gurutvaṃ śaktiśca saṃghātaḥ sthāpanā dhṛtiḥ

अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यताजिह्वा विष्यन्दिनी चैव भौमाप्यास्रवणं तथा

apāṃ śaityaṃ rasaḥ kledo dravatvaṃ snehasaumyatājihvā viṣyandinī caiva bhaumāpyāsravaṇaṃ tathā

अग्नेर्दुर्धर्षता तेजस्तापः पाकः प्रकाशनम्शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं दशमं चोर्ध्वभागिता

agnerdurdharṣatā tejastāpaḥ pākaḥ prakāśanamśaucaṃ rāgo laghustaikṣṇyaṃ daśamaṃ cordhvabhāgitā

वायोरनियमः स्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रताबलं शैघ्र्यं च मोहश्च चेष्टा कर्मकृता भवः

vāyoraniyamaḥ sparśo vādasthānaṃ svatantratābalaṃ śaighryaṃ ca mohaśca ceṣṭā karmakṛtā bhavaḥ

आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रतापि चअनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता

ākāśasya guṇaḥ śabdo vyāpitvaṃ chidratāpi caanāśrayamanālambamavyaktamavikāritā

अप्रतीघातता चैव भूतत्वं विकृतानि चगुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतात्मभाविताः

apratīghātatā caiva bhūtatvaṃ vikṛtāni caguṇāḥ pañcāśataṃ proktāḥ pañcabhūtātmabhāvitāḥ

चलोपपत्तिर्व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमासदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः

calopapattirvyaktiśca visargaḥ kalpanā kṣamāsadasaccāśutā caiva manaso nava vai guṇāḥ

इष्टानिष्टविकल्पश्च व्यवसायः समाधितासंशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धौ पञ्चेह ये गुणाः

iṣṭāniṣṭavikalpaśca vyavasāyaḥ samādhitāsaṃśayaḥ pratipattiśca buddhau pañceha ye guṇāḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाःएतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह

kathaṃ pañcaguṇā buddhiḥ kathaṃ pañcendriyā guṇāḥetanme sarvamācakṣva sūkṣmajñānaṃ pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

आहुः षष्टिं भूतगुणान्वै; भूतविशिष्टा नित्यविषक्ताःभूतविषक्ताश्चाक्षरसृष्टाः; पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति

āhuḥ ṣaṣṭiṃ bhūtaguṇānvai; bhūtaviśiṣṭā nityaviṣaktāḥbhūtaviṣaktāścākṣarasṛṣṭāḥ; putra na nityaṃ tadiha vadanti

तत्पुत्र चिन्ताकलितं यदुक्त;मनागतं वै तव संप्रतीहभूतार्थतत्त्वं तदवाप्य सर्वं; भूतप्रभावाद्भव शान्तबुद्धिः

tatputra cintākalitaṃ yadukta;manāgataṃ vai tava saṃpratīhabhūtārthatattvaṃ tadavāpya sarvaṃ; bhūtaprabhāvādbhava śāntabuddhiḥ