पर्व.अध्याय 12.254

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

इत्युक्तः स तदा तेन तुलाधारेण धीमताप्रोवाच वचनं धीमाञ्जाजलिर्जपतां वरः

ityuktaḥ sa tadā tena tulādhāreṇa dhīmatāprovāca vacanaṃ dhīmāñjājalirjapatāṃ varaḥ

विक्रीणानः सर्वरसान्सर्वगन्धांश्च वाणिजवनस्पतीनोषधीश्च तेषां मूलफलानि च

vikrīṇānaḥ sarvarasānsarvagandhāṃśca vāṇijavanaspatīnoṣadhīśca teṣāṃ mūlaphalāni ca

अध्यगा नैष्ठिकीं बुद्धिं कुतस्त्वामिदमागतम्एतदाचक्ष्व मे सर्वं निखिलेन महामते

adhyagā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kutastvāmidamāgatametadācakṣva me sarvaṃ nikhilena mahāmate

एवमुक्तस्तुलाधारो ब्राह्मणेन यशस्विनाउवाच धर्मसूक्ष्माणि वैश्यो धर्मार्थतत्त्ववित्जाजलिं कष्टतपसं ज्ञानतृप्तस्तदा नृप

evamuktastulādhāro brāhmaṇena yaśasvināuvāca dharmasūkṣmāṇi vaiśyo dharmārthatattvavitjājaliṃ kaṣṭatapasaṃ jñānatṛptastadā nṛpa

वेदाहं जाजले धर्मं सरहस्यं सनातनम्सर्वभूतहितं मैत्रं पुराणं यं जना विदुः

vedāhaṃ jājale dharmaṃ sarahasyaṃ sanātanamsarvabhūtahitaṃ maitraṃ purāṇaṃ yaṃ janā viduḥ

अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनःया वृत्तिः स परो धर्मस्तेन जीवामि जाजले

adroheṇaiva bhūtānāmalpadroheṇa vā punaḥyā vṛttiḥ sa paro dharmastena jīvāmi jājale

परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैर्मयेदं शरणं कृतम्अलक्तं पद्मकं तुङ्गं गन्धांश्चोच्चावचांस्तथा

paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇairmayedaṃ śaraṇaṃ kṛtamalaktaṃ padmakaṃ tuṅgaṃ gandhāṃścoccāvacāṃstathā

रसांश्च तांस्तान्विप्रर्षे मद्यवर्जानहं बहून्क्रीत्वा वै प्रतिविक्रीणे परहस्तादमायया

rasāṃśca tāṃstānviprarṣe madyavarjānahaṃ bahūnkrītvā vai prativikrīṇe parahastādamāyayā

सर्वेषां यः सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतःकर्मणा मनसा वाचा स धर्मं वेद जाजले

sarveṣāṃ yaḥ suhṛnnityaṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥkarmaṇā manasā vācā sa dharmaṃ veda jājale

नाहं परेषां कर्माणि प्रशंसामि शपामि वाआकाशस्येव विप्रर्षे पश्यँल्लोकस्य चित्रताम्

nāhaṃ pareṣāṃ karmāṇi praśaṃsāmi śapāmi vāākāśasyeva viprarṣe paśyam̐llokasya citratām

नानुरुध्ये विरुध्ये वा न द्वेष्मि न च कामयेसमोऽस्मि सर्वभूतेषु पश्य मे जाजले व्रतम्

nānurudhye virudhye vā na dveṣmi na ca kāmayesamo'smi sarvabhūteṣu paśya me jājale vratam

इष्टानिष्टविमुक्तस्य प्रीतिरागबहिष्कृतःतुला मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले

iṣṭāniṣṭavimuktasya prītirāgabahiṣkṛtaḥtulā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale

इति मां त्वं विजानीहि सर्वलोकस्य जाजलेसमं मतिमतां श्रेष्ठ समलोष्टाश्मकाञ्चनम्

iti māṃ tvaṃ vijānīhi sarvalokasya jājalesamaṃ matimatāṃ śreṣṭha samaloṣṭāśmakāñcanam

यथान्धबधिरोन्मत्ता उच्छ्वासपरमाः सदादेवैरपिहितद्वाराः सोपमा पश्यतो मम

yathāndhabadhironmattā ucchvāsaparamāḥ sadādevairapihitadvārāḥ sopamā paśyato mama

यथा वृद्धातुरकृशा निःस्पृहा विषयान्प्रतितथार्थकामभोगेषु ममापि विगता स्पृहा

yathā vṛddhāturakṛśā niḥspṛhā viṣayānpratitathārthakāmabhogeṣu mamāpi vigatā spṛhā

यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यतियदा नेच्छति न द्वेष्टि तदा सिध्यति वै द्विजः

yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmānna bibhyatiyadā necchati na dveṣṭi tadā sidhyati vai dvijaḥ

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम्कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakamkarmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

न भूतो न भविष्यश्च न च धर्मोऽस्ति कश्चनयोऽभयः सर्वभूतानां स प्राप्नोत्यभयं पदम्

na bhūto na bhaviṣyaśca na ca dharmo'sti kaścanayo'bhayaḥ sarvabhūtānāṃ sa prāpnotyabhayaṃ padam

यस्मादुद्विजते लोकः सर्वो मृत्युमुखादिववाक्क्रूराद्दण्डपारुष्यात्स प्राप्नोति महद्भयम्

yasmādudvijate lokaḥ sarvo mṛtyumukhādivavākkrūrāddaṇḍapāruṣyātsa prāpnoti mahadbhayam

यथावद्वर्तमानानां वृद्धानां पुत्रपौत्रिणाम्अनुवर्तामहे वृत्तमहिंस्राणां महात्मनाम्

yathāvadvartamānānāṃ vṛddhānāṃ putrapautriṇāmanuvartāmahe vṛttamahiṃsrāṇāṃ mahātmanām

प्रनष्टः शाश्वतो धर्मः सदाचारेण मोहितःतेन वैद्यस्तपस्वी वा बलवान्वा विमोह्यते

pranaṣṭaḥ śāśvato dharmaḥ sadācāreṇa mohitaḥtena vaidyastapasvī vā balavānvā vimohyate

आचाराज्जाजले प्राज्ञः क्षिप्रं धर्ममवाप्नुयात्एवं यः साधुभिर्दान्तश्चरेदद्रोहचेतसा

ācārājjājale prājñaḥ kṣipraṃ dharmamavāpnuyātevaṃ yaḥ sādhubhirdāntaścaredadrohacetasā

नद्यां यथा चेह काष्ठमुह्यमानं यदृच्छयायदृच्छयैव काष्ठेन संधिं गच्छेत केनचित्

nadyāṃ yathā ceha kāṣṭhamuhyamānaṃ yadṛcchayāyadṛcchayaiva kāṣṭhena saṃdhiṃ gaccheta kenacit

तत्रापराणि दारूणि संसृज्यन्ते ततस्ततःतृणकाष्ठकरीषाणि कदा चिन्नसमीक्षयाएवमेवायमाचारः प्रादुर्भूतो यतस्ततः

tatrāparāṇi dārūṇi saṃsṛjyante tatastataḥtṛṇakāṣṭhakarīṣāṇi kadā cinnasamīkṣayāevamevāyamācāraḥ prādurbhūto yatastataḥ

यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचनअभयं सर्वभूतेभ्यः स प्राप्नोति सदा मुने

yasmānnodvijate bhūtaṃ jātu kiṃcitkathaṃcanaabhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sa prāpnoti sadā mune

यस्मादुद्विजते विद्वन्सर्वलोको वृकादिवक्रोशतस्तीरमासाद्य यथा सर्वे जलेचराः

yasmādudvijate vidvansarvaloko vṛkādivakrośatastīramāsādya yathā sarve jalecarāḥ

सहायवान्द्रव्यवान्यः सुभगोऽन्योऽपरस्तथाततस्तानेव कवयः शास्त्रेषु प्रवदन्त्युतकीर्त्यर्थमल्पहृल्लेखाः पटवः कृत्स्ननिर्णयाः

sahāyavāndravyavānyaḥ subhago'nyo'parastathātatastāneva kavayaḥ śāstreṣu pravadantyutakīrtyarthamalpahṛllekhāḥ paṭavaḥ kṛtsnanirṇayāḥ

तपोभिर्यज्ञदानैश्च वाक्यैः प्रज्ञाश्रितैस्तथाप्राप्नोत्यभयदानस्य यद्यत्फलमिहाश्नुते

tapobhiryajñadānaiśca vākyaiḥ prajñāśritaistathāprāpnotyabhayadānasya yadyatphalamihāśnute

लोके यः सर्वभूतेभ्यो ददात्यभयदक्षिणाम्स सर्वयज्ञैरीजानः प्राप्नोत्यभयदक्षिणाम्न भूतानामहिंसाया ज्यायान्धर्मोऽस्ति कश्चन

loke yaḥ sarvabhūtebhyo dadātyabhayadakṣiṇāmsa sarvayajñairījānaḥ prāpnotyabhayadakṣiṇāmna bhūtānāmahiṃsāyā jyāyāndharmo'sti kaścana

यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचनसोऽभयं सर्वभूतेभ्यः संप्राप्नोति महामुने

yasmānnodvijate bhūtaṃ jātu kiṃcitkathaṃcanaso'bhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ saṃprāpnoti mahāmune

यस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिवन स धर्ममवाप्नोति इह लोके परत्र च

yasmādudvijate lokaḥ sarpādveśmagatādivana sa dharmamavāpnoti iha loke paratra ca

सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग्भूतानि पश्यतःदेवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः

sarvabhūtātmabhūtasya samyagbhūtāni paśyataḥdevāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ

दानं भूताभयस्याहुः सर्वदानेभ्य उत्तमम्ब्रवीमि ते सत्यमिदं श्रद्दधस्व च जाजले

dānaṃ bhūtābhayasyāhuḥ sarvadānebhya uttamambravīmi te satyamidaṃ śraddadhasva ca jājale

स एव सुभगो भूत्वा पुनर्भवति दुर्भगःव्यापत्तिं कर्मणां दृष्ट्वा जुगुप्सन्ति जनाः सदा

sa eva subhago bhūtvā punarbhavati durbhagaḥvyāpattiṃ karmaṇāṃ dṛṣṭvā jugupsanti janāḥ sadā

अकारणो हि नेहास्ति धर्मः सूक्ष्मोऽपि जाजलेभूतभव्यार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम्

akāraṇo hi nehāsti dharmaḥ sūkṣmo'pi jājalebhūtabhavyārthameveha dharmapravacanaṃ kṛtam

सूक्ष्मत्वान्न स विज्ञातुं शक्यते बहुनिह्नवःउपलभ्यान्तरा चान्यानाचारानवबुध्यते

sūkṣmatvānna sa vijñātuṃ śakyate bahunihnavaḥupalabhyāntarā cānyānācārānavabudhyate

ये च छिन्दन्ति वृषणान्ये च भिन्दन्ति नस्तकान्वहन्ति महतो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च

ye ca chindanti vṛṣaṇānye ca bhindanti nastakānvahanti mahato bhārānbadhnanti damayanti ca

हत्वा सत्त्वानि खादन्ति तान्कथं न विगर्हसेमानुषा मानुषानेव दासभोगेन भुञ्जते

hatvā sattvāni khādanti tānkathaṃ na vigarhasemānuṣā mānuṣāneva dāsabhogena bhuñjate

वधबन्धविरोधेन कारयन्ति दिवानिशम्आत्मना चापि जानासि यद्दुःखं वधताडने

vadhabandhavirodhena kārayanti divāniśamātmanā cāpi jānāsi yadduḥkhaṃ vadhatāḍane

पञ्चेन्द्रियेषु भूतेषु सर्वं वसति दैवतम्आदित्यश्चन्द्रमा वायुर्ब्रह्मा प्राणः क्रतुर्यमः

pañcendriyeṣu bhūteṣu sarvaṃ vasati daivatamādityaścandramā vāyurbrahmā prāṇaḥ kraturyamaḥ

तानि जीवानि विक्रीय का मृतेषु विचारणाका तैले का घृते ब्रह्मन्मधुन्यप्स्वौषधेषु वा

tāni jīvāni vikrīya kā mṛteṣu vicāraṇākā taile kā ghṛte brahmanmadhunyapsvauṣadheṣu vā

अदंशमशके देशे सुखं संवर्धितान्पशून्तांश्च मातुः प्रियाञ्जानन्नाक्रम्य बहुधा नराःबहुदंशकुशान्देशान्नयन्ति बहुकर्दमान्

adaṃśamaśake deśe sukhaṃ saṃvardhitānpaśūntāṃśca mātuḥ priyāñjānannākramya bahudhā narāḥbahudaṃśakuśāndeśānnayanti bahukardamān

वाहसंपीडिता धुर्याः सीदन्त्यविधिनापरेन मन्ये भ्रूणहत्यापि विशिष्टा तेन कर्मणा

vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdantyavidhināparena manye bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā tena karmaṇā

कृषिं साध्विति मन्यन्ते सा च वृत्तिः सुदारुणाभूमिं भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्ठमयोमुखम्तथैवानडुहो युक्तान्समवेक्षस्व जाजले

kṛṣiṃ sādhviti manyante sā ca vṛttiḥ sudāruṇābhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva hanti kāṣṭhamayomukhamtathaivānaḍuho yuktānsamavekṣasva jājale

अघ्न्या इति गवां नाम क एनान्हन्तुमर्हतिमहच्चकाराकुशलं पृषध्रो गालभन्निव

aghnyā iti gavāṃ nāma ka enānhantumarhatimahaccakārākuśalaṃ pṛṣadhro gālabhanniva

ऋषयो यतयो ह्येतन्नहुषे प्रत्यवेदयन्गां मातरं चाप्यवधीर्वृषभं च प्रजापतिम्अकार्यं नहुषाकार्षीर्लप्स्यामस्त्वत्कृते भयम्

ṛṣayo yatayo hyetannahuṣe pratyavedayangāṃ mātaraṃ cāpyavadhīrvṛṣabhaṃ ca prajāpatimakāryaṃ nahuṣākārṣīrlapsyāmastvatkṛte bhayam

शतं चैकं च रोगाणां सर्वभूतेष्वपातयन्ऋषयस्ते महाभागाः प्रजास्वेव हि जाजलेभ्रूणहं नहुषं त्वाहुर्न ते होष्यामहे हविः

śataṃ caikaṃ ca rogāṇāṃ sarvabhūteṣvapātayanṛṣayaste mahābhāgāḥ prajāsveva hi jājalebhrūṇahaṃ nahuṣaṃ tvāhurna te hoṣyāmahe haviḥ

इत्युक्त्वा ते महात्मानः सर्वे तत्त्वार्थदर्शिनःऋषयो यतयः शान्तास्तरसा प्रत्यवेदयन्

ityuktvā te mahātmānaḥ sarve tattvārthadarśinaḥṛṣayo yatayaḥ śāntāstarasā pratyavedayan

ईदृशानशिवान्घोरानाचारानिह जाजलेकेवलाचरितत्वात्तु निपुणान्नावबुध्यसे

īdṛśānaśivānghorānācārāniha jājalekevalācaritatvāttu nipuṇānnāvabudhyase

कारणाद्धर्ममन्विच्छेन्न लोकचरितं चरेत्यो हन्याद्यश्च मां स्तौति तत्रापि शृणु जाजले

kāraṇāddharmamanvicchenna lokacaritaṃ caretyo hanyādyaśca māṃ stauti tatrāpi śṛṇu jājale

समौ तावपि मे स्यातां न हि मे स्तः प्रियाप्रियेएतदीदृशकं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणः

samau tāvapi me syātāṃ na hi me staḥ priyāpriyeetadīdṛśakaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ

उपपत्त्या हि संपन्नो यतिभिश्चैव सेव्यतेसततं धर्मशीलैश्च नैपुण्येनोपलक्षितः

upapattyā hi saṃpanno yatibhiścaiva sevyatesatataṃ dharmaśīlaiśca naipuṇyenopalakṣitaḥ