Parva.Adhyaya 12.251

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

इमे वै मानवाः सर्वे धर्मं प्रति विशङ्किताःकोऽयं धर्मः कुतो धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह

ime vai mānavāḥ sarve dharmaṃ prati viśaṅkitāḥko'yaṃ dharmaḥ kuto dharmastanme brūhi pitāmaha

धर्मो न्वयमिहार्थः किममुत्रार्थोऽपि वा भवेत्उभयार्थोऽपि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह

dharmo nvayamihārthaḥ kimamutrārtho'pi vā bhavetubhayārtho'pi vā dharmastanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

सदाचारः स्मृतिर्वेदास्त्रिविधं धर्मलक्षणम्चतुर्थमर्थमित्याहुः कवयो धर्मलक्षणम्

sadācāraḥ smṛtirvedāstrividhaṃ dharmalakṣaṇamcaturthamarthamityāhuḥ kavayo dharmalakṣaṇam

अपि ह्युक्तानि कर्माणि व्यवस्यन्त्युत्तरावरेलोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियमः कृतःउभयत्र सुखोदर्क इह चैव परत्र च

api hyuktāni karmāṇi vyavasyantyuttarāvarelokayātrārthameveha dharmasya niyamaḥ kṛtaḥubhayatra sukhodarka iha caiva paratra ca

अलब्ध्वा निपुणं धर्मं पापः पापे प्रसज्जतिन च पापकृतः पापान्मुच्यन्ते केचिदापदि

alabdhvā nipuṇaṃ dharmaṃ pāpaḥ pāpe prasajjatina ca pāpakṛtaḥ pāpānmucyante kecidāpadi

अपापवादी भवति यदा भवति धर्मवित्धर्मस्य निष्ठा स्वाचारस्तमेवाश्रित्य भोत्स्यसे

apāpavādī bhavati yadā bhavati dharmavitdharmasya niṣṭhā svācārastamevāśritya bhotsyase

यदाधर्मसमाविष्टो धनं गृह्णाति तस्करःरमते निर्हरन्स्तेनः परवित्तमराजके

yadādharmasamāviṣṭo dhanaṃ gṛhṇāti taskaraḥramate nirharanstenaḥ paravittamarājake

यदास्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छतितदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टाः स्वकैर्धनैः

yadāsya taddharantyanye tadā rājānamicchatitadā teṣāṃ spṛhayate ye vai tuṣṭāḥ svakairdhanaiḥ

अभीतः शुचिरभ्येति राजद्वारमशङ्कितःन हि दुश्चरितं किंचिदन्तरात्मनि पश्यति

abhītaḥ śucirabhyeti rājadvāramaśaṅkitaḥna hi duścaritaṃ kiṃcidantarātmani paśyati

सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम्सत्येन विधृतं सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्

satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate paramsatyena vidhṛtaṃ sarvaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam

अपि पापकृतो रौद्राः सत्यं कृत्वा पृथक्पृथक्अद्रोहमविसंवादं प्रवर्तन्ते तदाश्रयाःते चेन्मिथोऽधृतिं कुर्युर्विनश्येयुरसंशयम्

api pāpakṛto raudrāḥ satyaṃ kṛtvā pṛthakpṛthakadrohamavisaṃvādaṃ pravartante tadāśrayāḥte cenmitho'dhṛtiṃ kuryurvinaśyeyurasaṃśayam

न हर्तव्यं परधनमिति धर्मः सनातनःमन्यन्ते बलवन्तस्तं दुर्बलैः संप्रवर्तितम्यदा नियतिदौर्बल्यमथैषामेव रोचते

na hartavyaṃ paradhanamiti dharmaḥ sanātanaḥmanyante balavantastaṃ durbalaiḥ saṃpravartitamyadā niyatidaurbalyamathaiṣāmeva rocate

न ह्यत्यन्तं बलयुता भवन्ति सुखिनोऽपि वातस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कथंचन

na hyatyantaṃ balayutā bhavanti sukhino'pi vātasmādanārjave buddhirna kāryā te kathaṃcana

असाधुभ्योऽस्य न भयं न चोरेभ्यो न राजतःन किंचित्कस्यचित्कुर्वन्निर्भयः शुचिरावसेत्

asādhubhyo'sya na bhayaṃ na corebhyo na rājataḥna kiṃcitkasyacitkurvannirbhayaḥ śucirāvaset

सर्वतः शङ्कते स्तेनो मृगो ग्राममिवेयिवान्बहुधाचरितं पापमन्यत्रैवानुपश्यति

sarvataḥ śaṅkate steno mṛgo grāmamiveyivānbahudhācaritaṃ pāpamanyatraivānupaśyati

मुदितः शुचिरभ्येति सर्वतो निर्भयः सदान हि दुश्चरितं किंचिदात्मनोऽन्येषु पश्यति

muditaḥ śucirabhyeti sarvato nirbhayaḥ sadāna hi duścaritaṃ kiṃcidātmano'nyeṣu paśyati

दातव्यमित्ययं धर्म उक्तो भूतहिते रतैःतं मन्यन्ते धनयुताः कृपणैः संप्रवर्तितम्

dātavyamityayaṃ dharma ukto bhūtahite rataiḥtaṃ manyante dhanayutāḥ kṛpaṇaiḥ saṃpravartitam

यदा नियतिकार्पण्यमथैषामेव रोचतेन ह्यत्यन्तं धनवन्तो भवन्ति सुखिनोऽपि वा

yadā niyatikārpaṇyamathaiṣāmeva rocatena hyatyantaṃ dhanavanto bhavanti sukhino'pi vā

यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कर्म पूरुषःन तत्परेषु कुर्वीत जानन्नप्रियमात्मनः

yadanyairvihitaṃ necchedātmanaḥ karma pūruṣaḥna tatpareṣu kurvīta jānannapriyamātmanaḥ

योऽन्यस्य स्यादुपपतिः स कं किं वक्तुमर्हतियदन्यस्तस्य तत्कुर्यान्न मृष्येदिति मे मतिः

yo'nyasya syādupapatiḥ sa kaṃ kiṃ vaktumarhatiyadanyastasya tatkuryānna mṛṣyediti me matiḥ

जीवितुं यः स्वयं चेच्छेत्कथं सोऽन्यं प्रघातयेत्यद्यदात्मन इच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत्

jīvituṃ yaḥ svayaṃ cecchetkathaṃ so'nyaṃ praghātayetyadyadātmana iccheta tatparasyāpi cintayet

अतिरिक्तैः संविभजेद्भोगैरन्यानकिंचनान्एतस्मात्कारणाद्धात्रा कुसीदं संप्रवर्तितम्

atiriktaiḥ saṃvibhajedbhogairanyānakiṃcanānetasmātkāraṇāddhātrā kusīdaṃ saṃpravartitam

यस्मिंस्तु देवाः समये संतिष्ठेरंस्तथा भवेत्अथ चेल्लाभसमये स्थितिर्धर्मेऽपि शोभना

yasmiṃstu devāḥ samaye saṃtiṣṭheraṃstathā bhavetatha cellābhasamaye sthitirdharme'pi śobhanā

सर्वं प्रियाभ्युपगतं धर्ममाहुर्मनीषिणःपश्यैतं लक्षणोद्देशं धर्माधर्मे युधिष्ठिर

sarvaṃ priyābhyupagataṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥpaśyaitaṃ lakṣaṇoddeśaṃ dharmādharme yudhiṣṭhira

लोकसंग्रहसंयुक्तं विधात्रा विहितं पुरासूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितमुत्तमम्

lokasaṃgrahasaṃyuktaṃ vidhātrā vihitaṃ purāsūkṣmadharmārthaniyataṃ satāṃ caritamuttamam

धर्मलक्षणमाख्यातमेतत्ते कुरुसत्तमतस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कथंचन

dharmalakṣaṇamākhyātametatte kurusattamatasmādanārjave buddhirna kāryā te kathaṃcana